معتزله ـ تاریخ و عقاید

اصطلاح معتزله از واژۀ «اعتزال» به معنای کناره‌گیری و دوری‌جستن گرفته شده و در کاربرد دانش فرقه‌شناسی عنوان یکی از مشهورترین مکاتب کلامی و روش‌های فکری است که بنا بر مشهور در نیمۀ نخست قرن دوم هجری توسط واصل بن عطا در بصره بنیان نهاده شد. از این گروه با اسامی و القاب پسندیده‌ای چون «عدلیه» و «اهل العدل والتوحید» و عناوین ناپسندی نظیر «وعیدیه»، «معطله»، «جهمیه» و «قدریه» یاد شده است؛ اما اصطلاح معتزله مشهورترین نامی است که برای آنها به کار می‌رود و خود آنها نیز نوعاً از این کاربرد پرهیزی ندارند. در اینکه چرا صاحبان این مکتب کلامی معتزله نامیده شدند، دیدگاه یکسانی وجود ندارد. اختلاف و تناقض در وجه این نام‌گذاری از طرف پیروان و رقبا به گونه‌ای است که نه‌تنها جمع آن ناممکن است، بلکه رد و پذیرش هر یک از آنها موجب اختلاف در تحلیل پیشینه و خاستگاه فکری این گروه نیز خواهد شد. دیدگاه‌ها و آراء و گزارش‌های مختلف در تبیین چرایی نام‌گذاری آنان به معتزله عبارت است از: اعتزال سیاسی آنان از دستگاه خلافت رسمی؛ جدایی راه‌ورسم آنها از گرایش غالب عامه مردم که بعدها به عنوان اهل سنت نامیده شدند؛ همچنین برخی اعراض صاحبان این مکتب از دنیا را وجه تسمیه می‌دانند؛ برخی نیز معتقدند اصطلاح معتزله معادل عربی برای فرقۀ «فروشیم» در فرهنگ یهودی است. در این کتاب کوشیده شده پیشینه و دوره‌های تاریخی شکل‌گیری، رشد و