۲۵ اثر در کتاب‌جم
سید هادی خسروشاهی روحانی، نویسنده و پژوهشگر تبریزی و از شاگردان علامه طباطبایی بود که با گردآوری و ویرایش «مجموعه آثار» و «مجموعه رسائل» استادش، میراث مکتوب او را در دسترس همگان گذاشت. او درباره تاریخ معاصر جهان اسلام و نزدیکی مذاهب هم نوشت و ترجمه کرد.
سید هادی خسروشاهی روحانی، نویسنده، مترجم و پژوهشگر تبریزی بود که نامش بیش از همه با گردآوری و انتشار آثار علامه سید محمدحسین طباطبایی گره خورده است. اگر امروز مجموعه‌ای منظم و چندجلدی از نوشته‌ها و رساله‌های علامه طباطبایی در کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها پیدا می‌شود، بخش مهمی از آن مدیون سال‌ها کار پیگیر اوست. در کنار این، او درباره تاریخ معاصر جهان اسلام، اندیشه‌های اصلاحی و نزدیکی مذاهب اسلامی نیز آثار متعددی نوشت و ترجمه کرد. در این صفحه با زندگی، کارنامه و کتاب‌های او آشنا می‌شوید.
این نوشته با رویکردی آگاهی‌بخش و بی‌طرف تهیه شده است. هدف، معرفی آثار و جایگاه پژوهشی یک نویسنده است تا شما بتوانید با شناخت بهتر، کتاب مناسب خودتان را انتخاب کنید.
او در تبریز و در خانواده‌ای اهل علم به دنیا آمد. پدرش از عالمان دینی شهر بود و فضای خانواده، او را از کودکی با کتاب و درس‌های حوزوی آشنا کرد. پس از آموزش‌های مقدماتی در تبریز، برای ادامه تحصیل به قم رفت و در حوزه علمیه این شهر نزد استادان برجسته آن روزگار درس خواند.
یکی از مهم‌ترین استادانش علامه طباطبایی بود؛ فیلسوف و مفسر بزرگ صاحب «المیزان». شاگردی نزد علامه، مسیر علمی و فرهنگی او را تا پایان عمر شکل داد. او نه فقط از درس‌های فلسفه و تفسیر استاد بهره برد، بلکه رابطه‌ای نزدیک و صمیمی با او پیدا کرد و همین نزدیکی، زمینه‌ساز کار بزرگی شد که بعدها در گردآوری آثار علامه انجام داد.
خسروشاهی از دهه‌های چهل و پنجاه شمسی به نوشتن، ترجمه و انتشار مجله و کتاب روی آورد. او به جهان عرب و اندیشه‌های نواندیشان دینی در مصر و دیگر کشورهای اسلامی علاقه ویژه داشت و آثار متعددی از عربی به فارسی ترجمه کرد. همچنین در فعالیت‌های فرهنگی مربوط به نزدیکی مذاهب اسلامی حضور فعالی داشت.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز در عرصه‌های فرهنگی و دیپلماتیک فعالیت کرد و از جمله مدتی سفیر ایران در واتیکان بود؛ مسئولیتی که با علاقه دیرینه او به گفت‌وگوی ادیان هم‌خوانی داشت. او در اواخر دهه نود شمسی درگذشت و کتابخانه‌ای پربار از نوشته‌ها، ترجمه‌ها و آثار ویراسته‌اش برجای ماند.
مهم‌ترین و ماندگارترین کار او را باید در گردآوری و ویرایش آثار استادش دانست. علامه طباطبایی در طول عمر خود رساله‌ها، مقاله‌ها، حاشیه‌ها و گفت‌وگوهای فراوانی داشت که بسیاری از آن‌ها پراکنده بودند: برخی در مجله‌ها چاپ شده بود، برخی به صورت دست‌نوشته باقی مانده بود و برخی در قالب مصاحبه و مذاکره ثبت شده بود. گردآوری این مجموعه پراکنده، کاری دشوار و زمان‌بر بود.
خسروشاهی این کار را با حوصله و دقت انجام داد و حاصل آن، مجموعه‌های چندجلدی است که امروز با نام «مجموعه آثار علامه طباطبایی» و «مجموعه رسائل» شناخته می‌شوند. این مجموعه‌ها دسترسی پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به اندیشه علامه را بسیار آسان‌تر کرده‌اند. در کتاب‌جم چندین جلد از این مجموعه‌ها را می‌توانید ببینید.
این جلد شامل کتاب‌هایی مانند «قرآن در اسلام» و «شیعه در اسلام» و گلچینی از معارف تشیع است. «قرآن در اسلام» معرفی جایگاه قرآن، شیوه فهم آن و نسبتش با معارف اسلامی است و «شیعه در اسلام» یکی از معروف‌ترین کتاب‌های علامه در معرفی تاریخ و باورهای تشیع است که به زبان‌های دیگر هم ترجمه شده است. این جلد برای کسانی که می‌خواهند با اندیشه علامه آشنا شوند، شروع بسیار مناسبی است.
در این جلد کتاب‌های «انسان از آغاز تا انجام» و «روابط اجتماعی در اسلام» آمده است. اولی به سیر وجودی انسان از پیش از دنیا تا پس از آن از دیدگاه فلسفی و دینی می‌پردازد و دومی به نگاه اسلام به جامعه و روابط اجتماعی. هر دو متن نمونه‌ای از نثر روشن و منسجم علامه در طرح مباحث دشوار هستند.
این جلد شامل «رساله لب‌اللباب» به ضمیمه مصاحبات و مذاکرات است. «لب‌اللباب» متنی درباره سیر و سلوک عرفانی است که بر پایه درس‌های علامه تنظیم شده و در میان علاقه‌مندان به اخلاق و عرفان اسلامی شهرت زیادی دارد. بخش مصاحبات و مذاکرات هم گفت‌وگوهای علامه را در بر می‌گیرد که از جمله آن‌ها گفت‌وگوهای مشهور او با هانری کربن، اسلام‌شناس فرانسوی، است.
این جلد «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و رسائل توحیدی را در خود دارد. «اصول فلسفه و روش رئالیسم» یکی از مهم‌ترین آثار فلسفی علامه است که در آن فلسفه اسلامی را در برابر جریان‌های فلسفی جدید، به‌ویژه ماتریالیسم دیالکتیک، طرح و از آن دفاع می‌کند. این کتاب با پاورقی‌های شاگرد برجسته علامه، استاد مرتضی مطهری، شهرت یافت. برای دانشجویان فلسفه اسلامی، این جلد اهمیتی ویژه دارد.
در این جلد «سیر و سلوک سبز» و «نسب‌نامه خاندان طباطبایی» آمده است. بخش نخست به مباحث سلوکی و اخلاقی می‌پردازد و بخش دوم اطلاعاتی درباره تبار و خاندان علامه ارائه می‌دهد که برای پژوهشگران زندگی‌نامه او ارزشمند است.
جدا از «مجموعه آثار»، او رساله‌های کوتاه‌تر علامه را نیز در مجموعه‌ای جداگانه با نام «مجموعه رسائل» گرد آورد. این رساله‌ها مباحث فلسفی، کلامی و تفسیری متنوعی را پوشش می‌دهند.
جلد اول این مجموعه شامل رساله‌هایی درباره اثبات واجب‌الوجود، توحید، خلق جدید پایان‌ناپذیر، وحی و نیز رساله «علی و فلسفه الهی» است. این رساله‌ها نمونه‌هایی از استدلال‌های فلسفی علامه در مسائل بنیادین الهیات‌اند.
جلد سوم شامل حاشیه‌های علامه بر «بحارالانوار» و «اصول کافی»، رساله «ذوالقرنین یا کوروش»، رساله «خلقت انسان و جهان تکامل» و رساله «اعجاز از دیدگاه قرآن» است. رساله ذوالقرنین به بحث مشهور تطبیق ذوالقرنین قرآنی با کوروش هخامنشی می‌پردازد؛ بحثی که میان اندیشمندان مسلمان پیشینه‌ای طولانی دارد. حاشیه‌های علامه بر بحارالانوار نیز به دلیل نگاه انتقادی و فلسفی‌اش به برخی روایات، در محافل علمی بحث‌برانگیز و مهم بوده است.
کارنامه او به آثار علامه محدود نمی‌شود. او خود نویسنده و مترجمی پرکار بود و در چند حوزه آثاری پدید آورد:
یکی از کتاب‌های او که در کتاب‌جم موجود است، «امام خمینی و جمال عبدالناصر» نام دارد. این کتاب به روابط و نسبت میان جریان روحانیت ایران در دهه‌های چهل و پنجاه و دولت مصر در دوره جمال عبدالناصر می‌پردازد. نویسنده با تکیه بر آشنایی‌اش با جهان عرب و اسناد و روایت‌های تاریخی، یکی از فصل‌های کمتر شناخته‌شده تاریخ معاصر را بازخوانی کرده است. این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی معاصر ایران و خاورمیانه خواندنی است.
کسانی که با آثار او سروکار داشته‌اند، از چند ویژگی سخن می‌گویند:
برای فهم اهمیت کار او، باید جایگاه علامه طباطبایی را شناخت. علامه از بزرگ‌ترین فیلسوفان و مفسران شیعه در قرن چهاردهم شمسی بود. تفسیر «المیزان» که به عربی نوشته شده، از مهم‌ترین تفسیرهای قرآن در دوران معاصر است و به فارسی هم ترجمه شده است. کتاب‌های فلسفی او مانند «بدایة الحکمة» و «نهایة الحکمة» سال‌هاست در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها تدریس می‌شوند.
علامه شاگردان برجسته‌ای پرورش داد که هر کدام در حوزه‌ای از فلسفه، کلام، تفسیر و اخلاق تاثیرگذار شدند. خسروشاهی یکی از این شاگردان بود که نقش ویژه‌اش، حفظ و نشر میراث مکتوب استاد بود. بدون چنین کاری، بسیاری از نوشته‌های کوتاه‌تر علامه ممکن بود در لابه‌لای مجله‌های قدیمی یا دست‌نوشته‌ها گم شوند.
گفت‌وگوهای علامه با هانری کربن، که در مجموعه آثار آمده، یکی از نمونه‌های جالب گفت‌وگوی فکری میان شرق و غرب در قرن بیستم است. کربن، فیلسوف و اسلام‌شناس فرانسوی، سال‌ها با علامه دیدار و گفت‌وگو داشت و این دیدارها به یکی از فصل‌های مهم تاریخ فلسفه اسلامی معاصر تبدیل شد.
بسته به علاقه و هدفتان، مسیرهای مختلفی پیش روی شماست:
یک پیشنهاد کلی: متن‌های فلسفی علامه، با وجود نثر روشن، نیازمند دقت و حوصله‌اند. بهتر است آن‌ها را آهسته بخوانید، یادداشت بردارید و در صورت امکان با استاد یا گروه مطالعه همراه شوید.
کتاب‌هایی که او نوشته یا ویراسته، مخاطبان گوناگونی دارند:
آثار او و مجموعه‌های ویراسته‌اش را ناشران مختلفی منتشر کرده‌اند. در کتاب‌جم این کتاب‌ها را از ناشرانی مانند بوستان کتاب، دلیل ما و مرکز اسناد انقلاب اسلامی می‌بینید. بوستان کتاب، که وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم است، بخش بزرگی از مجموعه آثار علامه را منتشر کرده است.
چند نکته برای انتخاب و سفارش:
یکی از حوزه‌هایی که او سال‌ها درباره‌اش کار کرد، زندگی و اندیشه سید جمال‌الدین اسدآبادی بود؛ متفکر و فعال سیاسی قرن نوزدهم که در ایران، افغانستان، هند، مصر و عثمانی سفر و فعالیت کرد و از پیشگامان جنبش بیداری و اصلاح در جهان اسلام شناخته می‌شود. درباره زندگی سید جمال، از زادگاهش گرفته تا اهداف سیاسی‌اش، بحث‌ها و اختلاف نظرهای زیادی میان مورخان وجود دارد.
خسروشاهی در این حوزه بیشتر به گردآوری و انتشار نوشته‌ها، نامه‌ها و اسناد مربوط به سید جمال توجه داشت. این کار، منابع دست اول را در اختیار پژوهشگران قرار داد تا خودشان درباره این شخصیت پیچیده و بحث‌برانگیز داوری کنند. علاقه او به سید جمال با علاقه‌اش به شاگردان و پیروان مصری او، مانند شیخ محمد عبده، و به‌طور کلی به جریان نواندیشی دینی در جهان عرب پیوند داشت.
این بخش از کارنامه او برای علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه در قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم اهمیت دارد؛ دورانی که جوامع مسلمان با پرسش‌های بزرگی درباره رویارویی با تمدن جدید غرب، استعمار و اصلاح نهادهای سنتی روبه‌رو بودند. خواندن اسناد و نوشته‌های این دوره، به فهم ریشه‌های بسیاری از بحث‌های فکری و سیاسی امروز کمک می‌کند.
یکی از دغدغه‌های همیشگی او، نزدیکی میان مذاهب اسلامی و گفت‌وگو با پیروان ادیان دیگر بود. این دغدغه در نوشته‌ها، ترجمه‌ها و فعالیت‌های فرهنگی‌اش آشکار است. او به تاریخ تلاش‌هایی که عالمان شیعه و سنی، به‌ویژه در قاهره، برای نزدیک کردن مذاهب انجام داده بودند، علاقه ویژه داشت و درباره آن نوشت و اسنادش را منتشر کرد.
مسئولیت او به‌عنوان سفیر در واتیکان نیز با همین دغدغه پیوند داشت. واتیکان به‌عنوان مرکز کلیسای کاتولیک، یکی از مهم‌ترین نهادهای جهان در عرصه گفت‌وگوی ادیان است و حضور یک روحانی پژوهشگر در این جایگاه، فرصتی برای ارتباط فرهنگی و فکری فراهم می‌کرد.
بخشی از عمر فرهنگی او به کار مطبوعاتی گذشت. در دهه‌های پیش از انقلاب، انتشار مجله‌های دینی و فرهنگی یکی از راه‌های مهم ارتباط عالمان حوزه با نسل جوان و تحصیل‌کرده بود. او در این عرصه هم فعال بود و مقاله‌ها و ترجمه‌هایش در نشریه‌های گوناگون منتشر می‌شد. همین تجربه مطبوعاتی، به نثر او روانی و سادگی بخشید و باعث شد نوشته‌هایش برای خوانندگان غیرحوزوی هم قابل فهم باشد.
فعالیت در نشر کتاب نیز بخش دیگری از کارنامه اوست. او در راه‌اندازی و اداره مراکزی برای پژوهش و انتشار آثار اسلامی نقش داشت و از این طریق، کتاب‌های متعددی، چه نوشته خودش و چه آثار دیگران، به بازار کتاب ایران رسید. برای شناخت جایگاه او، باید این فعالیت‌های نشر و مطبوعات را کنار پژوهش‌ها و ویرایش‌هایش دید.
اگر به آثار او علاقه دارید، احتمالا کتاب‌های دیگری در این حوزه‌ها هم برایتان جالب است. آثار خود علامه طباطبایی، به‌ویژه ترجمه «المیزان»، آثار استاد مطهری که شرح و بسط بسیاری از اندیشه‌های علامه است، و نوشته‌های دیگر شاگردان علامه. در کتاب‌جم این دسته‌ها را ببینید:
شاید در نگاه نخست، کار گردآورنده و ویراستار کم‌اهمیت‌تر از کار نویسنده به نظر برسد. اما در تاریخ فرهنگ، بسیاری از آثار بزرگ تنها به همت کسانی به دست ما رسیده‌اند که آن‌ها را جمع کردند، پیراستند و منتشر کردند. اگر کسی نبود که نوشته‌های پراکنده یک متفکر را گرد آورد، بخش بزرگی از میراث او از دست می‌رفت.
کار او درباره آثار علامه طباطبایی نمونه روشنی از این نقش است. او با این کار، هم به استادش ادای دین کرد و هم خدمتی ماندگار به پژوهشگران و خوانندگان نسل‌های بعد کرد. هر کس امروز برای پژوهش درباره علامه به این مجموعه‌ها مراجعه می‌کند، در واقع از ثمره سال‌ها کار او بهره می‌برد.
این نوع کار به دانشی گسترده نیاز دارد: شناخت دقیق آثار متفکر، آشنایی با نسخه‌ها و چاپ‌های مختلف، توانایی تشخیص متن اصیل از افزوده‌ها و سرانجام سلیقه در تنظیم و دسته‌بندی. گردآورنده باید تصمیم بگیرد کدام رساله در کدام جلد بیاید، کدام متن به کدام موضوع نزدیک‌تر است و چه توضیحی برای فهم بهتر خواننده لازم است. این تصمیم‌ها، شکل نهایی میراث یک متفکر را در ذهن نسل‌های بعد می‌سازند.
اگر دانشجو هستید و می‌خواهید مجموعه‌هایی را که او ویراسته، به شکل منظم بخوانید، این پیشنهادها می‌تواند کمک کند. نخست، با متن‌های عمومی‌تر مانند «شیعه در اسلام» و «قرآن در اسلام» شروع کنید تا با زبان و شیوه استدلال علامه آشنا شوید. سپس به رساله‌های کوتاه‌تر «مجموعه رسائل» بروید که هر کدام یک مسئله مشخص را بررسی می‌کنند و برای تمرین خواندن دقیق مناسب‌اند.
پس از آن، اگر به فلسفه علاقه دارید، «اصول فلسفه و روش رئالیسم» را همراه با پاورقی‌های استاد مطهری بخوانید. این کتاب طولانی و دشوار است و بهتر است در چند ماه و همراه با گروه مطالعه یا استاد خوانده شود. در کنار متن‌های فلسفی، رساله‌های اخلاقی و سلوکی مانند «لب‌اللباب» را هم می‌توانید آرام‌آرام بخوانید. این ترکیب، تصویری کامل‌تر از شخصیت علامه به شما می‌دهد؛ فیلسوفی که هم اهل استدلال بود و هم اهل سلوک.
یادداشت‌برداری را فراموش نکنید. برای هر رساله، خلاصه‌ای کوتاه از مسئله، استدلال اصلی و نتیجه بنویسید. پس از چند ماه، این یادداشت‌ها به راهنمایی شخصی تبدیل می‌شوند که در پژوهش‌ها و امتحان‌ها به کارتان خواهد آمد.
در کتاب‌جم مجموعه‌ای از آثار او و مجموعه‌های ویراسته‌اش در دسترس است. در زمان نوشتن این صفحه، بیش از بیست عنوان از این آثار موجود بوده است. قیمت هر کتاب، قیمت روز ناشر است و موجودی هر روز به‌روز می‌شود. پیش از سفارش، نام مجموعه، شماره جلد و ناشر را در صفحه هر کتاب ببینید تا دقیقا همان کتابی را که می‌خواهید سفارش دهید.
او اهل تبریز بود و در خانواده‌ای اهل علم به دنیا آمد. سپس برای تحصیل به حوزه علمیه قم رفت.
او از شاگردان علامه طباطبایی بود و بخش مهمی از عمرش را صرف گردآوری، ویرایش و انتشار آثار استادش کرد.
هر دو مجموعه نوشته‌های علامه طباطبایی را با ویرایش او در بر دارند. «مجموعه آثار» بیشتر کتاب‌های مستقل علامه را گرد آورده و «مجموعه رسائل» رساله‌ها و نوشته‌های کوتاه‌تر را.
جلد اول «مجموعه آثار علامه طباطبایی» با «قرآن در اسلام» و «شیعه در اسلام» برای آشنایی عمومی بسیار مناسب است.
این کتاب به روابط و نسبت میان روحانیت ایران و دولت مصر در دوره جمال عبدالناصر می‌پردازد و فصلی از تاریخ معاصر را بازخوانی می‌کند.
بله، او مدتی سفیر ایران در واتیکان بود؛ مسئولیتی که با علاقه‌اش به گفت‌وگوی ادیان پیوند داشت.
در کتاب‌جم فهرست آثار او را ببینید، جلد و ناشر دلخواه را انتخاب کنید و نسخه چاپی را آنلاین سفارش دهید.
او پژوهشگر، نویسنده و مترجمی بود که بزرگ‌ترین یادگارش، حفظ و نشر میراث مکتوب علامه طباطبایی است. مجموعه‌هایی که او گرد آورد، امروز منبع اصلی پژوهشگران و علاقه‌مندان به اندیشه علامه‌اند. نوشته‌های تاریخی و ترجمه‌هایش نیز دریچه‌ای به جهان اسلام معاصر و تلاش‌های اصلاحی و تقریبی آن می‌گشایند.
اگر به فلسفه اسلامی، تفسیر، اخلاق یا تاریخ معاصر علاقه دارید، آثار او و مجموعه‌های ویراسته‌اش را از دست ندهید. نسخه چاپی این کتاب‌ها را می‌توانید با قیمت روز و موجودی به‌روز از کتاب‌جم سفارش دهید.
