۳۲ اثر در کتاب‌جم
فروغ فرخزاد شاعر برجسته‌ی شعر نو فارسی است که در عمری کوتاه با صدایی صادق و بی‌پرده از عشق، تنهایی و زن بودن نوشت. دفترهای «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» او را در کنار بزرگ‌ترین شاعران معاصر نشانده و شعرهایش بعد از بیش از نیم قرن هنوز تازه و خواندنی است.
فروغ فرخزاد یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین شاعران شعر معاصر فارسی است؛ شاعری که با صدایی صادق، بی‌پرده و تازه از زندگی، عشق، تنهایی و زن بودن گفت و راهی را باز کرد که بعد از او خیلی‌ها در آن قدم گذاشتند. اگر دنبال کتاب‌های فروغ فرخزاد هستید یا می‌خواهید بدانید خواندن شعرهایش را از کجا شروع کنید، این صفحه برای شماست. در ادامه با زندگی کوتاه اما پربار او، دفترهای شعرش، سبک نوشتنش و چاپ‌های مختلف آثارش آشنا می‌شوید.
فروغ فرخزاد شاعر ایرانی است که در سال ۱۳۱۳ در تهران به دنیا آمد و در سال ۱۳۴۵ در یک تصادف رانندگی در همین شهر درگذشت. یعنی وقتی از دنیا رفت هنوز سی و دو سالش هم تمام نشده بود. با این حال در همین عمر کوتاه، جایگاهی در شعر فارسی پیدا کرد که کمتر شاعری به آن رسیده است. امروز نامش در کنار نیما یوشیج، احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث و سهراب سپهری، از ستون‌های شعر نو فارسی شمرده می‌شود.
او فقط شاعر نبود. در سینما هم کار کرد و فیلم مستند «خانه سیاه است» را ساخت؛ فیلمی کوتاه درباره‌ی زندگی بیماران جذامی که هنوز یکی از مهم‌ترین مستندهای تاریخ سینمای ایران به حساب می‌آید. این تجربه‌ی سینمایی، نگاه او را به زندگی و رنج آدم‌ها عمیق‌تر کرد و ردش در شعرهای دوره‌ی پختگی‌اش پیداست.
فروغ در خانواده‌ای پرجمعیت در تهران بزرگ شد. خیلی زود به شعر علاقه پیدا کرد و از نوجوانی شعر می‌گفت. شعرهای اولش، مثل بیشتر شاعران جوان آن روزگار، در قالب‌های سنتی‌تر و بیشتر به شکل چهارپاره بود. در سال‌های جوانی ازدواج کرد و صاحب پسری شد، اما این ازدواج دوام نیاورد و جدایی، تلخی‌ها و دوری از فرزند، بخش مهمی از حال و هوای شعرهای اولش را ساخت.
زندگی شخصی‌اش همیشه زیر ذره‌بین جامعه بود. زنی که در دهه‌ی سی بی‌پرده از عشق و احساس خودش می‌نوشت، طبیعتا با واکنش‌های تند روبه‌رو می‌شد. اما او از نوشتن دست نکشید و به جای پنهان شدن، صادق‌تر و جسورتر نوشت.
آشنایی با دنیای سینما و کار در یک استودیوی فیلم‌سازی، فصل تازه‌ای در زندگی‌اش باز کرد. او در این دوره تدوین و فیلم‌سازی را تجربه کرد، به سفر رفت، با هنرمندان و نویسندگان زیادی آشنا شد و افق دیدش گسترده‌تر شد. ساختن «خانه سیاه است» در جذام‌خانه‌ای نزدیک تبریز، از تجربه‌های مهم این سال‌ها بود. می‌گویند در همان سفر پسری از خانواده‌ای جذامی را به فرزندی پذیرفت و با خودش به تهران آورد.
انتشار «تولدی دیگر» در دهه‌ی چهل، نقطه‌ی اوج کار شاعری‌اش بود. این دفتر نشان داد فروغ دیگر آن شاعر جوان دفترهای اول نیست؛ زبانش پخته‌تر شده بود، نگاهش عمیق‌تر و فرمش آزادتر. کمی بعد، در بهمن ۱۳۴۵، در حادثه‌ی رانندگی جانش را از دست داد. مجموعه‌ی «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» بعد از مرگش منتشر شد و برای خیلی‌ها حکم وصیت‌نامه‌ی شاعرانه‌اش را پیدا کرد.
کارنامه‌ی شعری فروغ را معمولا در پنج دفتر خلاصه می‌کنند. دانستن ترتیب این دفترها کمک می‌کند مسیر رشد شاعر را بهتر ببینید:
در کتاب‌جم چند تا از این دفترها جداگانه موجودند؛ از جمله «دیوار»، «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد». کنار این‌ها، چاپ‌های مختلفی از مجموعه‌ی کامل اشعار او هم عرضه می‌شود.
اگر قرار باشد فقط یک کتاب از این شاعر بخوانید، بیشتر اهل ادب «تولدی دیگر» را پیشنهاد می‌کنند. نام کتاب خودش گویای همه چیز است: شاعر در این دفتر دوباره به دنیا آمده. شعرهای این مجموعه دیگر به وزن و قافیه‌ی سنتی پایبند نیستند، اما موسیقی درونی و آهنگ طبیعی زبان را دارند. شاعر از تجربه‌های روزمره، از خانه و کوچه و باغچه، از عشق و مرگ، تصویرهایی می‌سازد که هم ساده‌اند و هم عمیق.
در این دفتر شعرهایی هست که بسیاری از خوانندگان فارسی‌زبان سطرهایی از آن را از بر دارند. شعرهایی که در آن‌ها زنی از درون خانه به جهان نگاه می‌کند و از تنهایی، از گذر زمان و از جست‌وجوی معنا می‌گوید. «تولدی دیگر» نشان داد شعر نو فارسی می‌تواند صمیمی و شخصی باشد و در عین حال به پرسش‌های بزرگ انسانی بپردازد.
این دفتر بعد از مرگ شاعر منتشر شد و برای همین بار عاطفی ویژه‌ای دارد. شعر بلند «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» که نام کتاب از آن گرفته شده، یکی از تاریک‌ترین و در عین حال زیباترین شعرهای اوست. شاعر در این شعر با زبانی آرام و اندوهگین از سرما، تنهایی و پایان حرف می‌زند؛ گویی پیش از رفتن، با جهان خداحافظی می‌کند.
در همین دفتر شعرهای دیگری هم هست که نگاه اجتماعی شاعر را نشان می‌دهد؛ شعرهایی که با طنزی تلخ به جامعه و آدم‌های اطرافش نگاه می‌کنند. اگر «تولدی دیگر» را خوانده‌اید و دوستش داشته‌اید، این دفتر ادامه‌ی طبیعی مسیر مطالعه‌ی شماست.
چه چیزی شعر این شاعر را این‌قدر خاص می‌کند؟ اول از همه صداقت. او از چیزهایی نوشت که واقعا حس کرده بود، بی‌آن‌که پشت زبان پیچیده یا تعارف پنهان شود. همین صداقت است که خواننده را تکان می‌دهد؛ انگار کسی بی‌واسطه با شما درد دل می‌کند.
دوم، زبان ساده و نزدیک به گفتار. در دفترهای پایانی، کلمه‌های روزمره، اشیای خانه و صداهای کوچه وارد شعر می‌شوند. این سادگی اما سطحی نیست؛ پشت هر تصویر ساده، لایه‌ای از معنا خوابیده است.
سوم، تصویرسازی. شعرهایش پر از تصویرهای زنده‌اند: باغچه، پنجره، گنجشک، آینه، باد. این تصویرها به خواننده کمک می‌کنند حال شاعر را نه فقط بفهمد، بلکه ببیند.
چهارم، نگاه زنانه. او یکی از اولین شاعرانی بود که از تجربه‌ی زن بودن، از احساس‌ها و خواسته‌های یک زن، بی‌پرده و از زبان خود زن نوشت. این ویژگی او را برای نسل‌های بعدی شاعران، به ویژه زنان، به الگویی ماندگار تبدیل کرد.
و پنجم، تحول. کمتر شاعری را می‌شناسیم که در فاصله‌ای چنین کوتاه، این‌قدر رشد کرده باشد. فاصله‌ی دفتر اول تا دفتر پنجم، فاصله‌ی شاعری جوان و احساساتی تا شاعری پخته و ژرف‌اندیش است.
بعضی شعرهای این شاعر آن‌قدر شناخته‌شده‌اند که حتی کسانی که اهل شعر نیستند، دست کم نامشان را شنیده‌اند. آشنایی با این شعرها کمک می‌کند وقتی کتاب را باز می‌کنید، بدانید دنبال چه بگردید:
این شعرها در دفترهای «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» و همچنین در مجموعه‌های کامل اشعار پیدا می‌شوند. اگر هنوز هیچ شعری از این شاعر نخوانده‌اید، پیشنهاد ما این است که با «دلم برای باغچه می‌سوزد» یا «کسی که مثل هیچ‌کس نیست» شروع کنید؛ دو شعری که هم ساده‌اند و هم عمیق.
اگر شعرهای این شاعر را کنار هم بگذارید، چند مضمون بارها و بارها تکرار می‌شوند. شناختن این مضمون‌ها به شما کمک می‌کند شعرها را عمیق‌تر بخوانید.
عشق در شعرهای اولیه بیشتر پرشور و گاهی دردناک است؛ عشقی که با ملامت و محدودیت روبه‌رو می‌شود. در دفترهای پایانی، عشق آرام‌تر و گسترده‌تر می‌شود و به عشق به زندگی و انسان‌ها می‌رسد.
تنهایی شاید پررنگ‌ترین حس در شعرهای اوست. زنی که در خانه، در شهر و در جامعه احساس تنهایی می‌کند و برای پیدا کردن هم‌صحبت و هم‌دل، به شعر پناه می‌برد.
گذر زمان، پیر شدن، فصل‌ها و مرگ در شعرهای پایانی جای مهمی دارند. شاعر بارها از سرما، از غروب و از پایان می‌گوید؛ و برای خیلی از خوانندگان، این حس پیشگویانه بعد از مرگ زودهنگامش معنای تلخ‌تری پیدا کرده است.
آشپزخانه، پنجره، باغچه، حوض و گنجشک؛ اشیا و جاهای ساده‌ی زندگی روزمره در شعر او جان می‌گیرند و به نماد تبدیل می‌شوند. این توجه به چیزهای کوچک، یکی از ویژگی‌های امضای اوست.
در دفترهای پایانی، نگاه شاعر از درون خانه به بیرون می‌رود. او به جامعه‌ی اطرافش، به ریاکاری‌ها و بی‌تفاوتی‌ها نگاه می‌کند و گاهی با طنزی تلخ، و گاهی با اندوهی عمیق، از آن‌ها می‌نویسد.
شعرهای این شاعر برای طیف گسترده‌ای از خوانندگان جذاب است. جوان‌هایی که تازه با شعر آشنا می‌شوند، معمولا با صداقت و سادگی زبانش ارتباط برقرار می‌کنند. دوستداران جدی ادبیات، در لایه‌های عمیق‌تر شعرهای پایانی چیزهای تازه کشف می‌کنند. پژوهشگران ادبیات هم مسیر تحول شاعر را از نظر فرم و زبان بررسی می‌کنند.
برای کسانی که به شعر نو بدبین‌اند یا فکر می‌کنند شعر بی‌وزن سخت و نامفهوم است، شعرهای او می‌تواند نقطه‌ی شروع خوبی باشد. زبانش آن‌قدر نزدیک به زندگی است که خیلی زود این تصور را از بین می‌برد.
یکی از جست‌وجوهای رایج «بهترین کتاب‌های فروغ فرخزاد» است. پاسخ ما بسته به هدف شما فرق می‌کند:
توصیه‌ی ما این است که دست کم یک بار دفترها را به ترتیب انتشار بخوانید. لذت دیدن تولد دوباره‌ی شاعر، از دفترهای اول تا «تولدی دیگر»، تجربه‌ای است که در گزیده‌ها کمتر به دست می‌آید.
در کتاب‌جم چاپ‌های متعددی از مجموعه‌ی کامل شعرهای این شاعر موجود است. نام‌هایی مثل «مجموعه اشعار فروغ فرخزاد»، «دیوان اشعار فروغ فرخزاد» و «دیوان فروغ فرخزاد» در فهرست کتاب‌ها دیده می‌شود. تفاوت این چاپ‌ها بیشتر در قطع، جلد و ناشر است:
پیش از خرید، به این فکر کنید که کتاب را برای چه می‌خواهید. برای خواندن روزانه، چاپی ساده و سبک کافی است. برای هدیه به یک دوستدار شعر، چاپ نفیس انتخاب بهتری است. صفحه‌ی هر کتاب در کتاب‌جم مشخصات چاپ، قیمت روز و موجودی را نشان می‌دهد.
آثار این شاعر در کتاب‌جم از چند ناشر عرضه می‌شود، از جمله:
چاپ‌های مختلف ممکن است در ترتیب شعرها، مقدمه و کیفیت کاغذ با هم فرق داشته باشند. اگر برایتان مهم است، پیش از سفارش به مشخصات هر چاپ نگاهی بیندازید.
شعر نو فارسی با نیما یوشیج آغاز شد و شاعرانی مثل شاملو، اخوان و سپهری هر کدام راهی برای آن باز کردند. فروغ در این میان صدایی یگانه دارد. او نشان داد شعر نو می‌تواند شخصی، صمیمی و زنانه باشد، بی‌آن‌که از عمق فکری و هنری کم کند. بسیاری از منتقدان او را از برجسته‌ترین شاعران زن تاریخ ادبیات فارسی می‌دانند.
اثر او بر نسل‌های بعدی شاعران روشن است. شاعران زیادی، چه زن و چه مرد، از صداقت و زبان ساده‌ی او الهام گرفته‌اند. شعرهایش در کلاس‌های ادبیات خوانده می‌شود، در کتاب‌های درسی و پژوهشی بررسی می‌شود و به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه شده است.
اگر به شعر نو علاقه دارید و می‌خواهید شاعران هم‌دوره‌ی او را هم بشناسید، فهرست شعر معاصر را ببینید. و اگر دوست دارید شعر نو را در کنار ریشه‌های کلاسیکش بخوانید، فهرست شعر کلاسیک هم گزینه‌های خوبی دارد.
برای کسی که با شعر فارسی آشناست، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های خواندن آثار این شاعر، دیدن تحول فرم است. در دفترهای اول، بیشتر شعرها در قالب چهارپاره‌اند؛ قالبی که بندهای چهار مصراعی دارد و در آن دوره میان شاعران جوان رایج بود. وزن و قافیه منظم است و زبان هنوز تا حدی به سنت ادبی نزدیک است.
کم‌کم این قالب برای حرف‌های تازه‌ی شاعر تنگ می‌شود. در «تولدی دیگر» شعرها به سمت شکل نیمایی و آزادتر می‌روند؛ مصراع‌ها کوتاه و بلند می‌شوند، قافیه هر جا لازم باشد می‌آید و هر جا نباشد کنار می‌رود. وزن هنوز هست، اما دیگر قفس نیست؛ در خدمت حرف شاعر است. این تغییر، فقط یک بازی فنی نبود، بلکه راهی بود برای این‌که زبان شعر به زبان زندگی نزدیک‌تر شود.
اگر دیوان کامل را دارید، یک شعر از دفتر اسیر و یک شعر از تولدی دیگر را کنار هم بخوانید. تفاوت را خیلی زود حس می‌کنید: دو شاعر متفاوت، که در واقع یک نفرند.
غیر از شعر، از این شاعر نامه‌ها، گفت‌وگوها و یادداشت‌هایی باقی مانده که بعدها در کتاب‌های مختلف گردآوری شده‌اند. این نوشته‌ها پنجره‌ای به ذهن و زندگی او باز می‌کنند و نشان می‌دهند درباره‌ی شعر، هنر و جایگاه زن چه فکر می‌کرد. برای کسی که شعرهایش را خوانده و می‌خواهد آدم پشت شعرها را بهتر بشناسد، این نوشته‌ها خواندنی‌اند. البته همه‌ی این کتاب‌ها لزوما در کتاب‌جم موجود نیستند، اما دانستن وجودشان مسیر مطالعه‌ی شما را کامل‌تر می‌کند.
شعر را نمی‌شود مثل رمان یک‌نفس خواند. چند پیشنهاد ساده برای لذت بیشتر:
شاید برایتان جالب باشد که این شاعر در تاریخ سینمای ایران هم جای ویژه‌ای دارد. فیلم کوتاه «خانه سیاه است» که در جذام‌خانه‌ای نزدیک تبریز ساخته شد، زندگی بیماران جذامی را با نگاهی انسانی و شاعرانه نشان می‌دهد. در این فیلم، تصویر و صدای شاعر که متن‌هایی را روی تصویرها می‌خواند، تجربه‌ای تازه در مستندسازی ایران ساخت.
این فیلم بعدها در جشنواره‌ها دیده شد و امروز از آثار پیشگام سینمای مستند ایران شمرده می‌شود. خیلی از منتقدان باور دارند تجربه‌ی ساختن این فیلم، یعنی رو به رو شدن مستقیم با رنج و امید آدم‌ها، در عمق گرفتن شعرهای پایانی شاعر سهم داشته است.
بیش از نیم قرن از مرگ این شاعر گذشته، اما شعرهایش هنوز زنده‌اند. شاید دلیلش این باشد که او از چیزهایی گفت که هیچ‌وقت کهنه نمی‌شوند: تنهایی، عشق، ترس از گذر زمان، آرزوی آزادی و جست‌وجوی معنا. هر نسل تازه‌ای که شعرهایش را می‌خواند، چیزی از خودش در آن‌ها پیدا می‌کند.
دلیل دیگر، صدای خاص اوست. در شعرهایش صدای یک آدم واقعی را می‌شنوید، نه صدای شاعری که پشت نقاب نشسته باشد. این نزدیکی است که باعث می‌شود جوان‌ها هنوز سطرهایی از شعرهایش را برای هم بفرستند و روی دیوار اتاقشان بنویسند.
و در نهایت، شعرهای او نمونه‌ای از شجاعت هنری‌اند. شاعری که با وجود همه‌ی فشارها راه خودش را رفت و از صادق بودن نترسید. این شجاعت برای هر خواننده‌ای، در هر زمانی، الهام‌بخش است.
برای آشنایی با شاعران و نویسندگان دیگر، فهرست ادبیات و داستان را هم از دست ندهید.
کارنامه‌ی شعری او معمولا در پنج دفتر خلاصه می‌شود: اسیر، دیوار، عصیان، تولدی دیگر و ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد که آخری بعد از درگذشتش منتشر شد.
بیشتر منتقدان «تولدی دیگر» را اوج کار او می‌دانند. «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» هم از نظر پختگی کنار آن قرار می‌گیرد.
اگر تازه‌کارید، یک گزیده یا «تولدی دیگر» شروع خوبی است. اگر می‌خواهید مسیر کامل شاعر را ببینید، مجموعه‌ی اشعار را بخرید و دفترها را به ترتیب بخوانید.
مجموعه یا دیوان، همه‌ی دفترها را در یک جلد دارد. گزینه یا گزیده، فقط شعرهای انتخاب‌شده را می‌آورد و برای آشنایی اولیه مناسب‌تر است.
او در بهمن سال ۱۳۴۵ در یک تصادف رانندگی در تهران درگذشت، در حالی که هنوز به سی و سه سالگی نرسیده بود.
بله، مستند کوتاه «خانه سیاه است» درباره‌ی زندگی بیماران جذامی ساخته‌ی اوست و از آثار مهم سینمای مستند ایران به شمار می‌رود.
در همین صفحه کتاب مورد نظرتان را انتخاب کنید، قیمت روز و موجودی به‌روز را ببینید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
این شاعر در عمری کوتاه، صدایی ماندگار در شعر فارسی به جا گذاشت. از دفترهای اول که پر از شور جوانی‌اند تا «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» که پخته و ژرف‌اند، شعرهای او سفری است در دل احساس، اندیشه و زندگی. خواندن این شعرها یعنی همراه شدن با زنی که شجاعانه از خودش و جهانش گفت.
چه تازه با شعر نو آشنا شده باشید و چه سال‌ها دوستدار شعر بوده باشید، داشتن یک چاپ خوب از آثار این شاعر در کتابخانه‌تان ارزشمند است. همین حالا فهرست کتاب‌های موجود را ببینید، چاپ دلخواهتان را از میان دفترهای جداگانه، گزیده‌ها و دیوان‌های کامل انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی را با قیمت روز آنلاین سفارش دهید.
