لذات فلسفه

کتاب لذات فلسفه اثر برجستۀ ویل دورانت به ترجمه عباس زریاب خویی گزیده‌ای از متن کتاب فصل اول: جاذبۀ فلسفه پیشگفتار چرا این روزها فلسفه دیگر محبوب نیست؟ چرا فرزندان او، یعنی علوم، دارایی او را میان خود تقسیم کرده‏اند و خود او را با ناسپاسی و خشونتی جان‏فرساتر از بادهای سخت زمستانی از در بیرون رانده‏اند، همچنان‏که فرزندان لیرشاه با او کردند؟ روزگاری بود که توانا‏ترین مردان برای جان‏سپاری در راه فلسفه آماده بودند؛ چنان‏که سقراط شهادت در راه فلسفه را بر گریز از برابر دشمنان آن ترجیح داد و افلاطون دو بار جان خود را به خطر انداخت تا دولتی مبتنی بر حکمت و فلسفه تشکیل دهد؛ مارکوس آورلیوس آن را از تاج‏وتخت خود دوست‏تر می‏داشت و برونو به‏خاطرِ وفاداری به فلسفه زنده به آتش افکنده شد. روزگاری بود که پادشاهان و پاپان از او می‏ترسیدند و برای جلوگیری از زوال حکومت خود پیروان او را به زندان می‏انداختند. آتن پروتاگوراس را از خود براند و اسکندریه در برابر هیپاتیا به لرزه درآمد. یکی از پاپان بزرگ با فروتنی درصدد جلب دوستی اراسموس برآمد؛ پادشاهان و نایب‏السلطنه‏ها ولتر را از سرزمین خود بیرون کردند و چون تعظیم جهان متمدن را در برابر قلم او بدیدند، از حسد بر خود بپیچیدند. دیونوسیوس و پسرش حکومت سیراكوز را به افلاطون پیشنهاد کردند؛ کمک شاهانۀ اسکندر ارسطو را دانشمند‏ترین مرد تاریخ ساخت؛ پادشاهی دانشمندْ فرانسیس بیکن را تا پیشوایی انگلستان بالا برد و از او در برابر دشمنانش پشتیبانی کرد؛ فردریک بزرگ هنگامی که نیمه‏شب سرداران پرزرق‏وبرقش به خواب می‏رفتند، با شعرا و فلاسفه به شب‏نشینی می‏پرداخت و بر نفوذ و سلطۀ جاوید و حکومت بی‏کرانشان غبطه می‏خورد. روزگار درخشانی بود آنگاه که فلسفه همۀ مناطق علوم را زیر پر خود داشت و پیشاهنگ تمام پیشرفت‏های علمی و عقلی بود. در آن روزگار فلسفه محترم بود و چیزی شریف‏تر از دوست داشتن حقیقت نبود؛ اسکندر دیوجانس را پس از خود اولین شخص می‏دانست و دیوجانس از اسکندر می‏خواست به کناری رود تا بدن شاهانۀ او آفتاب را از او بازنگیرد. سیاستمداران و صاحب‏نظران و هنرمندان به‏رغبت به سخنان آسپازیا گوش می‏دادند و ده‏هزار طالب علم راه پاریس را در پیش می‏گرفتند تا از آبلارد حکمت آموزند. فلسفه آن پیردختر کم‏رویی نبود که در برجی بسته به گوشه‏ای بنشیند و از زندگی خشن این جهان دوری گزیند؛ چشمان درخشان او از روشنی روز نمی‏ترسیدند. او همواره خود را به خطر می‏افکند و در دریاهای ناشناس به سفرهای دور و دراز می‏پرداخت. آیا آنکه روزی یار و ندیم شاهان بود، اکنون می‏تواند به مناطق تنگ و باریکی که در آن زندانی شده است خرسند شود؟ پرتو رنگارنگ فلسفه، روزی تا تاریک‏ترین گوشه‏های روح می‏تافت و آن را گرمی و روشنی می‏بخشید، اما امروزه بندۀ شرمسار علوم گوناگون و پابند اصول مَدْرَسی شده است. آنکه روزی در مملکت عقل ملكۀ پرکبرونازی بود و خادمان خوشبختش او را می‏پرستیدند، امروز آن‏همه زیبایی را از دست داده و اندوهگین در کنار ایستاده است و مورد توجه کسی نیست. [1] فلسفه امروز دیگر محبوب نیست، زیرا روح خطرجویی را از دست داده است؛ پیشرفت ناگهانی علومْ مناطق پهناور سابق او را یکی پس از دیگری از دستش گرفته است: «کیهان‏شناخت» جای خود را به نجوم و زمین‏شناسی داده است؛ «فلسفۀ طبیعی» به زیست‏شناسی و فیزیک بدل گشته است؛ و در همین روزگار ما «روان‏شناسی فلسفی» از تنۀ علم‏النفس سابق سر برزده است. او همۀ مسائل واقعی و قطعی را از کف داده و دیگر با طبیعت ماده و سرّ حیات و نشو سروکار ندارد. مسئلۀ اراده که فلسفه دربارۀ آزادی آن در صدها معركۀ فكری وارد شده بود، اکنون در زیر چرخ‏های زندگی نو خرد شده است. روزگاری بحث در مسائل مربوط به «دولت» خاص او بود، ولی اکنون میدان تاخت‏وتاز مردمی کوته‏نظر شده و کسی در آن باب از فلسفه مشورت نمی‏جوید. برای فلسفه دیگر چیزی جز قله‏های سرد مابعد‏الطبیعه و معماهای کودکانه دربارۀ کیفیت معرفت و مناقشات مغلق در علم اخلاق نمانده است و آنها نیز تأثیری در سرنوشت انسان ندارند. حتی روزی خواهد آمد که این قسمت‏ها نیز از وی گرفته شود و علوم نوینی پدید آید که در این مسائل با خط و اندازه و پرگار بحث کند؛ شاید اصلاً روزی بیاید که دنیا فراموش کند فلسفه‏ای بوده که روزی دل‏ها را تکان می‏داده و افکار مردم را رهبری می‏کرده است. ۲. شناسایی‏نگران [2] اما فلسفه بدان‏گونه که در این دویست سال اخیر نوشته شده است، چه‏بسا که سزاوار چنین بی‏اعتنایی و فراموشی هم باشد. پس از مرگ بیکن و اسپینوزا فلسفه به چه روزی افتاده است؟ بیشتر آن صرف بحث شناسایی‏نگری، یعنی جدال اسکولاستیکی و لفاظی و مغلق‏گویی در چگونگی شناخت و مناقشۀ نامفهوم و مرموز در هستی عالم خارج شده است. آن هوش و فهمی که می‏ب