یادداشت‌هایی در باب چین

کتابی دیگر از باربارا تاکمن تاریخنگار و ژورنالیست معروف امریکایی، برنده‌ی دو جایزه‌ی پولیتزر و نویسنده‌ی کتاب‌هایی چون توپ‌های ماه اوت و تاریخ بی‌خردی . کتاب ما را می‌برد به چین در زمان جنگ سرد؛ سال ۱۹۷۲، نیکسون، رئیس جمهور امریکا به چین کمونیستی سفر می‌کند و بعد از ۲۵ سال قطع ارتباط، این دیدار گامی مهمی است در عادی‌سازی روابط اردوگاه شرق و غرب. پل ارتباطی برقرار می‌شود و از اولین پژوهشگرانی که از امریکا به چین می‌روند تا گزارشی دست اول از آن دنیا بنویسند همین باربارا تاکمن است. پشت‌بند سفر نیکسون، در تابستان همان سال تاکمن در سفری شش هفته‌ای به چین می‌رود تا در بحبوحه‌ی انقلاب فرهنگی بزرگ، روایتگر زیست شهری و روستایی چین آن دوران باشد. روایت تاکمن، با عنوان یادداشت‌هایی در باب چین ، به سرعت چاپ می‌شود و بدل می‌شود به اولین روایت دست‌اول یک امریکایی از چین مدرن. در مدت اقامتش در چین به یازده شهر و روستاهای بسیار سفر می‌کند تا از نزدیک مشاهده‌گر زندگی روزمره‌ی مردم باشد. از کارگر و مدیر تا کشاورز و دانشمند و معلم، به هر که می‌تواند نزدیک می‌شود تا درک بهتری از زندگی مردم در رژیم کمونیستی پیدا کند. تاکمن در نقش یک ناظر دقیق و روشنفکر غربی وارد جامعه‌ای بسته، ناشناخته و به‌شدت کنترل‌شده می‌شود. سال‌های انقلاب فرهنگی چین بود، سال‌های تصفیه و شعار، سال‌هایی که مائو می‌کوشید با برنامه‌ای گسترده و چندبعدی کشور را از «ضدانقلاب» پاک کند و هر که فکری دیگرگون داشت را سربه‌نیست می‌کرد. البته در زمان سفر تاکمن هنوز ابعاد تاریک و مخوف این برنامه‌ی سرکوب‌گرانه مشخص نبود. او راوی سبک زندگی روزمره، رفتار اجتماعی مردم، نقش زنان، تبلیغات حزب کمونیست است. انگار دارد به نظمی عجیب نگاه می‌کند که گاهی برایش تحسین‌برانگیز و گاهی به شدت ترسناک است. تاکمن در این کتاب کوشیده است تا با بررسی اخبار و رسانه‌ها و نظام آموزشی‌ از سویی، و با نگاه به میراث فرهنگی غنی و تمدن کهن چین از سوی دیگر، نظام سیاسی رژیم جدید کمونیستی را در دل پیچیدگی‌اش درک کند. علاوه بر تمام آموختنی‌ها و ظرایف، فصل آخر کتاب، با عنوان «اگر مائو در سال ۱۹۴۵ به واشنگتن می‌آمد»، به طور ویژه بعدها محبوب شد؛جستاری زیبا درباره‌ی دیدار خیالی مائو و روزولت که در آن نویسنده خیال می‌کند اگر جریان تاریخ جور دیگری پیش رفته بود، اگر امریکا از ملی‌گرایان حمایت نکرده بود و اگر کمونیست‌های چین به تمامی دل در گروه تجربه‌ی شوروی نمی‌بستند، جهان چه جور جای متفاوتی می‌شد. یادداشت‌هایی در باب چین نه یک تحلیل سیاسی مفصل است، نه یک گزارش ژورنالیستی صرف؛ بلکه ترکیبی‌ست از یادداشت‌های سفر، مشاهده‌های عینی، برداشت‌های فرهنگی و تکه‌هایی از تأملات تاریخی. کتاب برای افرادی که به تاریخ معاصر چین، مطالعات فرهنگی و تجربه‌های عینی از جوامع بسته علاقه دارند خواندنی است. و در پایان حیف است یادآور نشیم کتاب از منظر روایت نیز آموختی است: اگرچه تاکمن یک روشنفکر آمریکایی مأنوس با آزادی‌های فردی و عقل‌گرایی غربی است، اما وقتی به جامعه‌ای که بر پایه‌ی نظم ایدئولوژیک، انضباط جمعی و جهان‌بینی مارکسیستی سامان یافته می‌رسد، می‌کوشد بدون قضاوت شتاب‌زده و اعمال پیش‌داوری‌ها و سوگیری‌های فرهنگی خود مشاهده کند و بفهمد ـ‌ـ‌درسی مهم درباره‌ی روایت کردن دیگری.