جُستارهایی درباره ادبیات کرامیه در خراسان

مجموعۀ حاضر شامل چند يادداشت و مقالۀ کوتاه و بلند است دربارۀ کرّاميه، از مکاتب اهل سنت خراسان در سده‌های ميانۀ اسلامی. کراميه از لحاظ فقهی به‌طور کلی از حنفيان به شمار می‌آمدند، گرچه در عقايد و باورهای مذهبی مکتبی کم‌وبيش مستقل را تشکيل می‌دادند. بدين ترتيب، کراميه نه در شمار جناح سنت‌گرای حنفی قلم برده می‌شدند و نه با حنفيان معتزلی خراسان نسبتی داشتند. عقايد آنان، که گاه تا حد اتهام به تشبيه توصيف شده، هيچ گاه به‌درستی ارزيابی نشده است؛ به علل گوناگون: يکی اينکه کراميه عمدتاً از اصطلاحات کلامی خاص خودشان استفاده می‌کرده‌اند و همين گاهی موجب سوء برداشت می‌شد. همچنين بسياری از نوشته‌های آنان به دلائل مختلف و از جمله سياسی از بين رفته بود و بیشتر نويسندگان سده‌های بعدی مستقيماً به آنها دسترسی نداشته‌اند. وانگهی، کراميه بسياری از مباحث خود را به فارسی تقرير يا تحرير می‌کردند و همين گاهی برای نويسندگانی که با اين زبان آشنایی نداشتند مزيد بر علت بود. نزاع‌های سیاسی و اجتماعی آنان با ديگر گروه‌های مذهبی در خراسان، رفتار اقتدارگرایشان آن هنگام که قدرت مذهبی را در خراسان به دست گرفتند، و نيز تمايل کراميان در دوره‌های بعد برای پنهان‌کردن هويت مذهبی‌شان همه دست به دست هم داده تا شناخت ما از اين مکتب فکری و زهدگرا محدود باشد. در کتاب حاضر کوشش شده برخی آثار کراميه بازشناسی و پاره‌ای از گزارش‌ها دربارۀ آنان بررسی شود.