۳۰ اثر در کتاب‌جم
صادق زیباکلام استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و از نویسندگان پرخواننده‌ی تاریخ و سیاست ایران است. او در کتاب‌هایی مثل ما چگونه ما شدیم و سنت و مدرنیته با زبانی ساده پرسش‌های بزرگی را درباره‌ی ریشه‌های عقب‌ماندگی و راه ایران در دوران جدید پیش کشیده و همین آثارش را برای دانشجو و خواننده‌ی عمومی خواندنی کرده است.
صادق زیباکلام از شناخته‌شده‌ترین استادان علوم سیاسی در ایران است؛ استادی که کتاب‌هایش فقط در کلاس‌های دانشگاه خوانده نمی‌شوند و راهشان را به کتابخانه‌ی خانه‌ها هم باز کرده‌اند. او بیش از هر چیز با پرسش‌هایی شناخته می‌شود که سال‌ها ذهن ایرانیان را مشغول کرده است: چرا ایران از قافله‌ی پیشرفت عقب ماند؟ غرب چطور به جایگاه امروزش رسید؟ رابطه‌ی سنت و مدرنیته در جامعه‌ی ما چیست؟ اگر دنبال کتاب‌های صادق زیباکلام هستید، این صفحه کمکتان می‌کند او و آثارش را بهتر بشناسید و نقطه‌ی شروع مناسبی پیدا کنید.
در این نوشته تلاش کرده‌ایم با نگاهی بی‌طرف، فقط آنچه درباره‌ی کار علمی و نوشته‌های او روشن است را مرور کنیم. داوری درباره‌ی دیدگاه‌هایش را به خود شما می‌سپاریم؛ هدف ما معرفی کتاب‌ها و کمک به انتخاب درست است.
صادق زیباکلام پژوهشگر و استاد دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است. او تحصیلات دانشگاهی‌اش را در انگلستان گذراند و سپس سال‌ها در دانشگاه به تدریس علوم سیاسی، تاریخ سیاسی ایران و انقلاب اسلامی پرداخت. نسل‌های زیادی از دانشجویان رشته‌ی علوم سیاسی با کلاس‌ها و کتاب‌های او آشنا شده‌اند.
آنچه زیباکلام را از بسیاری از همکاران دانشگاهی‌اش متمایز کرده، حضورش در گفت‌وگوی عمومی است. او در سال‌های گذشته در مناظره‌ها، مصاحبه‌ها و یادداشت‌های مطبوعاتی فراوانی شرکت کرده و دیدگاه‌هایش درباره‌ی مسائل سیاسی و اجتماعی ایران را بی‌پرده بیان کرده است. همین حضور پررنگ باعث شده نامش برای بسیاری از کسانی که اهل کتاب‌های دانشگاهی نیستند هم آشنا باشد.
دیدگاه‌های سیاسی او موافقان و مخالفان خودش را دارد و طبیعی است که خوانندگان با نظرهای متفاوت به سراغ کتاب‌هایش بروند. اما فارغ از این که با او هم‌نظر باشید یا نه، کتاب‌هایش پرسش‌هایی را مطرح می‌کنند که فکر کردن درباره‌شان برای فهم ایران معاصر ارزشمند است.
کارهای زیباکلام را می‌شود در چند حوزه‌ی اصلی دسته‌بندی کرد. شناختن این حوزه‌ها کمک می‌کند بدانید کدام کتاب او به کار شما می‌آید.
این حوزه‌ها به هم پیوسته‌اند. در واقع می‌شود گفت پرسش اصلی زیباکلام یک چیز است: ایران در مواجهه با جهان جدید چه راهی رفت و چرا. هر کتاب او از زاویه‌ای به این پرسش نزدیک می‌شود.
ویژگی برجسته‌ی کتاب‌های زیباکلام زبان ساده و گفت‌وگویی آن‌هاست. او حتی وقتی از مفاهیم پیچیده‌ی جامعه‌شناسی و علوم سیاسی حرف می‌زند، تلاش می‌کند خواننده‌ی غیرمتخصص را هم همراه کند. جمله‌هایش کوتاه‌اند، مثال‌هایش ملموس‌اند و اغلب با طرح یک پرسش ساده بحث را آغاز می‌کند.
زیباکلام از آن نویسنده‌هایی نیست که پشت زبان پیچیده پنهان شوند. او نظرش را روشن بیان می‌کند و گاه با نظریه‌های رایج یا تحلیل‌های جاافتاده مخالفت می‌ورزد. همین صراحت، کتاب‌هایش را بحث‌برانگیز کرده است. بسیاری از خوانندگان می‌گویند کتاب‌های او را یک‌نفس خوانده‌اند، چون بیشتر شبیه گفت‌وگویی زنده‌اند تا متن درسی خشک.
یکی دیگر از ویژگی‌های کار او، تأکید بر نقش عوامل درونی است. در حالی که بخشی از تحلیل‌ها عقب‌ماندگی ایران را بیشتر به دخالت قدرت‌های خارجی نسبت می‌دهند، زیباکلام در آثارش توجه را به عوامل جغرافیایی، اجتماعی و تاریخی درون جامعه‌ی ایران جلب می‌کند. این نگاه موافقان و منتقدان خودش را دارد و همین بحث‌ها بخشی از جذابیت کتاب‌هایش است.
کارنامه‌ی زیباکلام شامل کتاب‌های متعددی است. در کتاب‌جم مجموعه‌ای از آثار او و کتاب‌هایی که با نام او منتشر شده‌اند، از ناشرهایی مانند روزنه و سمت، گرد آمده است. چند عنوان مهم را با هم مرور کنیم.
این کتاب شاید شناخته‌شده‌ترین اثر زیباکلام باشد. عنوانش همه‌چیز را می‌گوید: تلاشی برای ریشه‌یابی علل عقب‌ماندگی ایران. نویسنده در این کتاب به سراغ نظریه‌های مختلفی می‌رود که برای توضیح وضعیت ایران مطرح شده‌اند و بعد دیدگاه خودش را پیش می‌کشد. نقش جغرافیا، کم‌آبی، پراکندگی جمعیت، شکل حکومت و ساختار اجتماعی از موضوع‌هایی است که در این کتاب به آن‌ها پرداخته می‌شود.
ما چگونه ما شدیم بارها تجدید چاپ شده و در محافل دانشجویی و فکری موضوع بحث‌های فراوان بوده است. اگر فقط یک کتاب از زیباکلام می‌خواهید بخوانید، احتمالا این همان کتاب است.
این کتاب را می‌شود قرینه‌ی ما چگونه ما شدیم دانست. اگر کتاب اول می‌پرسد ما چرا عقب ماندیم، این یکی می‌پرسد غرب چطور پیش رفت. نویسنده تحولات اروپا را از دوران پس از قرون وسطی تا عصر جدید دنبال می‌کند و به عواملی می‌پردازد که راه را برای رنسانس، انقلاب علمی و دوران مدرن باز کردند. خواندن این دو کتاب در کنار هم تصویر کامل‌تری از دیدگاه نویسنده به دست می‌دهد.
این کتاب به برخورد ایران با مدرنیته در دوران قاجار و پس از آن می‌پردازد. نویسنده بررسی می‌کند که نخستین آشنایی ایرانیان با اندیشه‌ها، فناوری و نهادهای جدید چگونه بود و چرا تلاش‌های اصلاحی آن دوره به نتیجه‌ی دلخواه نرسید. اگر به تاریخ قاجار و ریشه‌های مشروطه علاقه دارید، این کتاب برایتان جذاب خواهد بود.
عنوان‌هایی مانند تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در سال‌های 1320 تا 1322، به یکی از پرماجراترین دوره‌های تاریخ معاصر می‌پردازند: سال‌های پس از شهریور بیست، اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و فضای سیاسی تازه‌ای که پس از کناره‌گیری رضاشاه پدید آمد. این دوره برای فهم تحولات دهه‌های بعد اهمیت زیادی دارد.
این کتاب به نقش دانشگاه و دانشجویان در رویدادهای سیاسی ایران، به‌ویژه در سال‌های انقلاب، می‌پردازد. برای کسانی که به تاریخ جنبش دانشجویی یا تاریخ دانشگاه در ایران علاقه دارند، منبعی خواندنی است.
کتابی درباره‌ی اکبر هاشمی رفسنجانی، یکی از چهره‌های اثرگذار سیاست ایران پس از انقلاب. نویسنده در این اثر تلاش کرده تصویری تحلیلی از این شخصیت و نقشش در رویدادهای سیاسی ارائه کند. خوانندگانی که به تاریخ سیاسی دهه‌های پس از انقلاب علاقه دارند، آن را با دیدگاه‌های گوناگون می‌خوانند.
در فهرست کتاب‌جم، کتاب‌هایی مانند ایران در عصر نادر و نهادها و اندیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران که با مقدمه‌ی صادق زیباکلام منتشر شده نیز دیده می‌شوند. برای دیدن همه‌ی عنوان‌ها و موجودی به‌روز هر کدام، صفحه‌ی کتاب‌ها را مرور کنید. فهرست سیاست و علوم سیاسی هم آثار مشابه را نشان می‌دهد.
بسته به این که از چه زاویه‌ای به سراغ او می‌آیید، نقطه‌ی شروع می‌تواند متفاوت باشد:
پیشنهاد ما این است که کتاب‌های او را همراه با یادداشت‌برداری بخوانید. زیباکلام استدلال‌هایش را مرحله‌به‌مرحله پیش می‌برد و اگر نکته‌های اصلی هر فصل را یادداشت کنید، در پایان تصویر روشنی از دیدگاهش خواهید داشت؛ چه با او موافق باشید، چه نه.
کمتر کتابی در حوزه‌ی تاریخ و جامعه‌شناسی ایران به اندازه‌ی ما چگونه ما شدیم بحث برانگیخته است. این کتاب در دوره‌ای منتشر شد که پرسش از علل عقب‌ماندگی در محافل فکری ایران داغ بود و نظریه‌های مختلفی، از استبداد شرقی گرفته تا وابستگی و استعمار، در این باره مطرح می‌شد.
زیباکلام در این کتاب نظریه‌های رقیب را یکی‌یکی بررسی می‌کند و به نقد می‌کشد. دیدگاه خود او بر نقش عوامل درونی، به‌ویژه شرایط جغرافیایی و اقلیمی و پیامدهای آن برای شکل حکومت و جامعه، تأکید دارد. منتقدان از جنبه‌های مختلف این دیدگاه را نقد کرده‌اند و همین گفت‌وگوها بخشی از ادبیات فکری ایران در این حوزه شده است.
برای خواننده‌ی امروز، ارزش این کتاب فقط در پاسخی که می‌دهد نیست؛ در این است که پرسش را روشن مطرح می‌کند و نظریه‌های مختلف را در اختیارش می‌گذارد. شما می‌توانید با خواندن آن، خودتان درباره‌ی این پرسش بزرگ داوری کنید.
بخش مهمی از آثار زیباکلام به تاریخ معاصر ایران اختصاص دارد. او در کتاب‌ها و درس‌هایش به دوره‌هایی مثل قاجار، مشروطه، دوران پهلوی و انقلاب پرداخته است. نگاه او به این دوره‌ها تحلیلی است؛ یعنی بیشتر از روایت رویدادها، به چرایی آن‌ها توجه دارد.
این نگاه تحلیلی کتاب‌هایش را برای کسانی که تاریخ را فقط مجموعه‌ای از تاریخ‌ها و نام‌ها نمی‌دانند جذاب می‌کند. اگر می‌خواهید بدانید چرا رویدادی رخ داد، نه فقط این که کی و کجا، آثار او می‌توانند نقطه‌ی شروع خوبی باشند. البته برای تصویری کامل، بهتر است آن‌ها را در کنار آثار مورخان دیگر با رویکردهای متفاوت بخوانید. فهرست تاریخ برای پیدا کردن این آثار کمکتان می‌کند.
دوره‌ی قاجار برای هر کسی که به پرسش عقب‌ماندگی فکر می‌کند، دوره‌ای کلیدی است. در همین دوره بود که ایران در جنگ‌ها با روسیه شکست خورد و بخش‌هایی از سرزمینش را از دست داد و همین شکست‌ها نخستین بار بسیاری از دولتمردان ایرانی را به این فکر انداخت که فاصله‌ی ایران و اروپا چقدر زیاد شده است. عباس میرزا تلاش کرد ارتش را به شیوه‌ی جدید سازمان دهد و دانشجویانی را برای آموختن دانش جدید به اروپا فرستاد. بعدها امیرکبیر با اصلاحاتش، از جمله تأسیس دارالفنون، گام‌های مهمی در این راه برداشت.
پرسشی که در کتاب سنت و مدرنیته مطرح می‌شود این است که چرا این تلاش‌ها به دگرگونی پایدار نینجامید. نویسنده به موانعی می‌پردازد که سر راه اصلاحات قرار داشت، از ساختار قدرت و رقابت‌های درباری گرفته تا نگاه جامعه به پدیده‌های تازه. خواندن این بحث‌ها به شما کمک می‌کند ریشه‌های بسیاری از مسائل امروز را در گذشته جست‌وجو کنید.
این دوره در آثار بسیاری از مورخان ایرانی و خارجی بررسی شده و هر کدام از زاویه‌ای به آن نگریسته‌اند. کتاب‌های زیباکلام در این میان به‌خاطر زبان ساده و تمرکزشان بر پرسش «چرا» جایگاه خودشان را دارند و برای خواننده‌ای که تازه می‌خواهد با این دوره آشنا شود، دروازه‌ی ورود مناسبی‌اند.
شهریور 1320 نقطه‌ی عطفی در تاریخ معاصر ایران است. با ورود نیروهای متفقین به ایران در جریان جنگ جهانی دوم، رضاشاه از سلطنت کناره گرفت و محمدرضا پهلوی جانشین او شد. سال‌های پس از آن، فضای سیاسی کشور به‌کلی دگرگون شد: احزاب تازه شکل گرفتند، روزنامه‌های فراوانی منتشر شدند و نیروهای سیاسی گوناگون فرصت فعالیت پیدا کردند.
کتاب تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در سال‌های 1320 تا 1322 به همین دوره‌ی کوتاه اما پرماجرا می‌پردازد. اهمیت این سال‌ها در این است که بسیاری از جریان‌ها و رویدادهای دهه‌های بعد، ریشه در همین دوره دارند. اگر می‌خواهید تاریخ دهه‌های بیست و سی را بهتر بفهمید، آشنایی با این سال‌های آغازین ضروری است.
یکی از ویژگی‌های این دوره که در کتاب‌های تاریخی به آن توجه می‌شود، تجربه‌ی کوتاه آزادی‌های سیاسی پس از یک دوره‌ی تمرکز قدرت است. این تجربه هم امیدها و هم آشفتگی‌هایی به همراه داشت و بررسی آن برای فهم رابطه‌ی جامعه و حکومت در ایران آموزنده است.
کتاب‌های زیباکلام بخشی از یک گفت‌وگوی بلند در اندیشه‌ی ایرانی‌اند. از دوران مشروطه به این سو، روشنفکران، مورخان و جامعه‌شناسان ایرانی بارها از خود پرسیده‌اند چرا ایران از پیشرفت بازماند. پاسخ‌ها بسیار متنوع بوده‌اند: برخی استبداد را عامل اصلی دانسته‌اند، برخی دخالت قدرت‌های خارجی را، برخی ساختار اقتصادی و برخی عوامل فرهنگی را.
جایگاه زیباکلام در این گفت‌وگو، تأکید بر عوامل درونی و ساختاری است. اگر می‌خواهید این بحث را عمیق‌تر دنبال کنید، پیشنهاد می‌کنیم کتاب‌های او را در کنار آثار دیگر اندیشمندانی بخوانید که به همین پرسش پرداخته‌اند. مقایسه‌ی پاسخ‌های مختلف، هم شما را با تنوع اندیشه‌ها آشنا می‌کند و هم به شما کمک می‌کند دیدگاه خودتان را بسازید.
دلیل اول، موضوع است. پرسش‌هایی که زیباکلام مطرح می‌کند، برای هر ایرانی آشناست. همه‌ی ما دست‌کم یک بار از خودمان پرسیده‌ایم چرا کشورمان با این پیشینه‌ی تمدنی، در دوران جدید مسیر دیگری رفت. کتاب‌های او به این پرسش مستقیم می‌پردازند.
دلیل دوم، زبان است. زیباکلام برای خواننده‌ی عمومی می‌نویسد و از اصطلاحات پیچیده پرهیز می‌کند. این باعث می‌شود حتی کسی که هیچ پیش‌زمینه‌ای در علوم سیاسی ندارد هم بتواند کتاب‌هایش را بفهمد و از آن‌ها لذت ببرد.
دلیل سوم، شهرت عمومی نویسنده است. حضور مداوم او در گفت‌وگوهای عمومی باعث شده بسیاری کنجکاو شوند دیدگاه‌هایش را از نزدیک و به شکل منسجم در کتاب‌هایش بخوانند. کتاب جایی است که می‌توان استدلال کامل او را، فارغ از هیجان مناظره‌ها، دنبال کرد.
بخشی از آثار زیباکلام در دانشگاه‌ها به‌عنوان منبع درسی یا کمک‌درسی استفاده می‌شود. ناشری مانند سمت که کتاب‌های درسی دانشگاهی منتشر می‌کند، یکی از ناشران آثار اوست. اگر دانشجوی علوم سیاسی، تاریخ یا جامعه‌شناسی هستید، احتمالا در طول تحصیل با نام او روبه‌رو می‌شوید.
برای دانشجویان، کتاب‌های زیباکلام دو فایده دارند. اول این که مفاهیم و رویدادهای مهم را به زبانی ساده توضیح می‌دهند. دوم این که نمونه‌ای از یک دیدگاه تحلیلی مشخص‌اند که می‌شود آن را نقد کرد و با دیدگاه‌های دیگر مقایسه کرد. خواندن انتقادی این آثار، تمرین خوبی برای پژوهش است.
آثار زیباکلام برای جلسه‌های کتاب‌خوانی گروهی انتخاب بسیار خوبی‌اند، چون پرسش‌هایی مطرح می‌کنند که به بحث می‌انجامد. تصور کنید گروهی از دوستان ما چگونه ما شدیم را می‌خوانند و هر کس از تجربه و دانش خودش درباره‌ی نقش جغرافیا یا حکومت یا فرهنگ نظر می‌دهد. چنین گفت‌وگویی هم برای فهم کتاب و هم برای شناخت دیدگاه‌های دیگران ارزشمند است.
برای این کار پیشنهاد می‌کنیم کتاب را به چند بخش تقسیم کنید و در هر جلسه درباره‌ی یکی دو فصل گفت‌وگو کنید. از هر عضو بخواهید یک پرسش یا نقد آماده کند. اگر کسی در گروه آثار نویسندگان دیگر در همین زمینه را خوانده، دیدگاه آن‌ها را هم به بحث بیاورد. این روش، خواندن یک کتاب را به تجربه‌ای جمعی و پربار تبدیل می‌کند.
کتاب‌های تاریخی او، مثل سنت و مدرنیته، هم برای گروه‌هایی که به تاریخ قاجار و مشروطه علاقه دارند مناسب‌اند. می‌توانید هم‌زمان با آن، یکی از خاطرات یا سفرنامه‌های همان دوره را بخوانید تا روایت تحلیلی و روایت دست‌اول کنار هم قرار بگیرند.
کتاب‌های تاریخ و سیاست، به‌ویژه وقتی درباره‌ی موضوع‌های نزدیک به زمان ما هستند، همیشه با دیدگاه نویسنده‌شان گره خورده‌اند. این درباره‌ی آثار زیباکلام هم صدق می‌کند. پیشنهاد ما به هر خواننده این است که کتاب‌های او را بخوانید، استدلال‌هایش را بسنجید و آن‌ها را با آثار نویسندگانی که دیدگاه متفاوتی دارند مقایسه کنید.
این روش نه فقط فهم شما از موضوع را عمیق‌تر می‌کند، بلکه به شما کمک می‌کند نظر مستقل خودتان را بسازید. زیباکلام خودش همیشه بر اهمیت گفت‌وگو و تبادل نظر تأکید کرده است؛ خواندن انتقادی آثارش، به نوعی ادامه‌ی همین گفت‌وگوست. فهرست زندگی‌نامه و خاطرات هم برای خواندن روایت‌های دست‌اول از همین دوره‌ها مفید است.
یکی از نکته‌های جالب در کار زیباکلام این است که برای فهم ایران، به سراغ اروپا هم می‌رود. به نظر او نمی‌شود فقط با نگاه به درون، عقب‌ماندگی را فهمید؛ باید دید دیگران چطور پیش رفتند. کتاب غرب چگونه غرب شد حاصل همین نگاه مقایسه‌ای است.
در این کتاب، خواننده با دوره‌هایی آشنا می‌شود که در کتاب‌های درسی معمولا کوتاه از کنارشان گذشته‌ایم: پایان قرون وسطی، رشد شهرها و تجارت، رنسانس، اصلاح دینی، انقلاب علمی و عصر روشنگری. نویسنده تلاش می‌کند نشان دهد این تحولات چطور زنجیروار به هم پیوستند و جامعه‌ای تازه ساختند. این مرور برای خواننده‌ای که می‌خواهد تصویری کلی از تاریخ اروپا داشته باشد، بسیار مفید است.
البته باید به یاد داشت که تاریخ غرب موضوع هزاران کتاب تخصصی است و هیچ اثر واحدی نمی‌تواند همه‌ی جزئیات آن را پوشش دهد. ارزش کتاب زیباکلام در این است که این تاریخ را از زاویه‌ی پرسشی ایرانی می‌بیند: از این مسیر چه می‌توان درباره‌ی خودمان آموخت؟ این زاویه، کتاب را برای خواننده‌ی فارسی‌زبان ملموس‌تر می‌کند. فهرست ادبیات و داستان هم آثار گوناگون دیگری برای کتابخانه‌تان دارد.
موجودی به‌روز و قیمت روز هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده و می‌توانید نسخه چاپی را آنلاین سفارش دهید.
استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و نویسنده‌ی کتاب‌هایی درباره‌ی تاریخ و سیاست ایران و علل عقب‌ماندگی.
ما چگونه ما شدیم که به ریشه‌یابی علل عقب‌ماندگی ایران می‌پردازد و بارها تجدید چاپ شده است.
ما چگونه ما شدیم، و پس از آن غرب چگونه غرب شد؛ این دو کتاب مکمل یکدیگرند.
بله. زبان ساده و گفت‌وگویی او یکی از دلایل پرخواننده بودن آثارش است.
درباره‌ی برخورد ایرانیان با اندیشه‌ها و نهادهای جدید در دوران قاجار و دلایل ناکامی بخشی از اصلاحات آن دوره.
برخی از آثارش، به‌ویژه آن‌هایی که ناشران دانشگاهی منتشر کرده‌اند، در دروس علوم سیاسی و تاریخ استفاده می‌شوند.
صادق زیباکلام نویسنده‌ای است که پرسش‌های بزرگ تاریخ معاصر ایران را از کلاس درس به میان مردم آورده است. کتاب‌هایش، از ما چگونه ما شدیم و غرب چگونه غرب شد تا سنت و مدرنیته و دانشگاه و انقلاب، با زبانی ساده شما را به فکر کردن درباره‌ی گذشته و امروز ایران دعوت می‌کنند. با دیدگاه‌هایش موافق باشید یا نه، خواندن آن‌ها بخشی از گفت‌وگوی فکری جامعه‌ی ماست.
اگر به تاریخ و سیاست ایران علاقه دارید، کتاب‌های بالا را ببینید، موجودی و قیمت روز هر کدام را بررسی کنید و نسخه چاپی دلخواهتان را آنلاین سفارش دهید.
