مشاوره یعنی نشستن کنار آدمی که راه را گم کرده و کمک کردن به او تا خودش مسیرش را پیدا کند. این کار ظاهرا ساده است، اما پشتش دانش، تمرین و اخلاق حرفهای زیادی خوابیده است. کتابهای مشاوره در این دسته برای همین حرفه نوشته شدهاند: برای دانشجوی رشتهی راهنمایی و مشاوره، مشاور مدرسه، مشاور تازهکار و هر کسی که میخواهد بداند مشاورهی حرفهای چطور کار میکند. در این صفحه میبینید چه نوع کتابهایی هست و هر کدام به چه کسی کمک میکند.
یک توضیح لازم: این کتابها منبع آموزشی و حرفهایاند و خواندنشان جای رفتن پیش مشاور یا درمانگر را نمیگیرد. اگر خودتان به کمک نیاز دارید، با یک متخصص مجاز تماس بگیرید.
مشاوره چیست و از رواندرمانی چه فرقی دارد؟
مشاوره فرایندی است که در آن فرد با کمک یک متخصص آموزشدیده، دربارهی مسئلهای که با آن روبهروست فکر میکند، گزینهها را میسنجد و تصمیم میگیرد. موضوع آن میتواند تحصیل، شغل، رابطههای خانوادگی، انتخاب مسیر یا سازگاری با یک موقعیت باشد.
رواندرمانی معمولا به مشکلهای عمیقتر یا اختلالهای روانی میپردازد و شکل درمانیتری دارد. مرز این دو همیشه قاطع نیست و در بسیاری از کتابها میبینید که مشاوره و رواندرمانی در هم تنیدهاند. اما در کل، مشاوره بیشتر بر رشد، انتخاب و حل مسئله تأکید دارد.
کتابهای این دسته گاهی هر دو را پوشش میدهند؛ مثلا یکی از عنوانهایش هم مشاوره و هم رواندرمانی را در نام دارد. برای شناخت دقیقتر هر کتاب، مشخصاتش را در صفحهی خودش ببینید. برای موضوعهای درمانیتر میتوانید در بخش علوم انسانی و اجتماعی هم بگردید.
خوانندهی کتاب مشاوره کیست؟
این دسته بیشتر برای مخاطبان حرفهای است. چند گروه را در نظر بگیرید.
- دانشجوی کارشناسی و کارشناسی ارشد رشتهی راهنمایی و مشاوره.
- داوطلب آزمونهای استخدامی مشاوره در آموزشوپرورش یا مراکز آموزشی.
- مشاور مدرسه که میخواهد دانش و مهارتهایش را تازه کند.
- مشاور تازهکار که به راهنمای عملی نیاز دارد.
- سرپرست و ناظر بالینی مشاوران.
- دانشجوی رشتههای نزدیک، مثل علوم تربیتی، که میخواهد با مشاوره آشنا شود.
اگر شما جزو هیچکدام نیستید و فقط کنجکاوید، هم میتوانید بخوانید، اما بدانید که بسیاری از این کتابها برای متخصص آینده نوشته شدهاند و ممکن است سنگین باشند.
مبانی و مفاهیم مشاوره: قدم اول
هر رشتهای اول زبان خودش را یاد میدهد. مشاوره هم مفهومهای پایهای دارد: رابطهی درمانی، همدلی، پذیرش بدون قید و شرط، محرمانگی، هدفگذاری و پایان دادن به رابطه. درک این مفهومها پیش از رفتن سراغ نظریهها یا تکنیکها اهمیت دارد.
کتاب «مبانی و مفاهیم مشاوره» از نامش پیداست که همین نقش را ایفا میکند. کتاب «اصول و روشهای راهنمایی و مشاوره» هم که با «ویرایش جدید» آمده، از نامش برمیآید که اصلها و روشها را کنار هم میگذارد. و اگر میخواهید نگاهی جامع داشته باشید، «دایرهالمعارف مشاوره (نظری و عملی)» عنوانی است که، طبق نامش، هم بخش نظری و هم بخش عملی دارد.
برای شروع، یکی از این کتابهای پایه را انتخاب کنید و کامل بخوانید. بعد از آن میتوانید به سراغ کتابهای تخصصیتر بروید.
نظریههای مشاوره: از چه چیزی الهام میگیرند؟
مشاوره یک روش واحد ندارد. نظریههای گوناگونی هست که هر کدام نگاه متفاوتی به انسان و مشکل او دارند. بعضی بر گذشته تأکید میکنند، بعضی بر افکار، بعضی بر احساس و بعضی بر رفتار. مشاور حرفهای معمولا چند نظریه میشناسد و بر اساس نیاز مراجع از آنها بهره میگیرد.
کتاب «نظریههای مشاورهی مدرسه در قرن بیست و یکم» در این دسته به نظریهها در محیط مدرسه میپردازد. مشاورهی مدرسهای ویژگیهای خودش را دارد: مخاطبها نوجوان و کودکاند و والدین و معلمان هم در ماجرا نقش دارند.
هنگام خواندن نظریهها، سعی نکنید فورا بهترین را انتخاب کنید. هر نظریه چیزی برای گفتن دارد. با ذهن باز بخوانید و ببینید کدام با شخصیت و موقعیتهای کاری شما همخوانی بیشتری دارد.
مشاوره در مدرسه
مشاور مدرسه با موقعیتی خاص کار میکند: دانشآموزان متنوع، مسئلههای تحصیلی و رفتاری، رابطه با خانواده و همکاری با معلمان. بخش بزرگی از کار او، راهنمایی تحصیلی و شغلی است.
دو کتاب در این دسته به همین محیط اختصاص دارند: «مشاورهی بالینی در مدرسه» و «نظریههای مشاورهی مدرسه در قرن بیست و یکم». اولی، از نامش پیداست، به جنبهی بالینی مشاوره در مدرسه توجه دارد و دومی به نظریهها. اگر مشاور مدرسه هستید یا میخواهید بشوید، این دو کتاب مکمل هم به نظر میرسند.
برای شناخت بهتر محیط آموزشی، میتوانید از بخش علوم تربیتی و آموزش هم کمک بگیرید. مشاور مدرسه با مفاهیم تربیتی بسیار سروکار دارد.
کارورزی و مهارت عملی
مشاوره را نمیشود فقط از کتاب یاد گرفت. مثل رانندگی است؛ دانستن قوانین لازم است، اما تا پشت فرمان ننشینید یاد نمیگیرید. برای همین، دورهی کارورزی در آموزش مشاوره اهمیت بسیار دارد.
کتاب «کارورزی بالینی در مشاوره و رواندرمانی (کتاب کار دانشجو)» در این دسته، از نامش پیداست، برای همین مرحله است. عبارت «کتاب کار» یعنی خواننده باید در آن بنویسد و تمرین کند. کتاب دیگری هم با عنوان «کتاب کار مشاور (رشد رویکرد شخصی)» هست که از نامش برمیآید به شکلگیری رویکرد شخصی مشاور کمک میکند.
کتابهای کار، یک ویژگی مهم دارند: اگر فقط بخوانید و تمرین نکنید، نصف ارزششان را از دست میدهید. برای آنها وقت بگذارید و تمرینها را واقعا انجام دهید، ترجیحا با یک همکلاسی یا سرپرست.
نظارت بالینی: مشاوری که مشاور دارد
شاید شنیده باشید که مشاوران هم به مشاور نیاز دارند. این حرف درست است. در حرفههای کمکرسان، نظارت بالینی یعنی اینکه مشاور کارش را با یک متخصص باتجربه مرور کند تا هم کیفیت کار بالا برود و هم خودش زیر بار سنگین کار له نشود.
کتاب «نظارت بالینی در حرفههای یاریرسان؛ یک راهنمای عملی» در این دسته به همین موضوع میپردازد. اگر شما ناظر بالینی هستید، یا میخواهید شوید، یا فقط میخواهید بدانید نظارت چه کاری میکند، این عنوان جالب است. کتاب دیگری هم با نام «روابط در مشاوره و زندگی مشاوران» هست که از نامش پیداست به رابطههای مشاور هم در کار و هم در زندگی شخصی میپردازد.
این نوع کتابها یادآوری میکنند که مشاور هم انسان است. مراقبت از خود و داشتن تکیهگاه، بخشی از حرفهای بودن است.
واژهنامه و منبع مرجع
دانشجوی مشاوره با واژههای فراوانی روبهرو میشود که بسیاریشان تخصصی و گاهی ترجمهی متفاوت دارند. یک فرهنگ تخصصی، مثل «فرهنگنامهی تخصصی مشاوره» که در این دسته هست، به روشن شدن مفهومها کمک میکند. از نامش برمیآید که واژهها و اصطلاحهای حوزهی مشاوره را توضیح میدهد.
مرجع را برای مراجعهی مکرر داشته باشید، نه برای خواندن پیوسته. هر وقت به واژهی ناآشنا رسیدید، سراغش بروید و بعد به کتاب اصلی برگردید. و اگر ترجمهی یک واژه با ترجمهی استادتان فرق داشت، معمولا هر دو را یادداشت کنید.
آمادهسازی برای آزمونهای استخدامی مشاوره
بخشی از خریداران این دسته داوطلب آزمونهای استخدامی هستند. کتابی با عنوان «آزمونهای استخدامی مشاوره واحد آموزشی» در فهرست دیده میشود که، از نامش پیداست، برای همین منظور است.
چند توصیهی عمومی برای داوطلبان:
- سرفصل و منبع رسمی آزمون را از اطلاعیهی همان دوره بگیرید و بر اساس آن برنامه بریزید.
- ابتدا مبانی را بخوانید و بعد سراغ نمونهسؤال بروید.
- نمونهسؤالها را برای شناخت سبک آزمون حل کنید، نه فقط حفظ کردن.
- مباحث ضعیف را یادداشت کنید و هفتهای یک بار مرور کنید.
- در هفتههای آخر، از منابع جدید دست بکشید و همان منابع اصلی را مرور کنید.
و مهمتر از همه، از خواب و سلامت روحیتان مراقبت کنید. ذهن خسته یاد نمیگیرد.
مشاوره و رشتههای همسایه
مشاوره با چند رشتهی دیگر مرز مشترک دارد. علوم تربیتی که با مسائل آموزش و پرورش سروکار دارد، جامعهشناسی که بافت اجتماعی مشکلها را بررسی میکند و فلسفه که پرسشهای بنیادین دربارهی انسان و معنا را میپرسد.
اگر میخواهید دید بازتری پیدا کنید، دستههای علوم تربیتی و آموزش، جامعهشناسی و فلسفه را هم ببینید. مشاور خوب معمولا فقط با کتابهای مشاوره بار نمیآید؛ از حوزههای دیگر هم میآموزد.
اخلاق حرفهای مشاور
مشاوره کاری است که با اعتماد ساخته میشود و اخلاق حرفهای در آن جایگاه ویژه دارد. محرمانگی، احترام به خودمختاری مراجع، پرهیز از سوءاستفاده از رابطه و شناخت محدودیتهای خود از اصول شناختهشدهاند.
بیشتر کتابهای درسی این حوزه بخشی به اخلاق اختصاص میدهند. اگر دانشجو هستید، این بخش را جدی بگیرید. برخی تصمیمهای اخلاقی در مشاوره ساده نیستند و خواندن مثالهای واقعی به شما کمک میکند برای روزی که با موقعیت دشوار روبهرو میشوید، آمادهتر باشید.
یک اصل مهم دیگر، آگاهی از محدودهی صلاحیت است. مشاور خوب میداند کی باید مراجع را به متخصص دیگری معرفی کند. کتابهایی که دربارهی کارورزی و نظارت نوشته شدهاند، معمولا به این نکته میپردازند.
چطور کتاب مشاوره را انتخاب کنیم؟
سطح شما
دانشجوی سال اول به کتاب مبانی نیاز دارد و دانشجوی سال آخر به کتاب کارورزی. کتاب را بر اساس مرحلهی خودتان انتخاب کنید.
نوع کتاب
کتاب درسی، کتاب کار، مرجع، فرهنگنامه و مجموعهی سؤال، هر کدام کاربرد جداگانه دارند.
ویرایش
اگر عبارت «ویرایش جدید» در عنوان هست، سال و ویرایش را در مشخصات کتاب ببینید و با فهرست منابع درس خود مقایسه کنید.
ترجمه یا تألیف
بسیاری از منابع مشاوره ترجمه هستند. اصطلاحها ممکن است با استاد شما کمی فرق کنند. اهمیتی ندارد؛ فقط بدانید.
موجودی
مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
یک جلسهی فرضی، از آغاز تا پایان
برای اینکه بفهمید کتابهای این دسته دقیقا برای چه لحظههایی نوشته شدهاند، یک روند کلی را دنبال کنیم. این نمونه فرضی و ساده است و شکل واقعی کار در هر نظریه و هر مشاور فرق میکند.
مرحلهی اول: آشنایی و اعتماد. مراجع وارد میشود و معمولا مضطرب است. مشاور خودش را معرفی میکند، دربارهی قواعد محرمانگی توضیح میدهد و فضایی امن میسازد. بسیاری از کتابهای مبانی روی همین مرحله زیاد تأکید میکنند، چون بدون اعتماد، بقیهی کار پیش نمیرود.
مرحلهی دوم: روشن کردن مسئله. مراجع ماجرایش را تعریف میکند. مشاور گوش میدهد و میپرسد. اغلب مسئلهی اصلی همان چیزی نیست که در دقیقهی اول گفته میشود. صبر و پرسش درست، لایهها را کنار میزند.
مرحلهی سوم: هدفگذاری. مراجع و مشاور با هم تعیین میکنند چه چیزی را میخواهند تغییر دهند. هدف باید واقعبینانه و قابلاندازهگیری باشد.
مرحلهی چهارم: عمل. راههای ممکن بررسی و یکی انتخاب میشود. مراجع تمرین میکند و در جلسههای بعد بازخورد میگیرد.
مرحلهی پنجم: جمعبندی و پایان. وقتی هدف تا حدی محقق شد، رابطه به شکلی سنجیده پایان مییابد. پایان دادن هم مهارت است و کتابهای کارورزی به آن میپردازند.
این مسیر ساده نشان میدهد چرا مشاور به دانش نظری، مهارت عملی و اخلاق حرفهای با هم نیاز دارد.
مهارتهای پایهی مشاور
پیش از هر نظریهای، چند مهارت پایه وجود دارد که تقریبا همهی مشاوران به آنها نیاز دارند.
- گوش دادن فعال: فقط شنیدن کلمهها نیست؛ توجه کامل به گوینده، به لحن او و به آنچه نمیگوید.
- بازتاب: برگرداندن حرف مراجع با کلمههای دیگر تا او احساس کند شنیده شده است.
- پرسش باز: پرسشی که با «بله» یا «نه» پاسخ داده نمیشود و گفتوگو را جلو میبرد.
- همدلی: تلاش برای فهمیدن دنیا از دید مراجع، بدون اینکه خودتان را جای او بگذارید یا قضاوتش کنید.
- سکوت: توانایی تحمل مکث. گاهی مهمترین حرف بعد از سکوت گفته میشود.
این مهارتها با کتاب تنها یاد گرفته نمیشوند. باید تمرینشان کنید، با همکلاسی، با سرپرست و در کارورزی. کتابهای کار و کارورزی دقیقا برای همیناند: خواندن را با انجام دادن پیوند میدهند.
راهنمایی تحصیلی و شغلی
بخش بزرگی از کار مشاوران، بهویژه در مدرسه و دانشگاه، کمک به انتخاب مسیر تحصیلی و شغلی است. این انتخاب برای بسیاری از دانشآموزان و دانشجوها استرسزا است و خانوادهها هم نظر میدهند.
راهنمایی خوب فقط اطلاعات دادن نیست. مشاور به مراجع کمک میکند علاقه، توانایی، ارزشها و شرایط خودش را بشناسد و بعد گزینهها را بسنجد. او بهجای مراجع تصمیم نمیگیرد، بلکه ابزار تصمیمگیری را در اختیارش میگذارد.
کتاب «اصول و روشهای راهنمایی و مشاوره» از نامش پیداست که این جنبه را هم در بر میگیرد. اگر میخواهید در این زمینه کار کنید، بدانید که بازار کار و رشتهها تغییر میکنند و مشاور باید اطلاعاتش را همیشه بهروز نگه دارد. برای شناخت بیشتر رشتهها، از بخش علوم تربیتی و آموزش هم کمک بگیرید.
مسیر مطالعهی دانشجوی راهنمایی و مشاوره
اگر تازه وارد این رشته شدهاید، این مسیر پیشنهادی میتواند کمک کند. سرفصل دانشگاه شما بر آن مقدم است.
- سال اول: کتابهای مبانی و مفاهیم و یک منبع عمومی راهنمایی. فرهنگنامه را هم کنار دست داشته باشید.
- سال دوم: نظریههای مشاوره. چند نظریه را بشناسید و یادداشت کنید هر کدام چه میگوید.
- سال سوم: کتابهای مهارت و کار. تمرینها را با همکلاسی انجام دهید و آمادهی کارورزی شوید.
- سال چهارم و بعد: کارورزی بالینی، مشاورهی مدرسه یا حوزهی مورد علاقه و مطالعه دربارهی نظارت.
در تمام این مسیر، یادداشت شخصی داشته باشید. هر بار که مفهومی را در عمل دیدید، آن را بنویسید. بعد از چند سال، همین یادداشتها با ارزشترین منبع شما میشوند.
چرا نسخهی چاپی برای رشتهی مشاوره؟
کتابهای این رشته پر از تمرین، جدول و برگهی خودارزیابیاند. نسخهی چاپی این امکان را میدهد که مستقیم روی صفحه بنویسید، علامت بزنید و یادداشت کنار متن بگذارید. برای کتابهای کار این ویژگی مهم است.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است. کتاب چاپی را در جلسهی گروهی هم راحتتر میشود همراه برد و با همکلاسیها بحث کرد.
مشاور، روانشناس و روانپزشک: سه نقش، سه مسیر
این سه عنوان در ذهن عموم اغلب قاطی میشوند. آشنایی با تفاوت کلیشان کمک میکند بدانید هر کتاب برای چه حرفهای نوشته شده است.
روانپزشک ابتدا پزشکی خوانده و بعد تخصص گرفته است. او میتواند بیماریهای روانی را تشخیص دهد و دارو تجویز کند. روانشناس معمولا رشتهی روانشناسی را خوانده و کارش ارزیابی، آزمون و درمان از راه گفتوگو و روشهای روانشناختی است. مشاور بیشتر در حوزهی راهنمایی، تصمیمگیری و سازگاری فعالیت میکند و رشتهی خودش را دارد.
البته مرز کارها در هر کشور و هر مرکز ممکن است کمی فرق کند و قانونها و مجوزها را نهادهای رسمی تعیین میکنند. اگر نمیدانید برای مسئلهتان باید به چه کسی مراجعه کنید، از پزشک خانواده یا مرکز خدمات روانشناختی مجاز بپرسید. کتابهای این دسته بیشتر برای آموزش حرفهی راهنمایی و کمکرسانیاند، نه برای تشخیص یا درمان.
اگر به بخشهای نزدیکتر به درمان علاقه دارید، در بخشهای علوم انسانی و علوم پزشکی دستههای مرتبط دیگری هم هست.
فرسودگی و مراقبت از خود کمکرسان
کسانی که به دیگران کمک میکنند، خودشان هم در معرض خستگی و فرسودگی هستند. شنیدن دردهای مردم، روز به روز، بار عاطفی سنگینی دارد. اگر این بار تخلیه نشود، ممکن است به کمحوصلگی، بیتفاوتی یا افت کیفیت کار بینجامد.
چند راه ساده برای پیشگیری وجود دارد. اول، مرز روشن بین کار و زندگی شخصی. دوم، تکیهگاهی حرفهای مثل سرپرست یا همکاران همفکر که بتوانید با آنها حرف بزنید. سوم، برنامهی منظم برای خواب، ورزش و تفریح. چهارم، پذیرفتن اینکه نمیتوانید همه را نجات بدهید.
کتابهایی که دربارهی نظارت و رابطهی کمکرسان با زندگی خودش مینویسند، همین دغدغه را دارند. اگر در ابتدای راه هستید، از همین امروز عادت مراقبت از خودتان را بسازید؛ یادگیری آن وقتی که فرسوده شدهاید، سختتر است.
و اگر خودتان احساس میکنید نیاز به حمایت دارید، تردید نکنید. حرفهایها هم گاهی کمک میگیرند و این نشانهی بلوغ حرفهای است، نه ضعف.
خواندن مشترک و گروه مطالعه
یادگیری این حرفه با گفتوگو عمیقتر میشود. اگر چند همکلاسی دارید، یک گروه کوچک بسازید. هر هفته یک فصل را انتخاب کنید و هر نفر یک بخش را برای بقیه توضیح بدهد. سپس دربارهی مثالهای واقعی یا فرضی بحث کنید و ببینید هر نظریه در آن موقعیت چه میگوید.
این روش چند فایده دارد. اول، مجبور میشوید مطلب را واقعا بفهمید تا بتوانید توضیح بدهید. دوم، با نگاههای متفاوت روبهرو میشوید و میبینید هر کس چه برداشتی دارد. سوم، تمرین گفتوگو و گوش دادن را همانجا انجام میدهید؛ چیزی که در کار واقعی لازم دارید.
فقط یک قاعده مهم است: هر چه دربارهی موقعیتهای واقعی میگویید، هویت هیچکس را فاش نکنید. محرمانگی از همان دوران تحصیل باید عادت شود.
اشتباههای رایج دانشجوهای مشاوره
در سالهای آموزش، چند اشتباه دیده میشود.
حفظ کردن نظریه بدون فهم. نظریه در جلسهی واقعی مشاوره باید در عمل دیده شود. اگر فقط حفظ کنید، وقتی با آدم واقعی روبهرو شوید، چیزی به یادتان نمیآید.
عجله در توصیه کردن. مشاور تازهکار وسوسه میشود زود راهحل بدهد. اما مشاوره بیشتر گوش دادن است تا نصیحت کردن.
نادیده گرفتن تمرین. کتابهای کار برای همیناند. تمرین نکردن یعنی از دست دادن نیمی از یادگیری.
غفلت از مراقبت از خود. کار مشاوره پر از بار عاطفی است. اگر از خودتان مراقبت نکنید، فرسوده میشوید.
مقایسهی خود با مشاور باتجربه. مهارت با زمان و تمرین میآید. عجله نکنید.
پرسشهای پرتکرار
برای شروع مشاوره کدام کتاب مناسب است؟
«مبانی و مفاهیم مشاوره» یا «اصول و روشهای راهنمایی و مشاوره» برای شروع مناسباند. برای سطح دقیق هر کتاب، صفحهی خودش را ببینید.
کتاب کار مشاور چیست؟
کتاب کار، کتابی است که تمرین دارد و از خواننده میخواهد بنویسد و فکر کند. «کتاب کار مشاور» و «کارورزی بالینی» از این نوعاند.
آیا این کتابها برای افراد عادی هم مفید است؟
کتابها برای متخصصان و دانشجویان نوشته شدهاند. اگر خودتان به مشاوره نیاز دارید، بهتر است پیش مشاور مجاز بروید.
کتابی برای مشاور مدرسه دارید؟
بله، «مشاورهی بالینی در مدرسه» و «نظریههای مشاورهی مدرسه» در این دسته دیده میشود.
برای آزمون استخدامی مشاوره کتاب هست؟
عنوانی مانند «آزمونهای استخدامی مشاوره واحد آموزشی» هست. منبع رسمی آزمون را هم از اطلاعیه بگیرید.
کتاب ناموجود است، چه کنم؟
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. چند روز بعد دوباره صفحه را ببینید.
جمعبندی
مشاوره حرفهای است که هم دانش میخواهد و هم مهارت، هم قلب و هم اخلاق. از مبانی و نظریهها تا کارورزی، نظارت و مشاورهی مدرسه، کتابهای این دسته برای هر مرحلهی این مسیر چیزی دارند.
مرحلهی خودتان را مشخص کنید، مشخصات هر کتاب را در صفحهی خودش بخوانید و نسخهی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. مسیر مشاور شدن با یک کتاب خوب شروع میشود و با تمرین و همراهی ادامه پیدا میکند.