خلیج فارس در دوران باستان

در دهه‌های اخیر، پژوهشگران عرصه‌های مختلف از ژئوپلیتیک و بیولوژی و دیرینه‌شناسی گرفته تا گویش‌شناسی و باورهای عامه، به سراغ خلیج ‌فارس رفته‌اند و با انتخاب موضوعات و نگاه‌های متفاوت به بررسی جنبه‌های گوناگون این کرانه‌ی پهناور آبی پرداخته‌اند. در فضای علمی ایران نیز مطالعات خلیج‌فارس و خلیج‌فارس‌شناسی چندی است به رشته‌ای دانشگاهی تبدیل شده است و تلاش می‌شود تا دست‌کم نگاهی جدی‌تر و منسجم‌تر به این مقوله وجود داشته باشد. کتاب « خلیج فارس در دوران باستان » به بررسی جغرافیای تاریخی، تاریخ تجارت دریایی و مناسبات بازرگانی خلیج فارس در دوران باستان و همچنین به کانون‌های بازرگانی خلیج‌فارس در روزگار هر یک از حکومت‌های باستانی ایران از هخامنشیان تا ساسانیان می‌پردازد و مهم‌ترین فرآورده‌ها و تولیدات هر ناحیه، چه آن‌ها که در چرخه‌ی دادوستد محلی و منطقه‌ای قرار داشتند، چه آن‌ها که در دیگر سرزمین‌ها خواهان بسیار داشتند و در مسیر تجارتیِ فرامرزی به بنادر جنوبی هندوستان و چین نیز صادر می‌شدند یا از آن‌سو با کشتی تا بندرشهرهای تجاری خلیج‌فارس آورده می‌شدند را به خواننده معرفی می‌کند. نخستین دریاسالارانی که خطر سفرهای اکتشافی را به جان خریدند، در کنار نقش ضرابخانه‌ها و سیاست‌های پولی در روند تجارت بین‌المللی و همچنین مبادلات بازرگانی با دیگر سرزمین‌ها از دیگر موضوعاتی است که می‌توان اطلاعاتی در آن خصوص در لابه‌لای سطرهای این کتاب پیدا کرد. نثر این کتاب بسیار جالب و جذاب است. در بخشی از کتاب آمده است: مروارید از دیگر محصولات ارزشمند فارس است که در برخی بنادر و جزایر خلیج‌فارس صید می‌شد. مروارید خلیج‌فارس از جهت شفافی و درخشندگی و گردی در روزگاران پیشین بسیار مشهور بوده است. تجارت مروارید همیشه در خلیج‌فارس رواج داشته و حتا تا یک سده پیش نیز خلیج‌فارس یکی از مراکز مهم صید مروارید به‌شمار می‌رفت. استخری در مسالک‌وممالک بیان می‌کند که مرواریدها را از سواحل خلیج‌فارس به داخل کشور می‌بردند و خلیج‌فارس یک استثناء بود، زیرا در سایر جاها مرواریدی وجود نداشت. یکی از کهن‌ترین متونی که از مروارید دریای پارس سخن می‌گوید، متن مختصر چاپارخانه‌های پارتی اثر ایزیدور خاراکسی است. ایزیدور از جزیره‌ای در دریای پارس نام می‌برد که مرواریدهای زیادی دارد و غواصان در سواحل آن به گرد‌آوری صدف مشغولند. با توجه به توصیف مورخان و جغرافی‌نویسان دوره‌ی اسلامی از مروارید جزیره‌ی خارک، بی‌شک جزیره‌ی موردنظر ایزیدور نیز می‌بایست همان خارک باشد. برای نمونه ابن‌حوقل درباره‌ی مروارید خارک چنین می‌گوید: «روبروی جنابه جایی معروف به خارک است و محل مروارید در همین جاست… و گویند که دُرِ یتیمه از همین معدن به‌دست آمده است.» حمدالله مستوفی نیز ضمن این‌که خارک را جزء کوره قبادخوره می‌داند به مروارید آن‌جا که از جاهای دیگر بیش‌تر و بهتر است اشاره دارد. مسعودی نیز خارک را از دیار جنابه دانسته و آن را محل استخراج مروارید معروف خارکی ذکر می‌کند. نویسنده‌ی حدودالعالم شهرت خلیج‌فارس را به‌خاطر مروارید مناطقی چون کنافه (جنابه) می‌داند. وی مروارید خارک را «مرتفع و با قیمت» توصیف می‌کند. اما به‌جز خارک مناطق دیگری نیز در سواحل دو سوی خلیج‌فارس به صید مروارید شهرت داشته‌اند. برای مثال ابن‌حوقل از عمان و سراندیب نام می‌برد. فارسنامه‌ی ناصری در ذکر مروارید بحرینی بیان می‌کند که این مروارید را «از جائی از دریا درآورند که پانزده فرسخ از بحرین دور است و آن جای را «خورفشت» گویند. همچنین در آب‌های اطراف جزایر کیش، لاوان، قشم و آب‌های بنادر شیبکوه، بستانه و اطراف مجمع‌الجزایر بحرین نیز زیستگاه‌های مروارید وجود داشته است. در انتها، خواندن کتاب « خلیج فارس در دوران باستان » را به تمامی ایران دوستان و آنان که قلبشان برای خلیج همیشه فارس می‌تپد، پیشنهاد می‌کنیم.