جان لوئیز هایز
ترجمه‌ی فریدون عباسی
پازینه
رشید کیخسروی
ترجمه‌ی روحی ارباب
آرتامیس
وقتی روی خاک یک تپه‌ی قدیمی پا می‌گذارید و تکه‌ای سفال زیر کفش‌تان می‌درخشد، چیزی در ذهن‌تان بیدار می‌شود: کی این را ساخته؟ با چه دستی؟ برای چه کاری؟ کتاب‌های باستان‌شناسی برای همین پرسش‌ها نوشته شده‌اند. این دانش گذشته را از لابه‌لای خاک، سفال، سنگ‌نبشته، سکه و خشت بیرون می‌کشد و به زبانی می‌رساند که ما بفهمیم. در دسته‌ی باستان‌شناسی کتاب‌جم کتاب‌هایی درباره‌ی کاوش‌ها، محوطه‌های ایران، عصرهای تاریخی، سکه‌ها، مهرها و روش‌های پژوهش را می‌بینید.
این صفحه برای سه گروه نوشته شده است: دانشجویی که دنبال منبع درسی می‌گردد، علاقه‌مندی که می‌خواهد از صفر شروع کند، و کسی که برای هدیه دادن به یک دوستدار تاریخ کتاب درست می‌خواهد. در ادامه می‌گوییم این دسته چه دارد، از کجا شروع کنید و چطور کتاب مناسب خودتان را پیدا کنید.
باستان‌شناسی دانشی است که انسان‌های گذشته را از روی چیزهایی که به جا گذاشته‌اند می‌شناسد. تاریخ‌نگار بیشتر سراغ متن می‌رود: کتاب، فرمان، نامه. باستان‌شناس سراغ شیء می‌رود: ظرف، ابزار، دیوار، گور، دانه‌ی سوخته‌ی گندم. گاهی این دو کار به هم می‌رسند، مثلا وقتی روی یک سنگ متنی حک شده باشد. اما نقطه‌ی شروع باستان‌شناس همیشه زمین است.
چرا خاک؟ چون هر نسلی روی نسل قبل ساخته است. خانه خراب می‌شود، خاکش صاف می‌شود و خانه‌ی تازه روی آن ساخته می‌شود. این‌طور است که در یک محوطه لایه‌های پی‌درپی درست می‌شود، مثل صفحه‌های یک کتاب قطور که هر صفحه‌اش یک دوره است. باستان‌شناسی یاد می‌دهد این صفحه‌ها را به ترتیب و با احتیاط ورق بزنیم. اگر بدون دقت ورق بزنیم، متن برای همیشه از بین می‌رود، چون کاوش یک کار برگشت‌ناپذیر است.
کتاب‌های این دسته همین منطق را از زوایای مختلف توضیح می‌دهند. بعضی مقدمه‌ای هستند و اصول را می‌گویند. بعضی روی یک دوره تمرکز دارند و بعضی روی یک منطقه یا یک نوع اثر، مثل سکه یا مهر.
اگر تازه‌کار هستید، پیشنهاد ما این است که با یک کتاب مقدماتی و عمومی شروع کنید، نه با پژوهش تخصصی یک محوطه. کتابی مثل «باستان‌شناسی» در فهرست نمونه‌ی این دسته از عنوانش پیداست که به کل این دانش می‌پردازد. کتاب‌های عمومی معمولا این سؤال‌ها را جواب می‌دهند: باستان‌شناس چه می‌کند؟ چطور محوطه پیدا می‌شود؟ قدمت یک شیء چطور معلوم می‌شود؟ چه چیزی را می‌شود نتیجه گرفت و چه چیزی را نه؟
کتاب دیگری با عنوان «باستان‌شناسی زمان» هم در این دسته دیده می‌شود. از اسمش برمی‌آید که با موضوع زمان سروکار دارد و این خودش یکی از دغدغه‌های اصلی باستان‌شناسی است. ما درباره‌ی محتوای دقیق آن ادعایی نمی‌کنیم و مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش می‌توانید بخوانید.
چند نکته برای انتخاب اولین کتاب:
وقتی وارد دنیای باستان‌شناسی می‌شوید، این سه واژه زیاد جلوی چشم‌تان می‌آید. بهتر است پیش از خواندن کتاب سنگین معنی‌شان را بدانید.
کاوش یعنی بیرون آوردن منظم لایه‌های خاک با ثبت دقیق همه‌چیز. باستان‌شناس فقط چیزهای قشنگ را جمع نمی‌کند. جای هر تکه، عمق آن و چیزهای کنارش را هم یادداشت می‌کند، چون بدون این اطلاعات آن تکه بی‌هویت می‌شود. یک ظرف سفالی زیبا که از جای پیدا شدنش خبر نداشته باشیم، خیلی کمتر از یک تکه‌ی ساده با سابقه‌ی کامل حرف می‌زند.
لایه‌نگاری یعنی خواندن ترتیب لایه‌ها. اصل ساده‌ای پشتش است: در حالت عادی، لایه‌ی پایین‌تر قدیمی‌تر از لایه‌ی بالاتر است. از همین اصل ساده، زمان‌بندی نسبی محوطه ساخته می‌شود. البته زمین همیشه مرتب نیست. گودال، چاه و گور می‌توانند لایه‌ها را به هم بریزند و باستان‌شناس باید این آشفتگی‌ها را هم تشخیص بدهد.
گاه‌نگاری یعنی تعیین سن. بعضی روش‌ها فقط می‌گویند کدام قدیمی‌تر است و بعضی سن تقریبی را با اندازه‌گیری می‌دهند. کتاب‌های درسی باستان‌شناسی معمولا بخشی مفصل به این روش‌ها اختصاص می‌دهند. اگر در این بخش گیر کردید، نگران نباشید. خواندن آن به دانش علمی زیادی نیاز ندارد و با مثال راحت‌تر می‌شود.
ایران از نظر آثار باستانی سرزمین پرباری است، و بخش بزرگی از کتاب‌های این دسته به همین موضوع می‌پردازد. کتابی با نام «عصر آهن ایران» را در فهرست می‌بینید. عصر آهن دوره‌ای است که فلز آهن در ساخت ابزار و سلاح رایج می‌شود. بسیاری از کتاب‌های عمومی باستان‌شناسی این دوره را یکی از حلقه‌های مهم پیش از دوران تاریخی معرفی می‌کنند.
کتاب «اثر مهرهای هخامنشی» به نوع دیگری از منابع می‌پردازد: مهرها. مهر در دنیای باستان کاربرد اداری و شخصی داشت و نقش‌هایش برای شناخت هنر و نظام‌های اداری دوره‌ی خودش اهمیت دارد. باز هم تأکید می‌کنیم که درباره‌ی محتوای هر کتاب فقط به اندازه‌ی عنوانش حرف می‌زنیم.
اگر از دانشجویان تاریخ یا باستان‌شناسی نیستید ولی به دوره‌ی هخامنشی علاقه دارید، بد نیست کتاب‌های این دسته را کنار کتاب‌های تاریخ بخوانید. تاریخ‌نگاری روایت رویدادها را می‌دهد و باستان‌شناسی صحنه‌ی مادی آن رویدادها را نشان می‌دهد. این دو تا به هم کمک می‌کنند.
بعضی اشیای باستانی، متن دارند. کتیبه‌ها، سکه‌ها و مهرها از این دسته‌اند و برای همین در باستان‌شناسی جایگاه ویژه‌ای دارند. کتابی مثل «کتیبه‌های ایران باستان» درباره‌ی سنگ‌نبشته‌ها و نوشته‌های کهن است. کتابی مثل «سکه‌شناسی سلوکی» که با تکیه بر مجموعه‌ی سکه‌های موزه‌ی بوعلی همدان نوشته شده، نمونه‌ای از پژوهش روی یک مجموعه‌ی مشخص است.
چرا سکه این‌قدر مهم است؟ سکه کوچک است، فراوان است و در دوره‌های مختلف ضرب شده. روی آن معمولا نقش و نوشته‌ای هست. پژوهشگر با مقایسه‌ی سکه‌ها می‌تواند به ترتیب فرمانروایان، مسیر داد و ستد و حتی هنر یک دوره فکر کند. لازم نیست خودتان سکه‌شناس باشید تا از خواندن چنین کتابی لذت ببرید. کافی است کنجکاو باشید.
یک نکته‌ی عملی: کتاب‌های این بخش معمولا تصویر و جدول زیاد دارند. اگر می‌خواهید صفحه‌ها را واقعا بخوانید و فقط ورق نزنید، نسخه‌ی چاپی با چاپ خوب به کارتان می‌آید. اینجا نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
یک نوع کتاب هست که هم برای متخصص و هم برای ساکنان یک منطقه جذاب است: کتاب درباره‌ی گذشته‌ی یک دشت یا شهر. «باستان‌شناسی دشت قزوین» با همین نوع کتاب‌ها جور است. این کتاب‌ها معمولا نقشه‌ی محوطه‌ها، توضیح دوره‌ها و نتیجه‌ی بررسی‌های میدانی را کنار هم می‌گذارند.
اگر به منطقه‌ی خاصی تعلق دارید، خواندن چنین کتابی حس دیگری دارد. مسیری که هر روز از آن رد می‌شوید، ناگهان لایه‌ی زمانی پیدا می‌کند. تپه‌ای که همیشه دیده‌اید، می‌تواند یک محوطه‌ی چندهزارساله باشد. چنین کتاب‌هایی گاهی به زبان تخصصی نوشته می‌شوند، ولی خواننده‌ی جدی و صبور می‌تواند آن‌ها را دنبال کند.
برای مسافران هم مفید است. پیش از سفر به یک شهر تاریخی، خواندن چند فصل از کتابی درباره‌ی همان منطقه، دیدن موزه و محوطه را بسیار پربارتر می‌کند.
همه‌ی کتاب‌های باستان‌شناسی روایت و تاریخ نیستند. بخشی از این دسته منبع کار پژوهشگر است.
بعضی عنوان‌ها ممکن است در نگاه اول عجیب به نظر برسند. برای همین اگر شک دارید کتابی با نیازتان می‌خواند یا نه، صفحه‌ی همان کتاب را باز کنید و مشخصات را بخوانید.
دانشجوی باستان‌شناسی یا تاریخ معمولا چند نوع کتاب لازم دارد و بهتر است هر کدام را به فکر و برنامه بخرد.
این کتاب‌ها پایه‌اند. هر واژه‌ای که در کلاس شنیدید، در آن‌ها جمع‌بندی شده است. پیش از خرید، شماره‌ی چاپ و ویراست را نگاه کنید، چون بعضی کتاب‌ها چند چاپ دارند و گاهی فصل‌هایشان فرق می‌کند.
وقتی موضوع پایان‌نامه یا تحقیق‌تان روشن شد، سراغ کتاب‌های تخصصی بروید. این کتاب‌ها معمولا مرجع هستند و بارها به آن‌ها برمی‌گردید. برای همین ارزش دارد که نسخه‌ی چاپی داشته باشید و روی آن یادداشت بنویسید.
واژه‌نامه، نقشه و فهرست‌ها از این دسته‌اند. کوچک‌اند ولی وقتی متنی سخت می‌خوانید نجات‌تان می‌دهند.
اگر رشته‌تان مرزهای دیگری هم دارد، دسته‌ی جامعه‌شناسی و فلسفه کتاب‌هایی برای فهم نظریه‌های پشت پژوهش‌های میدانی دارد. ما در کتاب‌جم کتاب‌ها را از ناشران مختلف کنار هم می‌گذاریم و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
کسانی که برای اولین بار سراغ کتاب باستان‌شناسی می‌روند، بیشتر در این چند دام می‌افتند.
اگر می‌خواهید بی‌هدف نخوانید، این مسیر پیشنهادی ما برای کسی است که دانشگاهی نیست و فقط علاقه دارد.
لازم نیست دقیقا همین‌طور پیش بروید. مهم این است که از کلی به جزئی بروید و هر بار یک گام کوچک بردارید.
باستان‌شناسی تنها کار نمی‌کند. کنار زمین‌شناسی، زیست‌شناسی، هنر، زبان‌شناسی و علوم اجتماعی می‌ایستد. وقتی یک کتاب باستان‌شناسی می‌خوانید، شاید ناگهان به مفهومی از انسان‌شناسی یا اقتصاد بربخورید، مثل مبادله، سکه، مرز و ساختار قدرت.
این هم‌جواری به شما فرصت می‌دهد از هر مسیری وارد شوید. کسی که به هنر علاقه دارد از طرح‌ها و نقش‌ها شروع می‌کند. علاقه‌مند به زبان از کتیبه‌ها شروع می‌کند. کسی که اقتصاد دوست دارد ممکن است با سکه‌شناسی شروع کند. برای کتاب‌های عمومی‌تر این حوزه‌ها می‌توانید به دسته‌ی مادر، یعنی علوم انسانی و اجتماعی، هم سر بزنید.
کسانی هم هستند که به خاطره و سرگذشت آدم‌ها علاقه دارند. برای آن‌ها کتاب‌های زندگی‌نامه و خاطرات جهان دیگری از گذشته را باز می‌کند، البته گذشته‌ای نزدیک‌تر و شخصی‌تر.
خواندن این کتاب‌ها یک فن کوچک دارد که کار را ساده می‌کند.
و اگر هنگام خواندن دیدید مطلبی برایتان روشن نیست، عیبی ندارد. بسیاری از این کتاب‌ها برای دوباره خواندن ساخته شده‌اند و بار دوم چیزهای تازه‌ای پیدا می‌کنید.
کتاب باستان‌شناسی هدیه‌ی خوبی برای دانشجوی تاریخ، معلم، کسی که موزه می‌رود یا دوستی است که از سفرهای تاریخی برمی‌گردد و از دیدن اشیای قدیمی هیجان‌زده می‌شود. برای هدیه، معمولا کتاب‌های مصور و با موضوع روشن بهتر است تا کتاب‌های خیلی فنی.
اگر نمی‌دانید گیرنده چقدر می‌داند، سراغ کتاب عمومی بروید. اگر می‌دانید به دوره‌ی خاصی علاقه دارد، کتابی درباره‌ی همان دوره انتخاب کنید. و اگر او دانشجوست، بهتر است از خودش بپرسید چه منبعی لازم دارد، چون کتاب تخصصی اشتباه خیلی زود کنار می‌رود.
در کتاب‌های باستان‌شناسی چند نوع یافته بارها تکرار می‌شود و خوب است از حالا آشنا شوید. سفال معمولا اولین و فراوان‌ترین یافته است. ظرف سفالی زود می‌شکند ولی تکه‌هایش تقریبا برای همیشه در خاک می‌ماند. شکل لبه، رنگ گل، نقش روی بدنه و روش پخت، همه اطلاعات می‌دهند. پژوهشگران سفال را مثل یک خط‌کش زمانی به کار می‌برند و اگر شکل و نقش سفال در یک لایه به سفال لایه‌ی دیگری شبیه باشد، آن دو لایه را با هم مقایسه می‌کنند.
ابزارهای سنگی و فلزی نوع دوم‌اند. از ابزار می‌شود فهمید مردم چه می‌کردند: شکار، کشاورزی، بافندگی یا ساختمان‌سازی. نوع سوم بقایای زیستی است، مثل استخوان جانوران و دانه‌های گیاهی. این‌ها به ما می‌گویند مردم چه می‌خوردند و در چه محیطی زندگی می‌کردند.
وقتی این سه نوع یافته را کنار هم بگذارید، تصویری از یک زندگی روزمره ساخته می‌شود. همین است که کتاب‌های باستان‌شناسی را از فهرست خشک تاریخ متمایز می‌کند: زندگی عادی آدم‌ها را نشان می‌دهند، نه فقط پادشاه‌ها و جنگ‌ها را.
پیش از سفارش یک کتاب، چند سؤال ساده از خودتان بپرسید. اول این‌که هدف‌تان چیست: آموختن یک درس، پژوهش، سرگرمی یا هدیه؟ برای درس، منبع معرفی‌شده‌ی استاد اولویت دارد. برای پژوهش، کتاب تخصصی و مرجع می‌خواهید. برای سرگرمی و کنجکاوی، کتاب عمومی و مصور بهتر است.
دوم، عنوان را با دقت بخوانید. عنوان‌هایی مثل «باستان‌شناسی دشت قزوین» یا «سکه‌شناسی سلوکی» موضوع محدود و مشخص دارند و برای کسی نوشته شده‌اند که همان موضوع را دنبال می‌کند. عنوان‌های کلی‌تر مثل «باستان‌شناسی» به درد شروع می‌خورند. سوم، به نام ناشر، مترجم یا نویسنده توجه کنید. اگر پیش‌تر از یک ناشر کتاب خوبی خوانده‌اید، دیگر کتاب‌های او را هم ببینید. چهارم، حجم کتاب و تعداد جلدها را در مشخصات آن بخوانید تا با کتاب چند جلدی غافلگیر نشوید.
در نهایت اگر کتاب ترجمه است، به نام مترجم و سال چاپ نگاه کنید. ترجمه‌ی خوب فرق بزرگی می‌کند، مخصوصا در متنی که اصطلاح زیاد دارد.
بسیاری از بزرگسالان علاقه‌ی خود را به تاریخ از یک بازدید مدرسه‌ای از موزه یا یک محوطه‌ی باستانی پیدا کرده‌اند. اگر فرزند یا شاگردی دارید که به سفال و اشیای قدیمی علاقه نشان می‌دهد، باستان‌شناسی می‌تواند دری به دنیای علم به رویش باز کند. کتاب‌های این دسته بیشتر برای بزرگسالان و دانشجویان نوشته شده‌اند، ولی بعضی بخش‌های مصورشان را نوجوان علاقه‌مند هم می‌تواند ببیند.
راهی که پیشنهاد می‌کنیم این است که کتاب را با هم ورق بزنید. عکس یک کتیبه، نقشه‌ی یک محوطه یا تصویر یک سکه را نشان بدهید و بپرسید: به نظرت این برای چه بوده؟ این بازی ساده حس کنجکاوی را بیدار می‌کند، همان حسی که باستان‌شناس‌ها کار خود را با آن شروع می‌کنند. بعد از آن سفر به یک موزه یا محوطه‌ی تاریخی، تجربه را کامل می‌کند و کتاب هم به عنوان راهنما در کنار شما است.
باستان‌شناسی علمی است که مدام خودش را اصلاح می‌کند. کاوش تازه یا روش سن‌یابی جدید گاهی برداشت‌های قدیمی را تغییر می‌دهد. برای همین یک کتاب باستان‌شناسی را باید مثل عکسی از دانش آن روز خواند، نه حکم نهایی. سال چاپ و ویراست کتاب را نگاه کنید و اگر دو کتاب درباره‌ی یک موضوع دیدید، هر دو را بخوانید.
اگر دو کتاب در چیزی با هم اختلاف داشتند، ناراحت نشوید. این اختلاف نشانه‌ی زنده بودن آن دانش است. پرسش‌هایی مثل «این نتیجه بر پایه‌ی چه شواهدی است؟» و «آیا توضیح دیگری هم ممکن است؟» بهترین همراه شما هستند. کتاب‌های خوب خودشان هم به همین پرسش‌ها پاسخ می‌دهند و شواهدشان را نشان می‌دهند.
کتاب تنها راه شناخت گذشته نیست، اما راهی است که هر جا و هر زمان همراه شماست. موزه اشیا را واقعی نشان می‌دهد و محوطه‌ی باستانی فضا و مقیاس را. کتاب توضیح می‌دهد که چرا آن شیء مهم است، چه کسی آن را ساخته و در کجای داستان بزرگ قرار می‌گیرد. بهترین تجربه وقتی است که این سه را ترکیب کنید: پیش از دیدن یک موزه بخشی از یک کتاب را بخوانید، هنگام بازدید یادداشت بردارید و بعد به کتاب برگردید.
بسیاری از خواننده‌ها می‌گویند بعد از یک بازدید خوب، کتاب را با نگاه تازه‌ای باز می‌کنند. عکسی که پیش‌تر برایشان فقط یک تصویر بود، حالا شیئی است که جلوی آن ایستاده‌اند. اگر این تجربه را نداشته‌اید، توصیه می‌کنیم یک بار امتحان کنید.
در پایان هم می‌توانید کتاب‌هایی را که خوانده‌اید در قفسه‌ی خودتان نگه دارید. کتاب باستان‌شناسی مثل نقشه‌ای است که هر بار به آن برمی‌گردید و راه تازه‌ای در آن می‌بینید.
یک کتاب مقدماتی و عمومی که کل این دانش را توضیح بدهد. بعد از آن به دوره یا منطقه‌ای که بیشتر برایتان جذاب است بروید. اول تخصصی نخوانید.
لازم نیست. اطلاعات عمومی تاریخ کمک می‌کند، ولی کتاب‌های مقدماتی معمولا از پایه شروع می‌کنند. اگر خواستید زمینه‌ی تاریخی را قوی‌تر کنید، سری به دسته‌ی تاریخ بزنید.
تاریخ بیشتر روی متن‌ها و روایت رویدادها کار می‌کند. باستان‌شناسی روی اشیا و آثار مادی. هر دو مکمل هم هستند و در بسیاری از کتاب‌ها با هم می‌آیند.
بستگی به درس و استاد دارد. کتاب‌های مقدماتی، واژه‌نامه و کتاب‌های دوره‌ی مورد علاقه‌تان را بررسی کنید و مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید.
گاهی بله. کتاب‌هایی مثل باستان‌شناسی یک دشت یا شهر در این دسته هست. اگر منطقه‌ی شما بین آن‌ها نبود، ممکن است در آینده اضافه شود، چون فهرست کتاب‌ها هر روز به‌روز می‌شود.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. کتاب مورد نظر را باز کنید، مشخصات را ببینید و از همان صفحه سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
بعضی بله و بعضی نه. کتاب‌های عمومی روان‌ترند و کتاب‌های پژوهشی تخصصی‌ترند. عنوان و توضیح صفحه‌ی کتاب معمولا نشان می‌دهد برای چه خواننده‌ای نوشته شده است.
باستان‌شناسی یاد می‌دهد که هر تکه‌ی کوچک یک جهان است و هر جهانی با صبر شناخته می‌شود. چه دانشجو باشید، چه علاقه‌مند، چه مسافر، در این دسته کتابی هست که از همان‌جا که ایستاده‌اید شما را به گذشته می‌رساند. از کتاب‌های عمومی شروع کنید و آرام‌آرام به کتاب‌های عصر آهن، سکه، مهر و کتیبه برسید.
کتاب‌های باستان‌شناسی این صفحه را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. خواندن درباره‌ی خاک، با کتابی که در دست‌تان است، شروع می‌شود.
