منشآت قائم مقام فراهانی

یک ادیب کامل در سیاست‌مدارى، کمتر اتفاق مى‌افتد بتواند احکام خود را با کلمات زیبا و جمله‌هاى ادبى و سجع و قرینه و شواهد نثرى و نظمى زینت ندهد، خاصه در زمان‌هاى گذشته که ساده‌نویسى را دلیل بى‌فضلى مى‌گرفته‌اند و هرکس مشکل‌تر مى‌نوشت بافضل‌تر شمرده مى‌شد درحالی‌که منشات میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی بی‌گمان یکی از شاهکارهای نثر فارسی است و بااین‌وجود که قائم مقام پیش از همه مرد سیاست و عمل است و نویسندگی او نیز به‌دلیل ضرورت کار بوده، نه از راه تفنن و هنرنمایی و او نوشته‌های خود را غالبا سرسری و با عجله انشاء می‌کرده و قلم می‌زده، نوشته‌هایش از ذوق و حسن و سلیقه مایه وافر دارد و از دو نظر حائز کمال و اهمیت اعتبار است : الف- ارزش ادبی منشآت: قائم مقام به مقدار زیادی از عبارات متکلف و متصنع و مضامین پیچیده و تشبهات بارد و نابه‌جا کاسته و تا اندازه‌ای انشای خود را، به‌ویژه در مراسلات خصوصی به‌سادگی و گفتار طبیعی نزدیک ساخته است. ب- اهمیت تاریخی منشآت: درباره اهمیت تاریخی منشآت می‌توان گفت آیینه تمام‌نمائی است که حقایق اوضاع اوایل عهد قاجار را بی‌کم‌وکاست و عاری از حب‌وبغض و تزویر و ریا و خویشتن‌داری منعکس می‌نماید.