جیمز پترسون، برایان سیتس
ترجمه‌ی معصومه مظاهری
خانه فرهنگ و هنر گویا
ساعت از نیمه‌شب گذشته، چای سرد شده و شما هنوز صفحه‌ی بعد را ورق می‌زنید، چون باید بدانید قاتل کیست. اگر این حال را می‌شناسید، جای درستی آمده‌اید. رمان جنایی و معمایی ژانری است که با یک جسد، یک راز یا یک ناپدید شدن شروع می‌شود و خواننده را تا سطر آخر به دنبال سرنخ‌ها می‌کشاند. در این صفحه می‌خوانید این ژانر چه شاخه‌هایی دارد، برای شروع سراغ کدام نوع بروید، چطور کتاب مناسب سلیقه‌تان را انتخاب کنید و چه اشتباه‌هایی را می‌شود پیش از خرید نکرد.
چه تازه با داستان‌های کارآگاهی آشنا شده باشید و چه سال‌هاست شرلوک هولمز را می‌شناسید، این راهنما کمک می‌کند بدون سردرگمی بین ده‌ها عنوان، کتاب بعدی‌تان را پیدا کنید. نسخه‌ی چاپی این کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
در ساده‌ترین تعریف، رمان جنایی داستانی است که محورش یک جرم است: قتل، سرقت، آدم‌ربایی، کلاهبرداری یا هر کار خلافی که زندگی آدم‌ها را به هم می‌ریزد. رمان معمایی داستانی است که محورش یک راز است و خواننده باید مثل شخصیت‌های داستان آن را باز کند. این دو در عمل بیشتر وقت‌ها در هم می‌روند و به همین دلیل در قفسه‌ی کتاب‌فروشی کنار هم می‌نشینند.
تفاوت این ژانر با بقیه‌ی داستانها در یک قرارداد نانوشته است. نویسنده قول می‌دهد که معما جواب دارد و خواننده قول می‌دهد که با دقت بخواند. وقتی این قرارداد رعایت شود، لذت کتاب فقط در «چه شد» نیست، در «چرا و چطور» هم هست. همین است که بسیاری از خواننده‌ها بعد از تمام شدن کتاب دوباره برمی‌گردند و می‌بینند سرنخ‌ها همان اول جلوی چشم‌شان بوده است.
پیش از خرید کتاب خوب است بدانید ژانر یک تکه نیست. هر شاخه‌اش تجربه‌ی متفاوتی می‌دهد و ممکن است شاخه‌ای را دوست داشته باشید و شاخه‌ی دیگر را نه.
این همان مدل قدیمی و دوست‌داشتنی است: یک جرم، چند مظنون، یک کارآگاه باهوش و افشای نتیجه در صفحه‌های آخر. آثار آگاتا کریستی و داستان‌های شرلوک هولمز نوشته‌ی آرتور کانن دویل از نمونه‌های مشهور آن هستند. در این نوع، شخصیت کارآگاه اهمیت زیادی دارد و خواننده گاهی فقط برای هم‌نشینی با او کتاب را برمی‌دارد.
در رمان پلیسی، کار تحقیق دست مأمور، کارآگاه اداره یا گروه پلیس است. روایت معمولا واقع‌گراتر است و به روال تحقیق، بازجویی و کار گروهی هم می‌پردازد. اگر از معماهای بزمی و اتاق در بسته خوشتان نمی‌آید، این شاخه ممکن است به دل‌تان بنشیند. مجموعه‌ای مثل «ادبیات پلیسی» که در فهرست نمونه‌ها دیده می‌شود از همین خانواده است.
در این نوع، سرعت مهم‌تر از معماست. خواننده معمولا از همان ابتدا می‌داند خطر کجاست و می‌ترسد که شخصیت اصلی به موقع نرسد. فصل‌ها کوتاه‌اند و هر فصل با یک گره تمام می‌شود.
گاهی سؤال اصلی «چه کسی» نیست، «چرا» است. نویسنده به ذهن قاتل، قربانی یا شاهد می‌رود و خواننده را با تردیدها و دروغ‌های آن‌ها تنها می‌گذارد. این کتاب‌ها معمولا آرام‌ترند و بیشتر فکر مشغول می‌کنند تا دل‌شوره.
داستان جنایی قدمتی طولانی دارد، اما شکل امروزی‌اش را بیشتر به قرن نوزدهم نسبت می‌دهند. ادگار آلن پو با داستان‌هایی درباره‌ی یک تحلیل‌گر باهوش راه را باز کرد و کانن دویل با شرلوک هولمز آن را به اوج شهرت رساند. بعدتر آگاتا کریستی با شخصیت‌هایی مثل هرکول پوآرو مدل معمای اتاق‌نشین را به فرم تازه‌ای رساند.
از آن زمان تا امروز، ژانر مدام شکل عوض کرده است. کارآگاه خصوصی سخت‌گیر، پلیس خسته‌ی شهر، وکیل، روزنامه‌نگار و حتی آدم عادی که بی‌خبر وارد ماجرا شده، هر کدام جایی در قفسه‌ی این ژانر پیدا کرده‌اند. در کتاب‌های همین دسته هم هر دو نسل را می‌بینید: کتاب‌های قدیمی که دوباره ترجمه و چاپ شده‌اند و رمان‌هایی که خیلی جدیدتر هستند.
اگر اولین بار است که این ژانر را امتحان می‌کنید، بهتر است از کتاب‌های خوش‌ساخت و نه چندان حجیم شروع کنید. چند مسیر ساده پیشنهاد می‌شود.
نکته‌ی مهم این است که برای شروع از سریال‌های طولانی نترسید، ولی لازم هم نیست از جلد اول شروع کنید. در بسیاری از مجموعه‌های معمایی هر کتاب ماجرای مستقل دارد و می‌شود از هر جا وارد شد.
برای این‌که حسی از تنوع این قفسه داشته باشید، چند عنوان از کتاب‌های همین دسته را مرور می‌کنیم. درباره‌ی هر کدام فقط از روی نامش حرف می‌زنیم و برای جزئیات، بهتر است صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
یادتان باشد که همه‌ی این‌ها فقط نمونه‌اند. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و هر عنوان صفحه‌ی مستقل خودش را دارد.
سلیقه‌ی خواننده‌ها در این ژانر بسیار متفاوت است. برای این‌که پول و وقت‌تان هدر نرود، این پرسش‌ها را از خودتان بپرسید.
بعضی رمان‌ها با جزئیات صحنه‌ی جرم می‌روند و بعضی دیگر فقط اشاره می‌کنند. رمان‌های کلاسیک معمولا ملایم‌ترند. اگر اهل دلهره‌ی سنگین نیستید، از کتاب‌های قدیمی‌تر شروع کنید.
اگر دوست دارید خودتان قاتل را حدس بزنید، به دنبال کتاب‌هایی بروید که سرنخ‌ها را منصفانه جلوی خواننده می‌گذارند. اگر بیشتر به حال و هوای داستان و شخصیت‌ها علاقه دارید، سراغ نوع روان‌شناختی بروید.
داستان کوتاه معمایی برای اوقات پراکنده عالی است. رمان‌های بلند برای آخر هفته‌ها و سفرها مناسب‌ترند. اگر فرصت کم دارید، مجموعه‌ی داستان‌های کوتاه انتخاب هوشمندانه‌ای است.
بیشتر کلاسیک‌های ژانر ترجمه‌اند. کیفیت ترجمه در این ژانر بسیار مهم است، چون ریتم جمله‌ها بخشی از تعلیق را می‌سازد. اگر می‌خواهید با ادبیات داخلی هم آشنا شوید، از رمان ایرانی هم می‌توانید کمک بگیرید.
یک عنوان ممکن است با چند ناشر و چند مترجم چاپ شده باشد. پیش از سفارش به این نکته‌ها نگاه کنید.
بسیاری از ما اولین معما را در نوجوانی خوانده‌ایم و همان‌جا عاشق این ژانر شده‌ایم. هنوز هم داستان‌های کارآگاهی راه خوبی برای علاقه‌مند کردن نوجوان به کتاب‌خواندن هستند، چون تعلیق باعث می‌شود صفحه‌ها بدون فشار ورق بخورند. اما همه‌ی رمان‌های جنایی مناسب همه‌ی سن‌ها نیستند.
اگر می‌خواهید برای یک نوجوان کتاب بخرید، سراغ معماهای کلاسیک و مجموعه‌های کارآگاهی بروید که بیشتر روی حل معما تکیه دارند تا روی خشونت. پیش از خرید، توضیحات کتاب را بخوانید و اگر لازم بود خودتان یک نگاه سریع به متن بیندازید. برای فضای اختصاصی نوجوانان، دسته‌ی ادبیات و داستان هم مسیرهای دیگری دارد.
خواننده‌ای که چند کتاب معمایی خوانده و می‌خواهد ادامه بدهد، می‌تواند یک مسیر تدریجی را امتحان کند.
این مسیر اجباری نیست. فقط کمک می‌کند بدانید به کدام سو می‌روید. بعضی‌ها بعد از چند کتاب کارآگاهی به رمان‌های علمی‌تخیلی و فانتزی روی می‌آورند که از همین ذوق معماگری تغذیه می‌کنند، و بعضی به رمان عاشقانه با رگه‌ی معما.
جلد پرهیجان همیشه نشانه‌ی داستان پرهیجان نیست. نام نویسنده، مترجم و توضیح پشت جلد را بخوانید.
گاهی می‌شود از وسط مجموعه شروع کرد، اما در بعضی مجموعه‌ها شخصیت‌ها رشد می‌کنند و ترتیب اهمیت دارد. اگر در نام کتاب شماره‌ای آمده، یک نگاه به توضیحات بیندازید.
رمان هیجانی و رمان کلاسیک دو تجربه‌ی جدا هستند. اگر انتظار داشته باشید هر معمایی مثل شرلوک هولمز باشد، ممکن است از یک رمان روان‌شناختی خسته شوید.
در این ژانر سرنخ‌ها در جزئیات هستند. اگر فقط برای رسیدن به پایان بخوانید، لذت اصلی کتاب را از دست می‌دهید. یک بار آرام بخوانید و بعد اگر خواستید دوباره ورق بزنید.
یکی از خواننده‌های همیشگی این ژانر تعریف می‌کرد که اولین معمایی که جدی گرفت، یک مجموعه‌ی کارآگاهی بود که در سفر قطار خوانده بود. می‌گفت بعد از نیمه‌ی کتاب مطمئن شد قاتل را می‌شناسد، اما در فصل آخر فهمید سرنخ اصلی را کاملا نادیده گرفته است. آن شب برگشت و کتاب را از اول ورق زد و دید نویسنده همان اول یک جمله‌ی ساده نوشته بود که همه چیز را لو می‌داد.
این حس، یعنی غافلگیر شدن و در عین حال منصفانه غافلگیر شدن، همان چیزی است که رمان معمایی خوب را از یک داستان معمولی جدا می‌کند. اگر در کتاب بعدی‌تان هم چنین لحظه‌ای را تجربه کردید، بدانید یک خواننده‌ی معما شده‌اید.
کتاب معمایی هدیه‌ی امنی است، به شرطی که سلیقه‌ی گیرنده را بشناسید. برای کسی که هیچ‌وقت کتاب‌خوان نبوده، یک مجموعه‌ی داستان کوتاه کارآگاهی جذاب‌ترین شروع است. برای علاقه‌مند به ادبیات کلاسیک، یک مجموعه‌ی مشهور از کانن دویل یا کریستی جواب می‌دهد. برای کسی که فیلم و سریال جنایی می‌بیند، رمان‌های پرتعلیق امروزی مناسب‌تر است.
همچنین اگر به دنبال هدیه‌ای برای یک جمع دوستانه یا خانواده هستید، کتاب‌هایی با ساختار مجموعه‌ای می‌توانند بحث و حدس‌زدن دسته‌جمعی راه بیندازند. این کار در شب‌های جمعی خیلی خوش می‌گذرد.
شاید بپرسید چرا با این‌همه ژانر جدید، هنوز رمان معمایی خواننده دارد. جواب کوتاه این است که انسان به حل معما علاقه دارد. ذهن ما وقتی با یک ناشناخته روبه‌رو می‌شود به جست‌وجو می‌افتد و از پیدا کردن جواب لذت می‌برد. رمان جنایی این لذت را در قالب یک داستان کامل به ما می‌دهد.
علاوه بر آن، این ژانر آینه‌ای است برای دیدن انگیزه‌های انسانی: طمع، حسادت، ترس و عشق. هر جنایتی در رمان، بهانه‌ای است برای شناختن آدم‌ها. به همین دلیل بسیاری از خواننده‌ها در پایان کتاب، بیشتر از یک معما، چیزی درباره‌ی آدم‌ها یاد گرفته‌اند.
خواندن معما هم مثل هر مهارت دیگری تمرین می‌خواهد. خواننده‌ی کارکشته از همان صفحه‌های اول چند کار ساده انجام می‌دهد و همین کارها لذت کتاب را چند برابر می‌کند.
اگر به صورت گروهی می‌خوانید، مثلا با دوستان یا در یک کتاب‌خوان‌کلوب، هر کس می‌تواند حدس خودش را بگوید. بعضی از خواننده‌ها یک قرارداد بامزه دارند: هر که پیش از فصل آخر قاتل را درست بگوید، بار بعد کتاب را او انتخاب می‌کند.
برای این‌که دقیق‌تر بدانید کدام نوع به کارتان می‌آید، سه تجربه را کنار هم می‌گذاریم.
در این نوع با یک شخصیت آشنا می‌شوید و کتاب به کتاب او را بیشتر می‌شناسید. مزیتش این است که پس از پسندیدن یک جلد، ده‌ها جلد دیگر در انتظار شماست. نقطه‌ی ضعفش این است که اگر کارآگاه را دوست نداشته باشید، کل مجموعه برای‌تان کسل‌کننده می‌شود. پس پیش از خرید چند جلد، یک کتاب را امتحان کنید.
رمان مستقل یک بار برای همیشه ماجرا را تمام می‌کند. لازم نیست چیزی از قبل بدانید و بعد از پایان هم تعهدی ندارید. اگر می‌خواهید فقط یک کتاب بخوانید و کنار بگذارید، این انتخاب راحتی است. عنوان‌هایی مثل «مردی که دو بار مرد» یا «امضای مرموز» را می‌توان با همین نیت انتخاب کرد، هرچند برای اطمینان صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
هر داستان یک معمای کامل است و می‌شود در یک نشست تمامش کرد. این قالب برای کسانی که وقت پیوسته ندارند، برای مسافران و برای شروع کار مناسب است. «ماجراهای شرلوک هولمز» به همین دلیل سال‌هاست ورودی محبوب خواننده‌های تازه‌کار است.
مرز رمان جنایی با ژانرهای دیگر گاهی مبهم است، و این خودش جذابیت دارد. رمان عاشقانه‌ای که در آن یک راز خانوادگی هست، رمان تخیلی که در آن یک جنایت در دنیای دیگر اتفاق می‌افتد، یا رمان اجتماعی که با یک ناپدید شدن شروع می‌شود، همه از همین ذوق معماگری بهره می‌برند.
اگر بعد از خواندن چند کتاب جنایی دوست داشتید فضای دیگری را امتحان کنید، می‌توانید سری هم به رمان خارجی بزنید. بسیاری از کلاسیک‌های ژانر معمایی از همین دسته‌اند و ترجمه‌های متفاوتی از آن‌ها موجود است. این ژانر مثل یک خیابان اصلی است که به کوچه‌های زیادی می‌رسد.
کتاب چاپی این ژانر حس خاصی دارد. ورق زدن، برگرداندن صفحه‌ها برای دیدن یک سرنخ و گذاشتن نشانک لای کتاب بخشی از لذت معماخواندن است. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
پیش از سفارش، نام دقیق کتاب را با مجموعه و شماره‌اش مقایسه کنید. بعضی کتاب‌ها چند بار با جلدهای مختلف چاپ شده‌اند و در فهرست‌ها با اسم‌های کمی متفاوت دیده می‌شوند. اگر برای هدیه می‌خرید، به قطع و جلد هم فکر کنید. یک چاپ زیبا و مستحکم برای کتابخانه‌ی خانه انتخاب بهتری است و یک چاپ جیبی برای سفر.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس اگر عنوانی را پسندیدید و موجود بود، دیر نکنید.
خواندن معما یک نوع تمرین ذهنی است. باید اطلاعات را نگه دارید، آن‌ها را به هم ربط بدهید و پیش‌بینی کنید. بدون این‌که متوجه شوید، در حال تمرین تمرکز، حافظه و تحلیل هستید. البته این حرف را نباید به معنای یک ادعای علمی گرفت؛ فقط یک تجربه‌ی همگانی خواننده‌هاست که پس از ساعتی معماخوانی، ذهن‌شان را شاداب می‌یابند.
به همین دلیل رمان جنایی و معمایی برای همه‌ی سنین مناسب است، از دانشجویی که بین درس‌ها استراحت می‌خواهد تا بازنشسته‌ای که شب‌ها دنبال همراه می‌گردد.
اگر ژانر برای‌تان تازه است، مجموعه‌ی داستان‌های کوتاه یک کارآگاه مشهور، مثل شرلوک هولمز، شروع خوبی است. حجم کم و ساختار روشن دارد و می‌توانید بسنجید این فضا به دل‌تان می‌نشیند یا نه.
رمان جنایی هر داستانی است که حول یک جرم می‌چرخد. رمان پلیسی زیرمجموعه‌ای از آن است که تحقیق را از دید مأموران و پلیس روایت می‌کند. در عمل بسیاری از کتاب‌ها هر دو ویژگی را دارند.
در بیشتر مجموعه‌های معمایی هر جلد ماجرای مستقلی دارد و لازم نیست ترتیب را رعایت کنید. با این حال، اگر شخصیت‌ها در طول مجموعه رشد می‌کنند، بهتر است از اول شروع کنید. اطلاعات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
بله، بعضی عنوان‌های معروف در قالب داستان مصور هم چاپ شده‌اند. مثل «معمای قطار آبی» که در نسخه‌ای با تصویر هم دیده می‌شود. اگر خواننده‌ی تازه‌کار یا نوجوان دارید، این شکل می‌تواند ورود آسان‌تری باشد.
بستگی به کتاب دارد. معماهای کلاسیک معمولا ملایم‌ترند، اما بعضی رمان‌های جنایی صحنه‌های سنگین دارند. پیش از خرید توضیحات را بخوانید و اگر لازم بود خودتان اول نگاهی به کتاب بیندازید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای دیدن مشخصات دقیق هر عنوان، صفحه‌ی همان کتاب را باز کنید.
رمان جنایی و معمایی برای همه‌ی سلیقه‌ها چیزی دارد: معمای اتاق در بسته برای عاشقان منطق، رمان پلیسی برای علاقه‌مندان به واقع‌گرایی، تریلر برای کسانی که تندی می‌خواهند و داستان روان‌شناختی برای کسانی که به عمق نگاه می‌کنند. کافی است بدانید چه چیزی دوست دارید و از همان‌جا شروع کنید.
حالا می‌توانید به دیدن کتاب‌های همین دسته بروید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی‌شان را آنلاین سفارش بدهید. اگر دنبال ژانرهای همسایه هستید، از رمان خارجی شروع کنید. شب‌تان پر از سرنخ.
