درباره عادت (تمهید ۱)

عادت چیست؟ عادات ما را به ماشین بدل می‌کنند یا دست‌وبال‌مان را می‌گشایند تا کارهای خلاقانه‌تر بکنیم؟ چرا اسپینوزا، نیچه، کیرکگور، پروست و برگسون همگی عادت را به نقد می‌کشند؟ آیا عادت را نعمت بدانیم یا لعنت؟ می‌توان گفت عادت در آن واحد هم نعمت است هم لعنت. از این نظر، به مفهوم یونانی فارماکون تنه می‌زند که دارویی است هم زهر و هم تریاق. ژاک دریدا از ایده‌ی فارماکون برای توضیح دووجهی‌بودن نوشتار استفاده کرده، اما در مبحث عادت حتی از این هم بجاتر می‌نشیند؛ زیرا خصوصیات آرام‌بخش و مدهوش‌گر آن می‌تواند تنه به تنه‌ی وسواس و اعتیاد پیش برود. تعریف دریدا از نوشتار در مقاله‌اش با عنوان «دواخانه‌ی افلاطون» را می‌توان بی‌کم‌وکاست روی عادت نیز پیاده کرد: «تکرار بدون آگاهی.» این کتابِ تأمل‏برانگیز، عادت را از منظری فلسفی می‏کاود. نویسنده کتاب را با ارائه‌ی توضیحی روشن درباره‌ی عادت از دریچه‌ی تاریخ فلسفه آغاز می‌کند و سپس این باب را می‏گشاید که هم پذیرش تغییر و هم مقاومت در برابر آن، اصول بنیادین شکل‏گیری عادت‌اند. کارلایل توضیح می‏دهد که چطور فلسفه‌ی عادت نه‏تنها تمهیداتی برای کشفیات تازه‌ی علوم اعصاب فراهم می‏کند، بلکه اهمیت اخلاقی این کشفیات را نیز نشان می‏دهد. او با مقایسه‌ی تفاسیر متعارض اسپینوزا و هیوم از تفکر عادت‌وار، می‏خواهد ببیند آیا عادت شکل معتبری از شناخت است یا نه. سپس به نقش عادت در نیک‌زیستن می‏پردازد و از دریچه‌ی اندیشه‏های جوزف باتلر، هگل و فلیکس راوِسون، میراث ارسطو را در باب این مفهوم پی می‏گیرد و رویکردهای دووجهی نیچه و پروست به عادت را نیز بررسی می‏کند.