از زمان شکست ایران از روسیه تزاری ومتحمل شدن معاهداتی که ذیل بحران در حال نضج آگاهی ایرانیان بر خویش و تاریخ خود از آن به «وهن بزرگ» تعبیر شد، تا زمانی که در پی قیاس وضع خراب ممالک محروسه از تمدن اروپایی، نطفه آگاعی نوآیینی از دل آن بحران بسته شود و به مدد آمد و شد ایرانیان به «فرنگ» تجدد خواهی چون افق هر بحثی در نظر و عمل پدیدار گردد.