دکتر شریعتی جستجوگری در مسیر ''شدن''

در تاريخ‌ هر مرز و بوم، چهره‌هايي‌ وجود دارند كه‌ نام‌ آنها در شمار برجستگان‌ تاريخ‌ ثبت‌ شده‌ است. بعضي‌ از اين‌ نامها در روايت‌ تاريخ‌ فرهنگ‌ و انديشه‌ جوامع‌ بگونه‌اي‌ مطرح‌ هستند كه‌ براستي‌ فهم‌ و درك‌ هويت‌ تاريخي‌ و فرهنگي‌ هر جامعه‌ بدون‌ آنها ممكن‌ نيست. درست‌ همين‌ اهميت‌ درخور توجه‌ است‌ كه‌ شناخت‌ اين‌ چهره‌ها را امري‌ لازم‌ مي‌سازد. اما تاريخ‌ سرزمين‌ ما نشان‌ داده‌ است‌ كه‌ در شناخت‌ انديشمندان‌ و مصلحان‌ اجتماعي، در بسياري‌ از موارد، به‌ افراط‌ و تفريط‌ در غلتيده‌ايم: يا در بزرگداشت‌ آنان‌ چنان‌ قلم‌ زده‌ و سخن‌ رانده‌ايم‌ كه‌ راه‌ را بر هر نقد و بررسي‌ سازنده‌ و پرثمر بسته‌ايم‌ و يا چونان‌ در مذمت‌ آنان‌ كوشيده‌ايم‌ كه‌ ياد و گراميداشت‌ خصائل‌ پسنديدة‌ آنان‌ و آثار گرانقدرشان‌ را فرو گذاشته‌ايم. در ميان‌ اين‌ چهره‌هاي‌ مؤ‌ثر بايد از دكتر علي‌ شريعتي‌ نام‌ برد كه‌ بويژه‌ در دهه‌هاي‌ چهل‌ و پنجاه، حضور و نشر افكار و مباحث‌ او در نهضت‌ احياي‌ اسلامي‌ سرزمينمان‌ نقشي‌ بس‌ مهم‌ و انكارناپذير ايفا نموده‌ است. نوشتارها و گفتارهاي‌ وي‌ در مشهد و پس‌ از آن‌ در حسينيه‌ ارشاد سبب‌ شد كه‌ جوانان‌ سرخورده‌ از نحله‌هاي‌ اخلاقي‌ و مشربهاي‌ فكري‌ شرقي‌ و غربي، فوج‌ فوج‌ به‌ دامان‌ اسلام، و اين‌ بار با قرائتي‌ گيرا و زنده‌ و حياتبخش، باز گردند. اما صد افسوس‌ كه‌ در همان‌ زمان‌ نيز شاهد افراط‌ و تفريط‌ در ميان‌ هواداران‌ و مخالفان‌ او بوديم‌ و هزاران‌ افسوس‌ كه‌ ستايش‌ها و مذمت‌گويي‌ها بيش‌ از آنكه‌ به‌ انديشه‌هايش‌ معطوف‌ باشد و به‌ آثار منتشر شده‌اش‌ مستند، بر احساسات‌ و شنيده‌ها استوار بود و بجاي‌ گفتگوهاي‌ راهگشا و راهنما، فضايي‌ سخت‌ آلوده‌ به‌ جدلها و جدالهايي‌ بوجود آمد كه‌ هيچ‌ اثري‌ از ادب‌ ديرين‌ اسلامي‌ شنيدن‌ گفته‌ها و پيروي‌ از بهترينشان‌ در آن‌ به‌ چشم‌ نمي‌خورد و عنصر تقوي‌ در آن‌ سخت‌ كم‌رنگ‌ و مايه‌ بود چنانكه‌ دل‌ آن‌ انديشمند جستجوگر را نيز سخت‌ به‌ درد آورد و گاه‌ با انتقاد از استناد منتقدانش‌ به‌ “آقاي‌ مي‌گويند” زبان‌ به‌ گلايه‌ مي‌گشود. دستگيري، زندان، هجرت‌ و مرگ‌ نابهنگام‌ او، هر چند در تسريع‌ حركتهاي‌ اجتماعي‌ منتهي‌ به‌ انقلاب‌ اسلامي‌ شكوهمند مردم‌ ايران‌ در سال‌1357 نقشي‌ انكارناپذير داشت، اما نهضت‌ احياي‌ انديشه‌ اسلامي‌ را از انديشمندي‌ گرانقدر محروم‌ ساخت. پس‌ از پيروزي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ نيز گفتگو دربارة‌ وي‌ ادامه‌ يافت‌ و با كمال‌ تأسف، ديگربار، افراط‌ و تفريطها، نسل‌ جوان‌ تشنة‌ حقيقت‌ را از فهم‌ و درك‌ درست‌ انديشه‌هاي‌ وي‌ محروم‌ ساخت. كتاب‌ حاضر با هدف‌ ارايه‌ تصويري‌ منصفانه‌ و عالمانه‌ از آن‌ انديشمند فرزانه‌ منتشر مي‌شود. آيت‌الله‌ شهيد دكتر بهشتي، كه‌ خود از مشاركت‌كنندگان‌ جدي‌ و ژرف‌نگر نهضت‌ احياي‌ انديشه‌ اسلامي‌ شمرده‌ مي‌شد، از معدود افرادي‌ بود كه‌ خواستار شناخت‌ واقعيتها و بهره‌گيري‌ از نقاط‌ قوت‌ آثار دكتر شريعتي‌ بودند. وي‌ كه‌ در برنامه‌ريزيهاي‌ حسينيه‌ ارشاد مورد مشورت‌ قرار مي‌گرفت‌ و خود نيز به‌ ايراد گفتارهايي‌ در آن‌ كانون‌ انديشه‌ و فرهنگ‌ مبادرت‌ مي‌ورزيد، همواره‌ دربارة‌ دكتر شريعتي‌ و آثار او مورد سؤ‌ال‌ قرار مي‌گرفت‌ واز همين‌ روي‌ با مطالعة‌ دقيق‌ آثار و مجالست‌ و گفتگوي‌ صميمانه‌ اما نقادانه‌ با دكتر شريعتي، سعي‌ در فهم‌ و درك‌ مواضع‌ فكري‌ وي‌ نمود و آنگاه‌ كه‌ صداقت‌ و تشنگي‌ براي‌ دريافت‌ حقايق‌ و تلاش‌ بي‌شائبه‌ براي‌ نشر معارف‌ اسلامي‌ را در او لمس‌ و درك‌ نمود، بي‌باكانه‌ و بدون‌ واهمه‌ از هجمة‌ روشنفكران‌ دين‌گريز از يك‌ سوي‌ و متحجران‌ كج‌انديش‌ از سوي‌ ديگر، به‌ روشنگري‌ پرداخت‌ و در اين‌ راه‌ چه‌ لطمات‌ و صدمات‌ كه‌ متحمل‌ نشد، چنانچه‌ در لابلاي‌ سطور اين‌ كتاب‌ نيز از درد و رنجي‌ كه‌ در راه‌ دفاع‌ از حقيقت‌ بر او رفته‌ است‌ اشارتها مي‌توان‌ يافت. اما آنچه‌ به‌موازات‌ طرح‌ ديدگاههاي‌ آيت‌الله‌ شهيد بهشتي‌ دربارة‌ دكتر شريعتي، ما را در انتشار آن‌ مشوق‌ شد شيوة‌ بحث‌ ايشان‌ در بخشهاي‌ مختلف‌ اين‌ كتاب‌ (بويژه‌ در بخش‌ دوم‌ آن) است. نخستين‌ بخش‌ كتاب‌ به‌ گفتاري‌ از آيت‌الله‌ شهيد دكتر بهشتي‌ اختصاص‌ دارد كه‌ در تاريخ29/3/59 در دانشكده‌ نفت‌ آبادان‌ ايراد شده‌ است. در اين‌ گفتار از خاستگاه‌ اجتماعي‌ دكتر شريعتي، اينكه‌ وي‌ خود را ساخته‌ و پرداخته‌ رنج‌ مي‌دانست، ويژگي‌هاي‌ شخصيت‌ او، تشنگي‌ او براي‌ دانستن‌ و جستجوگري، انديشة‌ پويا و پرتحرك‌ و خلاق‌ او سخن‌ رانده‌ شده‌ است. شاه‌ بيت‌ گفتار آيت‌الله‌ بهشتي‌ را شايد بتوان‌ در اين‌ عبارت‌ يافت: “دكتر چنين‌ كسي‌ بود، آرائش، انديشه‌هايش، برداشتهاي‌ اسلامي‌اش، برداشتهاي‌ اجتماعي‌ اش‌ در حال‌ دگرگوني‌ و در مسير شدن‌