شخصیت شناسی در مثنوی و کمدی الهی

هزاران صفحه کتابی که دربارهٔ مثنوی مولوی و کمدی الهی دانته نوشته شده است هیچ‌کسی را از پرداختن مجدد به این دو کتاب بازنمی‌دارد؛ کتاب شخصیت شناسی در مثنوی مولوی و کمدی الهی دانته از منظری دیگر به این مقوله پرداخته‌ است. مولوی و دانته بیش از هفت قرن است که بر حافظهٔ معرفتی اندیشمندان سایه افکنده‌اند و همچنان در میان عوام و به‌ویژه خواص مقبولیت دارند. موضوع مورد بررسی در این کتاب این است که مولانا براساس سیّالیت ذهن و منطق استقرایی مثنوی را سروده است. حال آنکه دانته براساس نظم ارسطویی و با منطق قیاس خواننده را به درون دوزخ و برزخ و بهشت می‌برد. جلال‌الدین محمد زادهٔ بلخ است و دانته زادهٔ فلورانس و هر دو مهاجرانی دائمی؛ شاعری از غرب و شاعری از شرق با بیش از نیم‌قرن فاصلهٔ زمانی. جلال‌الدین از خاندانی صاحب مقامِ روحانی و دانته از خاندانی که همه اهل سیاست بودند. جلال‌الدین محمد مردی صاحب جاه که در جست‌وجوی روح هزارپردهٔ انسان، منبر و مکتب را ترک می‌کند و دانته آلیگیری سفیری که به ناگاه همه‌چیز خود را می‌بازد و برای همیشه از شهر خود رانده می‌شود. آن‌ها در جست‌وجوی چهره‌های آشکار و پنهان انسان‌اند. داستانی کهن از خیر و شر، اندیشهٔ نیک و اندیشهٔ بد، جدال پیوستهٔ میان نور و ظلمت. سیری دارند در ضمیر آگاه و ناآگاه انسان و نیز به انسانی فکر می‌کنند که جامعه را می‌سازد و تاریخ را می‌نویسد. مولوی مسلمان است و دانته مسیحیِ متعصب. مولوی مرد وعظ و خطابه و کسی که لقب سلطان‌العلمایی را از پدر به ارث برده و دانته مرد سیاست است… و هر دو اسیر فتنه‌های زمانهٔ خویش و بی‌تردید فرزندان زمانهٔ خویش. هر دو عاشق؛ یکی در نُه‌سالگی شیفتهٔ جمال بئاتریس شده و دیگری در آستانهٔ چهل‌سالگی در آتشی که شمس افروخته سوخته است. روح حساس و لطیف جلال‌الدینِ دوازده‌ساله از ستم مغول، بی‌شک، آزرده و یورش شر را که موجب ستم بر مردمان می‌شود در انبان خاطرات خود حفظ کرده است.