۳۰ اثر در کتاب‌جم
رضا داوری‌اردکانی استاد فلسفه و از پرکارترین اندیشمندان ایران معاصر است که چند دهه درباره‌ی فارابی، فلسفه‌ی اسلامی، غرب و تجدد، علم و توسعه نوشته و درس داده است. مجموعه‌آثار او و کتاب‌هایی مثل «نقد فرهنگ توسعه‌نیافتگی» برای دانشجو، پژوهشگر و هر خواننده‌ی اهل فکر، دریچه‌ای به پرسش‌های بزرگ جامعه‌ی امروز است.
رضا داوری‌اردکانی از شناخته‌شده‌ترین استادهای فلسفه در ایران معاصر است که چند دهه درباره‌ی فلسفه‌ی اسلامی، فارابی، غرب، علم و توسعه نوشته و درس داده است. کتاب‌هایی مثل «فارابی»، «فلسفه تطبیقی» و مجموعه‌ی «نقد فرهنگ توسعه‌نیافتگی» او برای هر کسی که می‌خواهد بداند فیلسوفان ایرانی درباره‌ی جهان امروز چه فکر می‌کنند، خواندنی است. در این صفحه با زندگی علمی، اندیشه و کتاب‌های رضا داوری‌اردکانی آشنا می‌شوید و راهنمای انتخاب اولین کتابش را می‌خوانید.
داوری‌اردکانی در سال ۱۳۱۲ در اردکان یزد به دنیا آمد. او از کودکی با فضای علمی و دینی شهرش آشنا شد و بعد برای ادامه‌ی تحصیل به تهران رفت. در دانشگاه تهران فلسفه خواند و تا مقطع دکتری پیش رفت. پس از آن، سال‌های طولانی در گروه فلسفه‌ی همین دانشگاه درس داد و نسل‌های متعددی از دانشجوهای فلسفه شاگرد کلاس‌های او بودند.
او در کنار تدریس، مسئولیت‌های علمی و فرهنگی مهمی هم داشته است و سال‌ها ریاست فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشت. اما آنچه نام او را در میان اهل کتاب ماندگار کرده، نوشته‌های فراوانش است: ده‌ها کتاب و صدها مقاله درباره‌ی فلسفه، فرهنگ، علم، سیاست و جایگاه ایران در جهان مدرن.
نام او معمولا به شکل «رضا داوری» یا «رضا داوری‌اردکانی» روی جلد کتاب‌ها می‌آید و هر دو به یک نفر اشاره دارند.
زندگی داوری را بیش از هر چیز می‌توان با کارنامه‌ی علمی‌اش شناخت. چند مرحله‌ی اصلی این مسیر:
او در سال‌های اخیر هم همچنان نوشته و کتاب‌های تازه‌ای منتشر کرده است. همین پیوستگی در نوشتن، از او یکی از پرکارترین فیلسوفان ایرانی ساخته است.
خلاصه کردن اندیشه‌ی یک فیلسوف در چند پاراگراف کار دشواری است، اما چند خط اصلی در نوشته‌های داوری به چشم می‌آید که شناختنشان خواندن کتاب‌هایش را آسان‌تر می‌کند.
برای داوری، فلسفه بیرون از تاریخ نیست. هر دوره‌ی تاریخی شیوه‌ی خاصی از فکر کردن دارد و برای فهم یک اندیشه، باید زمانه‌اش را فهمید. عنوان کتاب «سیاست، تفکر، تاریخ» به‌خوبی این پیوند را نشان می‌دهد. او بارها از «بی‌تاریخی» به عنوان یک خطر نام برده است: وضعی که در آن یک جامعه نه گذشته‌اش را درست می‌شناسد و نه برای آینده‌اش فکری دارد.
داوری غرب را فقط یک جغرافیا یا مجموعه‌ای از کشورها نمی‌داند، بلکه آن را یک دوره‌ی تاریخی و شیوه‌ای از نگاه به جهان می‌بیند که با تجدد آغاز شد و امروز همه‌ی جهان را در بر گرفته است. در نوشته‌های او، تأثیر فیلسوفانی مانند هایدگر در نگاه به تکنولوژی و تجدد دیده می‌شود. این دیدگاه موافقان و منتقدان جدی داشته و بحث‌های زیادی در فضای فکری ایران برانگیخته است.
در سال‌های بعد، داوری بیشتر به این پرسش پرداخت که چرا بعضی جامعه‌ها، با وجود وارد کردن علم و فناوری، هنوز در مسیر توسعه گیر کرده‌اند. او توسعه را فقط امری اقتصادی نمی‌داند و معتقد است بدون فهم درست علم، دانشگاه و فرهنگ، برنامه‌های توسعه به نتیجه نمی‌رسند.
فارابی برای داوری جایگاهی ویژه دارد. او فارابی را نه فقط شارح ارسطو، بلکه بنیانگذار سنتی می‌داند که فلسفه را با دین و سیاست در جهان اسلام پیوند داد.
در کتاب‌جم شمار قابل توجهی از کتاب‌های داوری موجود است که بیشترشان را نشر نقد فرهنگ منتشر کرده و برخی هم از ناشرهایی مانند سخن و هرمس هستند. چند نمونه:
قیمت و موجودی هر کدام از این کتاب‌ها هر روز به‌روز می‌شود. اگر عنوانی ناموجود است، روی صفحه‌ی همان کتاب نوشته شده است.
نشر نقد فرهنگ نوشته‌های داوری را در قالب «مجموعه‌آثار» منتشر کرده است. این کار برای خواننده یک مزیت بزرگ دارد: به جای جست‌وجوی مقاله‌های پراکنده در مجله‌ها و کتاب‌های قدیمی، می‌توانید اندیشه‌ی او را موضوع به موضوع و در جلدهای مستقل بخوانید.
جلد نخست به فارابی اختصاص دارد. داوری در این نوشته‌ها نشان می‌دهد فارابی چگونه از دل میراث یونانی، فلسفه‌ای ساخت که با پرسش‌های جهان اسلام سازگار بود، و چرا نظریه‌ی او درباره‌ی «مدینه‌ی فاضله» هنوز برای فهم رابطه‌ی سیاست و اخلاق اهمیت دارد. برای دانشجوهای فلسفه و علوم سیاسی، این جلد نقطه‌ی شروع خوبی است.
جلد دوم، «تأملاتی»، جستارهایی کوتاه‌تر و آزادتر را در بر می‌گیرد. در این نوشته‌ها داوری کمتر رسمی و بیشتر پرسشگر است و خواننده با شیوه‌ی فکر کردن او از نزدیک آشنا می‌شود.
جلد سوم، «فلسفه‌ی تطبیقی»، به این پرسش می‌پردازد که آیا می‌شود فلسفه‌ی شرق و غرب را با هم مقایسه کرد و اگر آری، با چه شرایطی. داوری نسبت به مقایسه‌های سطحی هشدار می‌دهد و معتقد است هر سنت فکری را باید در تاریخ خودش فهمید.
مجموعه‌ی «نقد فرهنگ توسعه‌نیافتگی» از کارهای متأخر داوری است و در کتاب‌جم هم جلد اول آن با عنوان «علم» و هم دوره‌ی سه‌جلدی موجود است. پرسش اصلی این مجموعه این است: چرا جامعه‌هایی که سال‌ها برای توسعه برنامه ریخته‌اند، هنوز به هدف نرسیده‌اند؟
داوری پاسخ را فقط در اقتصاد یا مدیریت نمی‌جوید. او می‌پرسد علم در این جامعه‌ها چه جایگاهی دارد، دانشگاه چه می‌کند، آیا پژوهش به زندگی واقعی پیوند خورده یا فقط تقلید است، و آیا فرهنگ عمومی آماده‌ی پذیرش تحول است. جلد «علم» به‌ویژه برای کسانی که در دانشگاه کار می‌کنند یا به سیاست‌گذاری علمی علاقه دارند، پرسش‌های جدی مطرح می‌کند.
این مجموعه برای خواننده‌ی عمومی هم قابل استفاده است، چون موضوعش به زندگی روزمره‌ی همه‌ی ما مربوط است. اگر به این حوزه علاقه دارید، فهرست سیاست و علوم سیاسی در کتاب‌جم را هم ببینید.
«سیاست، تفکر، تاریخ» از کتاب‌هایی است که با نشر سخن منتشر شده و عنوانش به‌خوبی سه محور اصلی اندیشه‌ی داوری را کنار هم می‌گذارد. او در این نوشته‌ها نشان می‌دهد سیاست بدون تفکر به ابزار صرف قدرت تبدیل می‌شود و تفکر بدون توجه به تاریخ، در خلأ می‌ماند.
«بلای بی‌تاریخی، جهان بی‌آینده» عنوانی هشداردهنده دارد. داوری در این کتاب از وضعی سخن می‌گوید که در آن آدم‌ها و جامعه‌ها پیوندشان را با گذشته از دست می‌دهند و در نتیجه نمی‌توانند برای آینده طرحی بریزند. این کتاب برای کسانی که دغدغه‌ی فرهنگ و آینده‌ی جامعه را دارند، خواندنی است. برای آشنایی با کتاب‌های بیشتر درباره‌ی گذشته، فهرست تاریخ را هم ببینید.
«فیلسوفان امید» که با نشر قو منتشر شده، از عنوان‌هایی است که نامش خواننده را کنجکاو می‌کند. پرسش امید، اینکه آیا می‌توان در جهانی پر از بحران امیدوار ماند و فلسفه در این میان چه سهمی دارد، از موضوع‌هایی است که در نوشته‌های متأخر داوری بارها دیده می‌شود. این کتاب برای خواننده‌ای که می‌خواهد با فلسفه از زاویه‌ای انسانی‌تر و نزدیک‌تر به زندگی آشنا شود، انتخاب مناسبی است.
داوری در طول چند دهه، کتاب‌های بسیاری نوشته است. از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها می‌توان به «فارابی، مؤسس فلسفه‌ی اسلامی»، «درباره‌ی غرب»، «ما و تاریخ فلسفه‌ی اسلامی» و «فلسفه چیست؟» اشاره کرد. بعضی از این نوشته‌ها در مجموعه‌آثار هم آمده‌اند. این عنوان‌ها برای شناخت گستره‌ی کار او ذکر شده‌اند و ممکن است همه‌شان الان در کتاب‌جم موجود نباشند؛ فهرست عنوان‌های موجود در بالای همین صفحه آمده است.
جدا از کتاب، داوری مقاله‌های زیادی در مجله‌ها و نشریه‌های علمی و فرهنگی نوشته و در گفت‌وگوها و سخنرانی‌های فراوانی شرکت کرده است. همین حضور مداوم، او را به یکی از صداهای اصلی فلسفه در ایران تبدیل کرده است.
نثر داوری فلسفی و گاهی فشرده است و برای خواننده‌ی تازه‌کار، انتخاب کتاب اول اهمیت دارد. پیشنهاد ما این ترتیب است:
چند توصیه‌ی کاربردی: کتاب‌های داوری را آرام و با مداد بخوانید، جمله‌های مهم را علامت بزنید و اگر به اصطلاحی ناآشنا رسیدید، کمی درباره‌اش جست‌وجو کنید. خواندن هم‌زمان یک کتاب مقدماتی تاریخ فلسفه هم کمک زیادی می‌کند.
داوری را معمولا در کنار چهره‌هایی می‌گذارند که در نیمه‌ی دوم قرن چهاردهم خورشیدی، پرسش «ما و غرب» را به مسئله‌ی اصلی فلسفه در ایران تبدیل کردند. در این بحث‌ها دیدگاه‌های گوناگونی وجود داشته است: برخی بر نقد تجدد تأکید کرده‌اند و برخی بر ضرورت پذیرش دستاوردهای آن. داوری در این گفت‌وگو جایگاه مشخص خودش را دارد و آثارش هم مورد استقبال و هم مورد نقد جدی قرار گرفته است.
آنچه موافقان و منتقدان او کمتر درباره‌اش اختلاف دارند، اهمیت پرسش‌هایی است که مطرح کرده است. اینکه علم و فناوری چگونه با فرهنگ یک جامعه پیوند می‌خورد، اینکه فلسفه در جامعه‌ای غیرغربی چه نقشی دارد، و اینکه چگونه می‌توان میان سنت و تجدد راهی یافت، پرسش‌هایی هستند که هنوز هم زنده‌اند. خواندن آثار داوری، چه با او موافق باشید و چه نباشید، شما را وارد این گفت‌وگوی مهم می‌کند.
برای آشنایی با کتاب‌های دیگر این حوزه، فهرست فلسفه در کتاب‌جم را ببینید.
کسانی که چند کتاب از داوری خوانده‌اند، معمولا به چند ویژگی نثر او اشاره می‌کنند:
این ویژگی‌ها باعث می‌شود خواندن داوری کمی صبر بخواهد، اما خواننده‌ی باحوصله را با پرسش‌هایی تازه بدرقه کند.
ابونصر فارابی، فیلسوف قرن چهارم هجری، در سنت اسلامی به «معلم ثانی» شهرت دارد؛ یعنی معلم دوم پس از ارسطو. اما برای بسیاری از خواننده‌های امروز، نام او بیشتر از آثارش شناخته شده است. داوری سال‌ها کوشید این فاصله را کم کند و نشان دهد فارابی چرا هنوز برای ما اهمیت دارد.
به نظر او، فارابی نخستین کسی بود که فلسفه‌ی یونانی را در جهان اسلام به شکلی منظم و یکپارچه درآورد و آن را با پرسش‌های دینی و سیاسی زمانه‌اش پیوند زد. فارابی درباره‌ی «مدینه‌ی فاضله» نوشت؛ شهری که در آن مردم برای رسیدن به سعادت با هم همکاری می‌کنند و رهبری آن با کسی است که دانش و فضیلت دارد. او در کنار آن، از شهرهای جاهله و گمراه هم سخن گفت؛ جامعه‌هایی که هدفشان فقط ثروت، لذت یا قدرت است.
داوری با بازخوانی این نوشته‌ها می‌پرسد آیا اندیشه‌ی فارابی درباره‌ی پیوند اخلاق و سیاست، حرفی برای جهان امروز دارد. پاسخ او پیچیده است: از یک سو جهان امروز با جهان فارابی تفاوت اساسی دارد و نمی‌توان طرح او را عینا تکرار کرد، و از سوی دیگر پرسش او درباره‌ی غایت زندگی جمعی، همچنان پرسشی زنده است. خواندن جلد «فارابی» از مجموعه‌آثار، بهترین راه برای ورود به این بحث است.
یکی از رایج‌ترین کارها در دانشکده‌های فلسفه، مقایسه‌ی دو فیلسوف از دو سنت مختلف است؛ مثلا ملاصدرا و هگل یا ابن‌سینا و دکارت. داوری در جلد «فلسفه‌ی تطبیقی» به این کار نگاهی انتقادی دارد. به باور او، اگر بدون توجه به تاریخ و زمینه‌ی هر اندیشه، فقط شباهت‌های ظاهری را کنار هم بگذاریم، نتیجه‌ای جز سوءتفاهم نمی‌گیریم.
او پیشنهاد می‌کند به جای مقایسه‌ی مکانیکی، به گفت‌وگوی واقعی میان سنت‌ها فکر کنیم: اینکه هر سنت فلسفی چه پرسشی داشته، در چه زمانه‌ای زیسته و چه پاسخی داده است. فقط با این شناخت است که می‌توان از یک سنت برای فهم سنت دیگر کمک گرفت. این بحث برای دانشجوهای فلسفه که قصد نوشتن پایان‌نامه‌ی تطبیقی دارند، به‌ویژه مفید است.
داوری به عنوان کسی که بیشتر عمرش را در دانشگاه گذرانده، درباره‌ی دانشگاه و علم با تجربه‌ای از نزدیک می‌نویسد. پرسش‌های او ساده به نظر می‌رسند اما پاسخشان آسان نیست: دانشگاه برای چیست؟ آیا فقط باید مدرک بدهد و متخصص تربیت کند، یا باید محل فکر کردن هم باشد؟ چرا شمار مقاله‌ها و دانشجوها بالا می‌رود، اما اثر آن در زندگی مردم کمتر دیده می‌شود؟
او میان «علم» به معنای دانش زنده و پویا و «اطلاعات» به معنای داده‌های پراکنده تفاوت می‌گذارد و هشدار می‌دهد که جامعه‌ها ممکن است ظاهر علم را بگیرند بی‌آنکه روح آن را داشته باشند. این بخش از نوشته‌هایش برای استادها، مدیرهای دانشگاه و دانشجوهای تحصیلات تکمیلی، آینه‌ای برای بازاندیشی است.
در عین حال، داوری بدبینی کامل را هم نمی‌پذیرد. او بر این باور است که اگر پرسش درست طرح شود و فهمی از وضع موجود به دست آید، راه بهتر شدن هم پیدا می‌شود. شاید عنوان «فیلسوفان امید» هم از همین نگاه آمده باشد.
بسیاری از خواننده‌ها کتاب فلسفی را باز می‌کنند، چند صفحه جلو می‌روند و بعد کنارش می‌گذارند. این طبیعی است، چون متن فلسفی با رمان یا مقاله‌ی روزنامه فرق دارد. چند راه ساده برای اینکه از کتاب‌هایی مثل آثار داوری بیشتر بهره ببرید:
با این روش، حتی جستارهای دشوار هم آرام‌آرام باز می‌شوند و خواندنشان لذت‌بخش می‌شود.
یک نکته‌ی دیگر هم ارزش گفتن دارد: لازم نیست همه‌ی کتاب را یک‌جا بفهمید. متن فلسفی خوب، متنی است که چند بار می‌شود سراغش رفت. شاید امروز فقط یک فصلش برایتان روشن شود و چند سال بعد، با تجربه‌ی بیشتر، بقیه‌اش معنا پیدا کند. کتاب‌های داوری از همین دسته‌اند و جای ماندن در قفسه‌ی کتابخانه را دارند، نه فقط یک بار خواندن.
این کتاب‌ها برای مطالعه‌ی سرگرمی یا سریع مناسب نیستند و بیشتر به کار خواننده‌ای می‌آیند که حوصله‌ی تأمل دارد. اگر دنبال آثار ادبی هم هستید، فهرست ادبیات و داستان را ببینید.
در کتاب‌جم می‌توانید نسخه‌ی چاپی کتاب‌های داوری را آنلاین سفارش بدهید. قیمت هر کتاب قیمت روز است و هر روز با منبع بررسی می‌شود. موجودی هم به‌روز است و اگر کتابی تمام شده باشد، روی صفحه‌اش می‌بینید.
چون بعضی کتاب‌ها هم به شکل جلد مستقل و هم در دوره‌ی چندجلدی عرضه می‌شوند، پیش از سفارش دقت کنید که کدام را می‌خواهید. برای نمونه، «نقد فرهنگ توسعه‌نیافتگی» هم جلد اول جداگانه دارد و هم دوره‌ی سه‌جلدی. به نام ناشر، تعداد صفحه و نوبت چاپ هم نگاه کنید.
اگر می‌خواهید کتابی به دانشجو یا استاد فلسفه هدیه بدهید، یکی از جلدهای مجموعه‌آثار یا دوره‌ی «نقد فرهنگ توسعه‌نیافتگی» انتخاب سنجیده‌ای است.
او استاد فلسفه و نویسنده‌ی ایرانی است که درباره‌ی فلسفه‌ی اسلامی، فارابی، غرب و تجدد، علم و توسعه کتاب‌های زیادی نوشته است.
بله. نام او روی بعضی کتاب‌ها کوتاه‌تر و روی بعضی کامل آمده است.
برای شروع، جستارهای «تأملاتی» یا کتاب «بلای بی‌تاریخی، جهان بی‌آینده» مناسب‌ترند. کتاب‌های تخصصی‌تر مثل «فارابی» را بعد بخوانید.
بعضی از آن‌ها بله، به شرط حوصله و دقت. کتاب‌های توسعه و علم به زندگی روزمره نزدیک‌ترند و برای خواننده‌ی عمومی هم قابل استفاده‌اند.
نشر نقد فرهنگ نوشته‌های او را در چند جلد موضوعی منتشر کرده است؛ در کتاب‌جم جلدهای فارابی، تأملاتی و فلسفه‌ی تطبیقی را می‌بینید. برای اطلاع از جلدهای موجود، فهرست عنوان‌ها را ببینید.
بیشتر عنوان‌های موجود در کتاب‌جم از نشر نقد فرهنگ هستند و بعضی هم از نشرهای سخن، هرمس و قو.
داوری از فیلسوفانی است که فلسفه را از کلاس درس بیرون آورد و آن را به پرسش‌های اصلی جامعه، از علم و دانشگاه تا توسعه و آینده، پیوند زد. ممکن است با همه‌ی دیدگاه‌هایش موافق نباشید، اما خواندن آثارش شما را با یکی از جدی‌ترین تلاش‌ها برای فهم جایگاه ایران در جهان امروز آشنا می‌کند. کتاب‌هایش برای دانشجو، پژوهشگر و هر خواننده‌ی اهل فکر، منبعی پربار است.
اگر تازه می‌خواهید با او آشنا شوید، با «تأملاتی» یا «بلای بی‌تاریخی، جهان بی‌آینده» شروع کنید و بعد سراغ مجموعه‌ی «نقد فرهنگ توسعه‌نیافتگی» و جلد «فارابی» بروید. همه‌ی کتاب‌های موجود او را در کتاب‌جم ببینید و نسخه‌ی چاپی‌شان را با قیمت روز سفارش بدهید.
