اصول بداهه نوازی موسیقی جَز

دشواری اصلی، که امروز نیز برای هنرجویان وجود دارد، همان مشکل دیرپاست که حتی دنیای مجازی هم نتوانست از آن گره‏‌گشایی کند. مشکل ریشه‏‌ای در یادگیری موسیقی جَز «سردرگمی» است. هنرجو اغلب کمبود اطلاعات و سازمایه را مشکل اصلی ‏می‏‌پندارد، بعد ایراد را در کمبود مهارت می‏‌بیند. در ادامه، درگیر آن می‌‏شود که چطور از اطلاعات استفاده کند و درنهایت، خسته و کلافه از ساعت‌ها تلاش متمادی، افسوسِ ناتوانی در بداهه‌‏نوازی موسیقی جَز را سال‌ها به‌دوش می‌کشد. این در حالی است که پرسش‏‌هایی بدون پاسخ، مداوم، ذهن او را آزار می‌‏دهند: ـ چرا هرچه بیشتر اطلاعات کسب می‏‌کنم، سطح نوازندگی من تغییر نمی‌کند؟ ـ چگونه از آموخته‏‌های قبلی به صورت محسوس و کاربردی در نواختن استفاده کنم؟ ـ نت را درست اجرا می‏‌کنم، اما صدای تولیدشده هیچ ارتباطی با موسیقی جَز ندارد! چطور ممکن است؟! ـ نمی‏‌خواهم بی‌‏مقصود یک گام بلوز را بالارونده و پایین‏‌رونده بنوازم. چگونه به‏‌واقع بداهه‌‏نوازی کنم؟ (خوب می‌‏دانید منظورم چیست.) ـ بعضی آکوردها هیچ ارتباطی باهم ندارند؛ چطور روی آن‏ها عبارتی مناسب بسازم؟ ـ یکنواخت اجرا می‏‌کنم؛ چگونه با تنوعِ بیشتری بنوازم؟ ـ دانستن چه گام‌هایی برای بداهه‌‏نوازی ضروری است؟ ـ ارتباط آکورد و تونالیته برای بداهه چیست؟ ـ اجزای تشکیل‏‌دهندة یک عبارتِ بداهه در موسیقی جَز کدام‌اند؟ ـ چگونه می‏‌توانم نت‏‌هایی خارج از آکوردهای پیشنهادی را اجرا کنم، اما کنترل جمله از دستم خارج نشود؟ ـ آیا شناخت اعداد متعددی که در مقابل آکوردها نوشته می‏‌شود برای بداهه‏‌نوازی ضروری است؟ ـ چگونه از پسِ اجرای تونالیته‏‌های دشوار برآیم؟ ـ آیا برای بداهه‏‌نوازی با ساز خودم به کتاب آموزشیِ ویژه‏‌ای نیاز دارم؟ ـ چگونه هنگام بداهه‌‏نوازی بدون مشکل از یک تونالیته به تونالیتة دیگر بروم؟ ـ جمله‏‌ای را که آغاز می‏‌کنم چگونه گسترش دهم؟ نت پایانی را چگونه انتخاب کنم؟ ـ آکوردهای لازم و مقدماتی برای اجرای یک بداهه‌‏نوازیِ استاندارد کدام‌اند؟ ـ چطور از نت‏‌های کروماتیکِ پیاپی به صورت هدفمند استفاده کنم؟ ـ وارون آکورد چیست و در بداهه‏‌نوازی چه کاربردی دارد؟ ـ اصلاً چه جمله‌ای مناسب چه آکوردی است؟! از آنجا که طی سال‏‌ها با بسیاری از هنرجویان با پرسش‏‌هایی مشابه برخورد داشته‌‏ام، اولین توصیه‏‌ام این است که «عجله نداشته باشید» و درثانی، با حداقل‌ها شروع کنید. باور داشته باشید که بداهه‌نوازی جَز اگر به طور صحیح آموزش داده شود، از آنچه امروز فکر می‌کنید بسیار ساده‏‌تر است. این ادعا را با تمرین نکردن و به دنبال فوت کوزه‏‌گری گشتن اشتباه نگیرید. هیچ جادویی در کار نیست که با آن یک‏شبه بتوانید بداهه‌‏نوازی کنید و صحنه را به آتش بکشید! اما با انتخاب مسیر درست و اختصاص زمان کافی برای تمرین، به‌‏راحتی می‌‏توانید نکته‌های ضروری را بیاموزید. باز هم تأکید می‌کنم: «حداقلی». با یادگیریِ سازمایه‌های ساده و یافتن ارتباط اصولی بین آن‏ها می‌‏توانیم قدم‌‏به‌‏قدم به پیچیدگی در بداهه‏‌نوازی نزدیک شویم. دوران اول ابتدایی را به یاد بیاورید. یک سال تحصیلی زمان بُرد تا حروف را بشناسید و شیوة نگارش آن‏ها را بیاموزید. اما، پس از یک سال، می‏‌توانستید جملات ساده را بخوانید و بنویسید. تصور کنید در آن زمان اگر می‌‏خواستید شعری از سعدی را بشنوید و درک کنید، و سپس آن را به‌‏سرعت بنویسید، چه پیش می‏‌آمد؟ مگر بدون یادگیریِ الفبا می‌‏توان نوشت؟ البته که می‌‏شود جملات را طوطی‏‌وار از روی کاغذی نقاشی کرد، اما نمی‌‏توان به عمق مطلب رسید. موسیقی جَز هم از این قاعده مستثنی نیست. بداهه‌‏نوازی جَز، چنان‌که از نام کتاب پیداست، اصولی دارد. در کتاب حاضر، مبانی و مقدمات ضروری برای بداهه‌‏نوازی جَز را بررسی و واکاوی می‌‏کنیم و الفبای این سبک را فرامی‌‏گیریم. سپس، ساختارِ جمله‌‏سازی را تحلیل می‌‏کنیم، ارتباط آکوردها و تونالیته‏‌ها را شرح می‏‌دهیم و با به‌‏کارگیری آکوردها در بداهه‌‏نوازی آشنا می‏‌شویم. تمرینات کتاب به انتهای هر فصل مختص نیست و پس از بیان هر مطلب، نمونه‌‏ای ذکر می‏‌شود. در ادامه، پرسش‏‌هایی برای هنرجو طرح می‌گردد که لازم است، برای تسلط بیشتر، به آن‏ها پاسخ دهد. این تسلط شامل توانایی اجرای یک جمله در تونالیته‌های مختلف است. به‌تجربه دیده‏‌ام که برخی هنرجویان عبارات را فقط روی تونالیته‏‌هایی خاص اجرا می‏‌کنند و در مواجهه با دیگر تونالیته‏‌ها دچار سختی می‌‏شوند. این رویارویی باید طی تمرینات اتفاق بیفتد تا مهارت کافی هنگام اجرا وجود داشته باشد. همان‏‌طور که پیش‌‏تر آمد، ساختار موسیقی جَز بر پایة بداهه استوار است. بداهه می‌‏تواند با ایجاد تغییری کوچک یا بزرگ در عبارت موسیقایی تمرین‏‌شده اجرا شود. نحوة تزئین و تغییر جملات و شیوة بسط و