گذشته چراغ راه اینده

گزیده ای از کتاب   گذشته چراغ راه آینده «ما بايد از آن چيزهايى سخن به ميان آوريم كه همه مى‌دانند و كسى را ياراى گفتن آن نيست.» تولستوى از نامه او به كنگره صلح استكهلم در آغاز کتاب گذشته چراغ راه آینده می خوانیم سخن ويراستار       3 آغاز سخن             9 اشغال نظامى ايران به وسيله متفقين 11 اوضاع جهان در آستانه اشغال نظامى ايران       11 اوضاع اقتصادى و سياسى ايران در دوران حكومت رضاشاه         24 هدف‌هاى استراتژيك متفقين در ايران    88 سقوط ديكتاتورى رضاشاه و برقرارى آزادى نسبى 93 سوم شهريور و حوادث آن     93 استعفاى رضاشاه و كناره‌گيرى او از سلطنت     98 املاك اختصاصى، ثروت و منابع درآمد رضاشاه            108 مطبوعات و سقوط ديكتاتورى             126 كارنامه دولت فروغى 131 انتخابات دوره سيزدهم          143 تشكيل حزب توده ايران         155 محاكمه جلادان نظميه رضاشاه           165 اوضاع عمومى كشور: ورشكستگى اقتصادى و شيوع قحطى، بيمارى و فقر عمومى در سرتاسر كشور       173 بلواى ساختگى 17 آذر  1321            180 مستشاران آمريكايى در ايران              186 رشد و اعتلاى نيروهاى دموكراتيك در ايران      196 امتياز نفت شمال ايران 221 اوضاع سياسى كشور در آستانه نهضت دموكراتيك آذربايجان 255 نهضت دموكراتيك آذربايجان 275 آذربايجان در دوره ديكتاتورى رضاشاه            275 آذربايجان پس از سقوط رضاشاه         280 تشكيل فرقه دموكرات آذربايجان          287 كنفرانس مسكو        359 آذربايجان در نخستين ماه‌هاى استقرار حكومت ملى          367 حكومت ملى و حل مسئله ارضى در آذربايجان    375 تشكيل اولين كنگره دهقانى     380 دولت «حسن‌نيت» قوام‌السلطنه و «حل مسالمت‌آميز» مسئله آذربايجان 387 احمد قوام (قوام‌السلطنه) كى بود؟          387 مذاكرات قوام‌السلطنه با استالين و مولوتف در مسكو          392 انعكاس عدم تخليه ايران در ميان مردم كشور، مجامع بين‌المللى و قدرت‌هاى بزرگ جهانى          397 قوام‌السلطنه و حل مسئله آذربايجان       416 سازش قوام با حكومت ملى آذربايجان و امضاى موافقت‌نامه            425 تشديد فعاليت‌هاى استعمارى در جنوب كشور      432 «نهضت جنوب»: هوس «دموكراسى و عدالت اجتماعى» خان را بى‌قرار كرد!            443 چرا نهضت آذربايجان شكست خورد؟   487 اوضاع ايران پس از شكست نهضت آذربايجان 501 حزب توده ايران و احزاب آزادى‌خواه پس از شكست نهضت آذربايجان         501 كردستان و شكست نهضت آذربايجان    515 انتخابات دوره پانزدهم مجلس شوراى ملى         517 تشديد رقابت انگلستان و آمريكا در ايران            527 محمدرضاشاه پهلوى در صحنه سياست            533 افزايش فشار و اختناق و خطر برقرارى ديكتاتورى، اوج مبارزات ملى ضد استعمارى              541 حادثه 15 بهمن  1327         555 نهضت مردم ايران براى ملى كردن نفت در سراسر كشور 573 رد قرارداد «گس‌ـگلشائيان» و تصويب قانون ملى شدن صنعت نفت در سراسر كشور   573 ترور رزم‌آرا و انعكاس خبر ملى شدن صنعت نفت در جهان           589 حزب توده ايران و مبارزه براى          602 دكتر مصدق بر سرير قدرت 621 قيام ملى سى‌ام تير و نخست‌وزيرى مجدد دكتر مصدق       656 تشديد فعاليت مشترك انگليس و آمريكا و ارتجاع داخلى براى سركوبى نهضت ملى ايران            682 كودتاى 28 مرداد و شكست نهضت ملى و استقرار ديكتاتورى نظامى در ايران 713 مسئوليت جبهه ملى در شكست نهضت ملى ايران              718 مسئوليت حزب توده ايران در شكست نهضت ملى ايران     722 كشور ما پس از كودتاى 28 مرداد 745 نمايه تفضيلى         761 كتاب «گذشته چراغ راه آينده است» كه اينك چاپ ويراسته آن به خوانندگان ارائه مى‌شود، بى‌ترديد در ميان كتاب‌هاى سياسى مربوط به دوره تاريخ 1331-1320 از منابع يگانه و منحصر به فرد به‌حساب مى‌آيد، تا ساليان همگان بر اين تصور بودند كه اين كتاب نگاشته سازمانى سياسى و كار گروهى است، اما امروز مى‌دانيم كه اين اثر نگاشته مردى فرهيخته، تاريخنگار و فروتن است كه گوشه گرفته و دوست دارد كه كماكان پوشيده‌نام بماند و اسمش زينت‌بخش اثرش نگردد، نويسنده با حوصله‌اى شگرف و قابل ستايش تمام نشريات، روزنامه‌ها، اعلاميه‌ها و بيانيه‌هاى دوره مورد نظر را به‌دقت كاويده و با گزيده‌گرايى تلاش كرده با بهره‌جويى از اين منابع پرتوى بر اين دوره بيندازد. ترديد نيست كه اين اثر نيز همانند هر كار پژوهشى ديگر خالى از نقايص و مبرا از عيب و كاستى‌ها نيست، مثلا عدم توجه نويسنده به حوزه‌هاى اجتماعى و فرهنگى اين دوران دوازده ساله و تأثيرات تحولات سياسى اين سال‌ها بر اين حوزه‌ها به‌ويژه در حوزه تفكر و انديشه كه موجب اوج‌گيرى ادبيات رئاليسم سوسياليستى از ادبيات دوره استالين در ايران شد، هرگز