از آیین تا تئاتر

کتاب «از آیین تا تئاتر: جدیت انسان در اجرا»  اثر ماندگار ویکتور ترنر ، یکی از ستون‌های بنیادین حوزه‌ی مطالعات اجرا و انسان‌شناسی فرهنگی است. ترنر در این اثر کلیدی، تکامل رفتارهای نمایشی بشر را از دل مناسک قبیله‌ای و مذهبی تا تئاتر مدرن و هنرهای اجرایی ردیابی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه «بازی» و «اجرا» جدی‌ترین ابزارهای انسان برای معنابخشی به جهان هستند. تئاتر از کجا آغاز شد؟ از محراب مناسک یا بازی جدی انسان با واقعیت؟ ویکتور ترنر، یکی از برجسته‌ترین انسان‌شناسان قرن بیستم، در کتاب جریان‌ساز «از آیین تا تئاتر» نشان می‌دهد که چگونه آیین‌های کهن جوامع بدوی به مرور زمان شکسته شده و به شکل‌گیری تئاتر، هنرهای اجرایی و فرم‌های مدرن نمایش انجامیده‌اند. این کتاب پلی بی‌بدیل میان انسان‌شناسی فرهنگی و تئاترشناسی است. از مناسک قبیله‌ای تا صحنه‌ی تئاتر؛ تکامل جدیت انسان ما انسان‌ها از دیرباز برای حل بحران‌های زیستی، گذار از مراحل بحرانی زندگی و اتصال به ماوراء، به «مناسک» پناه برده‌ایم. اما این مناسک جمعی، با گذر زمان و توسعه‌ی جوامع مدرن، دچار دگرگونی شدند و فضایی تازه به نام «تئاتر» و «اجرا» را خلق کردند. ویکتور ترنر در کتاب «از آیین تا تئاتر: جدیت انسان در اجرا» فرآیند این تحول شگرف را واکاوی می‌کند. او با تکیه بر دهه‌ها مطالعات میدانی خود (از جمله بررسی قبایل ندمبو) و پیوند آن با نظریات هنر و ادبیات نمایشی، استدلال می‌کند که بازی (Play) و اجرا (Performance) برخلاف تصور عامه، سرگرمی‌های سطحی نیستند، بلکه جدی‌ترین راه‌های انسان برای بازاندیشی در نظم اجتماعی و ساختارشکنی هنجارهای موجودند. درباره‌ی نویسنده: ویکتور ترنر؛ کاشف ژرفای مناسک و آیین‌های انسانی «انسان، جانوری است که بازی می‌کند و از دل همین بازی‌های جدی، فرهنگ، آیین و تئاتر را می‌آفریند.» — ویکتور ترنر روزگار و زیست‌جهان؛ از اسکاتلند تا قلب دانشگاه‌های آمریکا ویکتور والتر ترنر (Victor Witter Turner) در ۲ دسامبر ۱۹۲۰ در گلاسگوی اسکاتلند چشم به جهان گشود. زندگی او با تحولات بزرگ قرن بیستم گره خورده بود؛ دوران جوانی‌اش تحت تأثیر جنگ جهانی دوم گذشت و همین زمینه‌ها نگاه او را نسبت به بحران‌ها، دگرگونی‌های اجتماعی و رنج‌های بشری عمیق‌تر کرد. او تحصیلات خود را در رشته‌ی شعر و انگلیسی در دانشگاه یونیورسیتی کالج لندن آغاز کرد، اما طوفان جنگ و آشنایی با انسان‌شناسی اجتماعی بریتانیا (زیر نظر چهره‌های بزرگی چون رادکلیف-براون و مایر فورتس)، مسیر فکری‌اش را به کلی تغییر داد. ترنر دکترای خود را در رشته‌ی انسان‌شناسی از دانشگاه منچستر دریافت کرد؛ دانشگاهی که به پایگاهی برای نوسازی نظریه‌های اجتماعی بدل شده بود. میراثی که زنده ماند ویکتور ترنر در ۱۸ دسامبر ۱۹۸۳ در حالی چشم از جهان فربست که آثار قلمی‌اش- از جمله کتاب‌های برجسته‌ای چون «جنگل» ، «درام‌ها، فیلدها و متافرها» و شاهکارش «از آیین تا تئاتر» – دنیای علوم انسانی، هنر و تئاتر را متحول کرده بود. امروزه هرجا سخن از ریشه‌های نمایش، انسان‌شناسی هنر، قدرت آیین‌ها و چرایی «جدیت انسان در بازی» به میان می‌آید، نام ویکتور ترنر همچون قطب‌نمایی راهگشا می‌درخشد؛ متفکری که به ما آموخت تئاتر و هنر، چیزی فراتر از سرگرمی‌اند: آن‌ها آینه‌ای برای دیدن روح زخم‌خورده و در عین حال خلاق بشرند.