ضرورت و مقابله با تهاجم غرب به سرزمین‌های مسلمان‌نشین، انگیزهٔ اصلی طرح دو اندیشهٔ «اتحاد اسلام» و «حکومت اسلامی» در سرزمین‌های مزبور شد. چگونگی پیدایش و فرجام آن دو، در نخستین مجلد از مجموعهٔ چالش مذهب و مدرنیسم در ایرانِ نیمهٔ اول قرن بیستم مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. در عرصهٔ عمل در چارچوب دو اندیشهٔ فوق، مسلمانان فعالیت‌های متنوعی انجام دادند که شکل‌گیری طیف وسیعی از گروه‌های مذهبی در لایه‌های «عمدتاً» میانی جامعه، یکی از مهم‌ترین آن‌ها به شمار می‌رود.