بابا الهوا: موسیقی و مردمشناسی بومیان کیش

کتاب بابا الهوا: موسیقی و مردم‏شناسی بومیان کیش نوشتۀ محسن شریفیان گزیده ای از کتاب «بابا الهوا: موسیقی و مردم‏شناسی بومیان کیش» یادداشت نویسنده «موسیقی، محصول و پرورد خود انسان است و این پدیدۀ فرهنگی به او تعلق دارد و پژوهش پیرامون آن در اصل، پژوهش پیرامون خود انسان است. با مطالعۀ موسیقی، انسان خودش را مطالعه می‏کند و امید دارد که از پرتوی آن، دیرینه و جایگاه خود و درون ناشناختۀ خود را بازشناسد. موسیقی، رفتار آدمی است.» [1] ‎جزیرۀ کیش که در گذشته بیشتر آن را “قیس” مى‏خواندند، یکی از جزایر مهم خلیج‎فارس در استان هرمزگان است. این جزیرۀ بیضی‏ شکل در ۱۲ کیلومتری کرانۀ شیبکوه قرار دارد. در دوران طلایی کیش، مورخان زیادی راجع ‏به ‏آن اظهارنظر کرده‏اند. ابن‏خرداد به، ابن بطوطه ، یاقوت حموی ، ابن بلخی، حمدالله مستوفی و… یا به کیش سفر داشته یا در باب اهمیت آن سخنوری کرده‏اند. سعدی ، شاعر بلند آوازه قرن هفتم نیز در گلستان خود از جزیرۀ کیش نام برده‏است. ‎کیش هم مانند دیگر جزایر و بنادر خلیج‏فارس از گذشته‏های دور تا کنون دستخوش آمدوشد و ‏نزدیکی با قلمروی گسترده‏ای از فرهنگ‏های گوناگون جهان بوده‏است. ‎این جزیره، آخرین جزیره در بخش شیبکوه قدیم بوده و امروز در هم‏جواری بخش شیبکوه جدید قرار گرفته‏است. شیبکوه در لغت به معنای کوهپایه بوده و این وجه تسمیه به دلیل موقعیت جغرافیایی این نوار ساحلی در خلیج‎فارس است. در گذشته سواحل شیبکوه از بنک در (13 کیلومتری مشرق دیّر) تا بندر چارک، به طول 250 کیلومتر امتداد داشته‏است. لازم به ذکر است نام شیبکوه قدیم و مورد نظر ما تقریباً از اوایل سدۀ بیستم، کاربرد جغرافیایی و سیاسی خود را از دست داده و هم‏اکنون میان دو استان بوشهر و هرمزگان قرار گرفته‏است. [2] ‎بررسى موسیقى بومیان کیش نشان از تأثیر پذیری آن از موسیقی نوار ساحلی شیبکوه دارد، اما اینکه موسیقی کیش از کدام کانون و یا هسته موسیقی، شکل گرفته‏است و یا احیانا خود بومیان باعث شکل‏گیری این نوع موسیقی بوده‏اند، موضوع اصلی این پژوهش نیست. اغلب بومیان جزیرۀ کیش به نوعی با موسیقی سروکار دارند. آن‏ها با اشتیاق زیاد و برای شادی و گاه آرامش خود، موسیقی اجرا می‏کنند و یا با آن همراه می‏شوند. تا آنجا که در گذشته بومیان برای اجرای موسیقی‏های خاص، مکان‏هایی مثل “بیت‏الهَوا” و “بیت‏الزار” داشته‏اند که هر کدام سرکرده، گروه و مقررات خود را دارا بوده‏است. ‎موسیقى صید مروارید و ماهیگیرى، موسیقی ویژۀ عروسى و اعیاد مذهبى، مولودخوانى و مراسم زار، هر کدام ملودی، سازها و ویژگی‏های خود را دارند که در بررسی موسیقی جزیرۀ کیش شایستۀ توجه است. انسان‏ها از سرزمین خود و آب و هوایی که در آن زندگی می‏کنند و با گیاهان و حیواناتی که در کنار آن‏ها زیست می‏کنند، تأثیر متقابل دریافت می‏کنند و طبیعی است که این موضوع در موسیقی که جزئی از فرهنگ است، نیز تأثیر‏گذار بوده‏است. برای مثال بررسی نقش و سهم دریا در موسیقی جزیرۀ کیش بسیار حائز اهمیت است؛ آوازهای صید و کار بر روی کشتی، به قدمت دریا و دریانوردی در خلیج‏فارس است. درونمایه بیشتر آن‏ها در ستایش خداوند و پیامبر است. همچنین نام‏های دریا و مقاصد سفر دریانوردان نیز گاهی در این آوازها شنیده می‏شود. موسیقی آمیخته به باورهای زنان در جزیرۀ کیش نیز از نکات قابل تأمل در شناسایی فرهنگ باورپذیری و نگاه امیدوارانه در منطقه است. زن‏های کیشی، لالایی را “تَحوید” می‏نامند و برای سرگرمی کودکان خود به‏زبان و لحن عربی ترانه می‏خوانند؛ اما مهم‏ترین بخش موسیقى زنان کیش مربوط به ترانه‏هاى ویژه‏ مراسم عروسى است. آنها این مراسم و خواندن آواز را بدون حضور مردها انجام مى‏دهند. در کیش به زن‎های نوازنده “دَگّاگات” می‏گویند و موسیقى و رقص زنانه را “مُعَلاّیه” مى‏نامند. از آنجا که موسیقی کاربردهای گوناگونی در جامعه دارد و بایسته است از دیدگاه‏های مختلف مورد بررسی قرار گیرد. انسان در هر زمان و در هر موقعیتی، از موسیقی به عنوان ابزار کاربردی استفاده کرده و از این رو یکی از روش‏های بررسی فرهنگ عامه و مردم شناسی، شناخت موسیقی  محلی آن‏ها است. برای درک بهتر موسیقی هر منطقه، لازم است تا آن را از تمامی بدنه فرهنگی جامعه و در همان جایگاه اجتماعی و تاریخی مورد بررسی قرار داد. این نوشتار تلاش دارد تا با نگاه مردم‏شناسی، بوم‏شناختی، جامعه‏شناسی، زبان‏شناسی، تاریخ‏نگاری و تبارشناسی به موسیقی، زوایایی از تاریخ و فرهنگ نانوشته این جزیره را روشن نماید. از همین رو موسیقی و آیین‏های بومیان کیش از زوایای مختلف و فارغ از دایرۀ آوانگاری مورد توجه قرار گرفته‏است. این پژوهش در طی ملاقات‏های متعدد و براساس تحقیقات میدانی و مشاهده و مشارکت حضوری نگارنده در اجرای موسیقی بومیان کیش صورت گرفته‏است