درامدی برچالش ها و فرصت های حکمرانی صنعت پتروشیمی در ایران

در جهان رشد صنایع پتروشیمی ادامه می‌یابد و سطح تولید مواد پتروشیمی بالا می‌رود، به‌طوری‌که تنها در آمریکا تولید محصولات پتروشیمی از مرز 25 درصد کل مواد شیمیایی تولید شده می‌گذرد. تعداد کارخانه‌های پتروشیمی در سال 1951 تنها در آمریکا به بیش از 90 کارخانه می‌رسد. این زمان سال 1329 شمسی است و ایران می‌رود که صنعت نفت خود را ملی کند و هنوز هم صنعت پتروشیمی در ایران مطرح نیست. از این زمان به بعد در جهان صنعت پتروشیمی رو به رشد سریعی می‌گذارد و مواد اولیه برای تولید محصولات مختلف، نظیر الیاف و پارچه و پلاستیک‌های مخلوط تولید می‌شود و مصرف آن توسعه می‌یابد. اولین سازمان نسبتاً متشکل که حرفی از پتروشیمی در ایران داشت و اقدامی در این مورد صورت داده بود، «بنگاه کود شیمیایی» است که ایجاد کارخانه کود شیمیایی را در مرودشت در سال 1337 آغاز کرد. این کارخانه که قسمتی از مجتمع پتروشیمی شیراز امروز است در سال 1342 به بهره‌برداری رسید و بدین‌ترتیب اولین محصول تجاری پتروشیمی در ایران درست با تأخیر 47 ساله از تولید اولین محصول پتروشیمی و تأخیر 35 ساله از تجاری شدن محصولات پتروشیمی جهان وارد بازار شد. در سال 1343 کلیه فعالیت‌ها در مورد ایجـاد و توسـعه صنایع پتروشیمـی در شرکت ملی نفت ایران متمـرکز شد و برای تـأمین این هـدف، «شرکت ملی صنایع پتروشیمی» تأسیس گردید. شرکت ملی صنایع پتروشیمی، یکی از چهار شرکت اصلی وزارت نفت است. طبق اساسنامه، ریاست مجمع عمومی صاحبان سهام شرکت برعهده رئیس‌جمهور است و وزیر نفت ریاست هیأت‌مدیره شرکت را عهده‌دار است. البته با اجرای اصل 44 قانون اساسی می‌توان ایجاد تغییراتی را در ساختار و مأموریت شرکت انتظار داشت. روند توسعه و تحول صنعت پتروشیمی در ایران شش مرحله مشخص را دربرمی‌گیرد: پیدایش (سال 1342)؛ گسترش اولیه (سال 1343 تا 1357)؛ رکود (سال 1357 تا 1367)؛ تجدید حیات و بازسازی (سال 1368 تا 1378)؛ جهش، تثبیت و توسعه (سال 1379 تا 1387)؛ خصوصی‌سازی و تبدیل به سازمان حاکمیتی و نظارتی (سال 1388 تاکنون). مرحله پیدایش در سال 1342 با بهره‌برداری از واحد تولید کود شیمیایی مجتمع پتروشیمی شیراز آغاز شد و در سال بعد نیز شرکت ملی صنایع پتروشیمی تأسیس گردید. در مرحله گسترش اولیه و تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، توسعه این صنعت به اجرا درآمد. از عمده اهداف این دوره، تأمین نیاز داخلی کشور به کود شیمیایی و برخی مواد پایه شیمیایی جدید نظیر دوده، گوگرد، گاز مایع، سود سوزآور، کربنات و بی‌کربنات سدیم، پی‌وی‌سی و مواد نرم‌کننده‌ی پلاستیک بود. احداث مجتمع‌های پتروشیمی رازی (شاهپور سابق)، آبادان، پاسارگاد، کربن اهواز، خارگ، فارابی (ایران‌نیپون سابق)، و طرح‌های توسعه پتروشیمی شیراز و انجام بخش عمده‌ای از احداث پتروشیمی بندر امام (ایران ژاپن سابق) حاصل تلاش‌های این دوره بوده است. مرحله رکود از سال 1357 آغاز شد و سال‌های دفاع مقدس تا اواسط سال 1367 را دربرگرفت که در پی مشکلات ناشی از جنگ تحمیلی، هم‌زمان فعالیت‌های تولیدی شرکت نیز به حداقل رسید و عملیات احداث بزرگ‌ترین مجتمع پتروشیمیایی کشور، یعنی پتروشیمی بندر امام متوقف ماند. تنها فعالیت عمده در این دوره تکمیل طرح توسعه پتروشیمی شیراز بود. مرحله تجدید حیات و بازسازی با اجرای اولین برنامه توسعه جمهوری اسلامی در سال‌های 1368 تا 1373 آغاز شد و بازسازی مجتمع‌های آسیب‌دیده در جنگ تحمیلی با جدیت پیگیری شد و به‌تدریج مجتمع‌های آسیب‌دیده به بهره‌برداری رسید. درعین‌حال بهره‌برداری شماری از طرح‌های اساسی کشور، شامل مجتمع‌های پتروشیمی اصفهان، پتروشیمی اراک و تکمیل مجتمع بندر امام آغاز شد. متعاقب آن در برنامه پنج‌ساله دوم توسعه در سال‌های 1374 تا 1378 با بهره‌برداری از طرح‌های باقی‌مانده از برنامه پنج‌ساله اول، تولید سالانه محصولات پتروشیمیایی از 4/2 به 11 میلیون تن در سال رسید. مرحله جهش، تثبیت و توسعه از سال 1379 آغاز شد. در این دوره بر پایه تجربیات به‌دست آمده از اجرای برنامه‌های اول و دوم، با اجرای برنامه پنج‌ساله سوم و چهارم، احداث طرح‌های متعددی آغاز شد و از آن میان مجتمع‌های پتروشیمی تبریز، ارومیه، خراسان، بوعلی‌سینا، خوزستان، بیستون، فن‌آوران، امیرکبیر، شهید تندگویان، مارون، پارس، زاگرس، آریا ساسول، نوری (برزویه)، پردیس، جم، کرمانشاه، لاله، کارون و مهر به تولید رسید. علاوه‌برآن، فعالیت‌هایی چون استفاده بهینه از ظرفیت‌های موجود، توسعه صادرات، ارتقاء جایگاه پتروشیمی در صادرات غیر نفتی و گسترش فعالیت‌های خصوصی‌سازی مورد توجه بود. مقدمات مرحله خصوصی‌سازی و تبدیل شرکت ملی صنایع پتروشیمی به سازمان حاکمیتی و نظارتی در واقع از سال 1386 و با ابلاغ سیاست‌های اجرایی اصل 44 قانون اساسی آغاز شد و تعدادی از شرکت‌ها و