جغرافیا
محمد حسین رامشت.عبرت محمدیان
ترجمهی جایگزینی یا مشارکت؟
مرکز نشر دانشگاهی
حسین شکوئی
ترجمهی مهدی حبیبزاده، لیلا کبریتچی
گیتاشناسی
محمد حسین رامشت.عبرت محمدیان
ترجمهی جایگزینی یا مشارکت؟
مرکز نشر دانشگاهی
حسین شکوئی
ترجمهی مهدی حبیبزاده، لیلا کبریتچی
گیتاشناسی
کوهها چرا آنجا هستند که هستند؟ چرا بعضی شهرها کنار رودخانه ساخته شدند و بعضی وسط کویر؟ چرا یک تنگهی باریک میتواند سرنوشت اقتصاد چند کشور را عوض کند؟ جواب همهی این پرسشها در جغرافیاست. دستهی «جغرافیا» در بخش علوم انسانی و اجتماعی کتابجم جایی است برای کتابهایی که سرزمینها، مردم، شهرها، دریاها و مرزها را از نزدیک نشان میدهند: از اطلس و نقشه گرفته تا کتابهای پژوهشی دربارهی یک شهر یا یک منطقه.
این صفحه برای همهی کسانی است که کتاب جغرافیا میخواهند: دانشجو، معلم، مسافر، علاقهمند به تاریخ محلی یا کسی که فقط دوست دارد بداند دنیای اطرافش چه شکلی است. در ادامه میگوییم کتابهای این دسته چه نوعهایی دارند و هر کدام به چه کاری میآید.
خیلی از ما جغرافیا را با حفظ کردن نام پایتختها و رودخانهها در مدرسه به یاد میآوریم. ولی جغرافیا خیلی بیشتر از این است. جغرافیا علم رابطهی آدم و مکان است: مردم کجا زندگی میکنند، چرا آنجا، چه چیزی میخورند، چطور با محیطشان کنار میآیند، و محیط چطور آنها را شکل میدهد.
دو شاخهی بزرگ دارد. جغرافیای طبیعی به کوه، رود، آبوهوا، خاک و پوشش گیاهی میپردازد. جغرافیای انسانی به جمعیت، شهر، اقتصاد، سیاست و فرهنگ. ولی در واقعیت این دو از هم جدا نیستند، چون هر شهر روی یک زمین ساخته شده و هر روستا با آبوهوای خودش زندگی میکند. بهترین کتابهای جغرافیا هر دو را با هم میبینند.
وقتی کتاب جغرافیا میخوانید، واژههایی میبینید که خوب است بدانید. اقلیم یعنی الگوی بلندمدت آبوهوا در یک منطقه. توپوگرافی یعنی شکل و ارتفاع زمین. جغرافیای سیاسی یعنی رابطهی مرز و قدرت و سرزمین. برنامهریزی منطقهای یعنی تصمیم دربارهی اینکه یک منطقه چطور توسعه پیدا کند. با شناختن این واژهها، متنها راحتتر فهمیده میشوند.
این دسته تنوع خوبی دارد. کتابها را به چند گروه میشود تقسیم کرد و شناختن این گروهها به انتخاب کمک میکند.
اطلس و نقشه اول از همه بصریاند. «اطلس کوهها و غارهای ایران» از نامش پیداست که موضوعش کوه و غار است و «نقشهی طبیعت سرزمین من» هم از عنوانش برمیآید که به طبیعت میپردازد. «ایران مرز پرگهر» نیز که با ویژگی گلاسه در عنوانش آمده، به کاغذ و چاپ باکیفیت اشاره دارد که برای کتاب تصویری مهم است. این کتابها هم برای مسافر و کوهنورد کاربرد دارند و هم برای دانشآموز.
گروهی از کتابها دربارهی یک شهر یا منطقهاند. «سرزمین و مردم لنگرود» با زیرعنوان شناخت، آموزش و برنامهریزی منطقهای، به یک شهر میپردازد. «قهستان (خراسان جنوبی)» دربارهی یک منطقه است و «مشهد» دربارهی شهری بزرگ. اگر اهل این مناطق هستید، چنین کتابهایی ریشههایتان را نشان میدهند، و اگر قصد سفر دارید، پیش از حرکت آشنا میشوید.
بعضی کتابها برای دانشجو و پژوهشگرند. «سیر اندیشه در جغرافیای سیاسی سنتی و مدرن» از عنوانش پیداست که به تحول اندیشهها در جغرافیای سیاسی میپردازد. «میکروکلیمای شهری» هم به آبوهوای خرد شهرها اشاره دارد. این جور کتابها لحن دانشگاهی دارند و اگر تازه وارد شدهاید، بهتر است اول کتابهای عمومیتر بخوانید.
«تنگه هرمز» و «چند صد نام دریای خزر» از همین گروهاند و نشان میدهند جغرافیا چطور به تاریخ و سیاست وصل میشود. نام مکانها هم داستان دارد، و اینکه یک دریا یا یک خلیج در طول زمان چه نامهایی گرفته، خودش موضوع جذاب پژوهش است.
در دنیایی که هر لحظه خبر تازهای دربارهی مرز، آب، انرژی و تغییر آبوهوا میرسد، شناخت جغرافیا به فهمیدن خبر کمک میکند. وقتی میدانید یک تنگه کجاست و چه چیزی از آن رد میشود، اخبار مربوط به آن برایتان معنی پیدا میکند. وقتی رشتهکوهها و دشتهای کشورتان را بشناسید، میفهمید چرا بعضی مناطق گرم و بعضی سردند.
دلیل دوم لذت است. کتابهای جغرافیا خیلی وقتها پر از عکس و نقشهاند و ورق زدنشان سرگرمکننده است. حتی بدون خواندن کامل هم میتوانید ساعتها با یک اطلس وقت بگذرانید.
دلیل سوم این است که جغرافیا ما را با سرزمین خودمان آشتی میدهد. خیلی از ما دربارهی شهر و استانمان کمتر از شهرهای دور میدانیم. کتابی دربارهی یک شهر یا یک منطقه میتواند این را جبران کند.
اگر اهل سفر یا کوهنوردی هستید، کتاب جغرافیا برایتان مثل یک همراه است. اطلس کوهها و غارها یا نقشهی طبیعت به شما میگوید چه چیزی کجاست و برنامهریزی سفر را راحتتر میکند. البته یادتان باشد که هیچ کتابی جای دانش محلی و اطلاعات روز نیست. پیش از سفر، شرایط مسیر و هوا را از منابع روز بررسی کنید و اگر به کوه و غار میروید، با راهنمای باتجربه بروید.
کتابهایی دربارهی یک منطقه، مثل «قهستان» یا «مشهد»، پیش از سفر میگویند آنجا چه چیزی دیدنی است، مردمش چه فرهنگی دارند و تاریخ محل چیست. با این آشنایی، سفر عمیقتر میشود و فقط دیدن چند مکان نیست.
اگر بیشتر به تاریخ محلها علاقه دارید، بد نیست سری به دستهی تاریخ هم بزنید. جغرافیا و تاریخ همیشه دست در دست هماند: هر تاریخی در یک مکان اتفاق افتاده و هر مکانی تاریخی دارد.
برای دانشآموز، جغرافیا اغلب درسی است که باید حفظ کرد. ولی اطلس و کتابهای تصویری میتوانند آن را جذابتر کنند. وقتی چیزی را در نقشه میبینید، بهتر یادتان میماند تا وقتی فقط اسمش را میخوانید. اگر فرزندتان از جغرافیا خسته است، یک اطلس رنگی ممکن است نگاهش را عوض کند.
دانشجوها به کتابهای تخصصیتر نیاز دارند. جغرافیای سیاسی، برنامهریزی منطقهای و اقلیمشناسی هر کدام دنیای خودشان را دارند. کتابی مثل «سیر اندیشه در جغرافیای سیاسی سنتی و مدرن» برای کسی است که میخواهد بداند اندیشهها چطور تغییر کردهاند. اگر دانشجوی رشتههای نزدیک هستید، دستهی سیاست و علوم سیاسی هم کنار این دسته میتواند به کارتان بیاید.
پژوهشگرها هم میتوانند از کتابهای محلی، مثل «سرزمین و مردم لنگرود»، بهعنوان نمونهی مطالعه استفاده کنند، چون از عنوانش پیداست که شناخت و برنامهریزی منطقهای را با هم میآورد. نمونهی یک منطقه میتواند الگویی برای پژوهش دربارهی مناطق دیگر باشد.
بیشتر ما در شهر زندگی میکنیم، ولی کمتر به شهر مثل یک موضوع جغرافیایی نگاه میکنیم. چرا بعضی محلهها گرمترند؟ چرا خیابانها این شکل را دارند؟ چرا شهر سمت خاصی رشد کرده؟ کتابهایی مثل «میکروکلیمای شهری» از عنوانشان پیداست که به آبوهوای خرد شهر میپردازند، و «ایدههای خیابانی» با زیرعنوان نوشتههایی دربارهی شهر، تن و زندگی روزمره، نگاهی نزدیکتر و شخصیتر به شهر دارد.
اگر معماری، شهرسازی یا مدیریت شهری کارتان است، این کتابها میتوانند دید تازهای بدهند. و اگر فقط شهروندی هستید که میخواهد شهرش را بهتر بفهمد، باز هم بیفایده نیستند.
برای نگاه اجتماعیتر به شهر و زندگی در آن، دستهی جامعهشناسی پیشنهاد ما است. رابطهی جغرافیا و جامعه، رابطهای نزدیک است.
جغرافیای سیاسی موضوعی است که هم جذاب است و هم حساس. مرزها کجا کشیده شدهاند، چه کسی بر چه سرزمینی حق دارد، نامها چطور انتخاب میشوند. کتابهای این حوزه نظرهای مختلفی دارند و بهتر است با ذهن باز و انتقادی خوانده شوند. ما در کتابجم فقط کتاب معرفی میکنیم و هیچ موضع سیاسی نداریم؛ مشخصات هر کتاب و ناشرش در صفحهی خودش هست.
کتاب «نظری به قفقازیه» از عنوانش پیداست که دربارهی منطقهی قفقاز است، منطقهای که تاریخ و جغرافیایش برای ایران اهمیت دارد. کتابهایی دربارهی دریای خزر یا تنگهی هرمز نیز به آبهای مهم منطقه میپردازند.
پیشنهاد ما این است که دربارهی یک موضوع سیاسی حساس بیش از یک کتاب بخوانید و نظرهای مختلف را بسنجید. جغرافیا واقعیتهایی دارد، ولی تفسیرهایش میتواند متفاوت باشد.
گوشیها ما را از نقشهی کاغذی بینیاز کردهاند، ولی نقشهخوانی هنوز مهارتی ارزشمند است. کسی که نقشه را میفهمد، فقط دنبال فلش نمیرود؛ میداند کجاست، اطرافش چیست و مسیر دیگری هم هست یا نه. اگر اطلس یا نقشهای خریدید، چند چیز ساده را یاد بگیرید.
مقیاس میگوید هر سانتیمتر روی نقشه چند کیلومتر در واقعیت است. نقشهای با مقیاس کوچک، مثل نقشهی یک کشور، جزئیات کم و پهنهی زیاد دارد. نقشهای با مقیاس بزرگ، مثل نقشهی یک شهر، جزئیات بیشتر و پهنهی کمتر. پیش از استفاده، مقیاس را پیدا کنید.
بیشتر نقشهها بالایشان شمال است، ولی این قانون قطعی نیست. یک نگاه به فلش جهت کافی است. علامتها و راهنمای نقشه هم میگویند هر رنگ و نشان چه معنی دارد: راه، رود، شهر، ارتفاع.
در نقشههای طبیعی، خطهای منحنی نشان میدهند ارتفاع زمین چقدر است. جایی که خطها به هم نزدیکاند، شیب تند است و جایی که از هم دورند، زمین ملایم. کوهنورد این خطها را میخواند و میفهمد مسیر چقدر سخت است. یاد گرفتنش کمی وقت میخواهد، ولی نتیجهاش لذتبخش است.
ایران کشوری است که در آن، در یک روز، میتوان هم برف دید و هم گرمای کویر. این تنوع از ارتفاع، فاصله تا دریا و جهت کوهها میآید. کتابهایی که به اقلیم میپردازند، این علتها را میگویند و توضیح میدهند چرا کنار دریای شمال هوا مرطوب است و چرا در فلات مرکزی خشک.
کتابی مثل «میکروکلیمای شهری» در مقیاسی کوچکتر همین پرسش را میپرسد: چرا در یک شهر، بعضی جاها گرمتر و بعضی خنکترند؟ ساختمانها، خیابانها، درختها و آب همه اثر دارند. این مطلب برای هر کسی که در شهر زندگی میکند، حتی اگر متخصص نباشد، جالب است.
فهمیدن اقلیم به کارهای روزمره هم کمک میکند: چه گیاهی در باغچهتان میگیرد، چه لباسی برای سفر بردارید، ساختمان را رو به کدام سمت بسازید. دانش کوچکی است که در زندگی به کار میآید.
تمدنها همیشه کنار آب شکل گرفتهاند. رودخانه غذا و راه میداد، دریا تجارت را ممکن میکرد و تنگهها گذرگاههای مهم بودند. اگر به تاریخ نگاه کنید، هر جا آب بوده، شهر و مردم و قصه هم بوده است.
دریای خزر بزرگترین دریاچهی جهان به شمار میرود و بهخاطر ماهیتش گاهی دریا و گاهی دریاچه خوانده میشود. کتابی مثل «چند صد نام دریای خزر» از عنوانش پیداست که با نامها سروکار دارد و بخشی از تاریخ آن را از رهگذر واژهها میگوید. تنگهی هرمز هم گذرگاهی میان خلیج فارس و دریای عمان است و اهمیتش در تجارت و انرژی شناخته شده است. کتابی به نام «تنگه هرمز» در این دسته همین موضوع را دنبال میکند.
اگر به کار با این کتابها علاقهمندید، توصیه میکنیم آنها را کنار نقشه بخوانید. هر جا اسم مکانی آمد، آن را روی نقشه پیدا کنید. با این کار، متن زنده میشود.
خیلی از کتابهایی که دربارهی یک شهر یا منطقه نوشته شدهاند، حاصل سالها پژوهش و دلبستگی نویسندهاند. آنها چیزهایی را ثبت میکنند که در کتابهای عمومی نیست: لهجه، آیین، آب و خاک، نام کوچهها، تاریخ خانوادهها. اگر این کتابها نبودند، بخش بزرگی از حافظهی محلی گم میشد.
کتابی مانند «سرزمین و مردم لنگرود» یا «قهستان» با همین نگاه به سراغ یک منطقه میروند. حتی اگر از آن منطقه نیستید، خواندنشان میتواند نگاه شما را به ایران غنیتر کند. کشور ما مجموعهای از مناطق متنوع است و هر کدام قصهای دارند.
اگر اهل یکی از این مناطق هستید، خریدن چنین کتابی هدیهی خوبی برای خانواده هم میشود. بزرگترها معمولا از دیدن نام محل و مردم خودشان در کتاب خوشحال میشوند.
بعضی کتابهای این دسته بیشتر تصویرند تا متن، و کاغذ گلاسه آنها را برای نگهداشتن و هدیه دادن مناسب میکند. برای مثال کتابی که در عنوانش گلاسه آمده، به کیفیت چاپ اشاره دارد. چنین کتابی را میشود روی میز نگه داشت و هر چند وقت یک بار ورق زد.
هنگام هدیه دادن، به سلیقهی گیرنده فکر کنید. برای کسی که اهل کوه است، اطلس کوهها. برای معلم، اطلس یا کتاب تصویری. برای کسی که به یک منطقه وابسته است، کتابی دربارهی همان منطقه. مشخصات هر کتاب و کیفیت چاپش را در صفحهی خودش ببینید.
اگر کتاب را نگه میدارید، از تماس با رطوبت و نور مستقیم دور نگه دارید. کاغذ گلاسه اگر خیس شود، صفحهها به هم میچسبند. همین نکتهی ساده عمر کتاب را زیاد میکند.
بچهها نقشه را دوست دارند، به شرطی که آن را بازی کنید. یک اطلس بگذارید روی زمین و بگذارید بچهها با انگشت مسیر بروند. بپرسید: از شهر ما تا شهر مادربزرگ کدام راه است؟ کدام رودخانه از وسط راه رد میشود؟ اگر بخواهیم به دریا برویم کدام سمت را بگیریم؟
با همین سؤالهای ساده، بچه بدون حفظ کردن چیزهای زیادی یاد میگیرد. اگر او را با کتابی هم آشنا کنید که دربارهی مکانی خاص است، مثلا شهرتان یا جایی که به آن سفر میکنید، علاقهاش بیشتر میشود.
اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، این ترتیب را امتحان کنید. اول یک اطلس یا نقشه بردارید و با کشور خودتان آشنا شوید: کوهها، رودها، دشتها و دریاها. بعد سراغ کتابی دربارهی منطقهی خودتان یا جایی که به آن علاقه دارید بروید. وقتی به مکانها انس گرفتید، کتابهایی را بخوانید که دربارهی آبوهوا، شهر یا مرزها پرسش میکنند. در آخر، اگر دلتان خواست، به کتابهای نظری و پژوهشی سر بزنید.
این مسیر شما را از دیدنیها به فهمیدنیها میبرد و کمکم خودتان درمییابید که دوست دارید در کدام شاخه عمیقتر شوید. هیچ عجلهای نیست؛ هر کتاب را در زمان خودش بخوانید و بین آنها استراحت بدهید.
برای اینکه ببینید این دسته چه کتابهایی دارد، چند عنوان را مرور میکنیم. توضیحات بر پایهی عنوان است و برای جزئیات باید به صفحهی هر کتاب مراجعه کنید.
پیش از خرید چند چیز را در نظر بگیرید. اول هدف: میخواهید سفر کنید، درس بخوانید، پژوهش کنید یا فقط لذت ببرید؟ هدف نوع کتاب را تعیین میکند. برای سفر، اطلس و کتاب منطقهای. برای درس، کتاب درسی و کمکآموزشی. برای پژوهش، کتاب تخصصی. برای لذت، کتاب تصویری.
دوم، سال چاپ. جغرافیای طبیعی زود عوض نمیشود، ولی جغرافیای انسانی و سیاسی، مثل جمعیت و مرزها و نامها، ممکن است در طول زمان تغییر کند. سال چاپ را در صفحهی کتاب ببینید. سوم، کیفیت چاپ. برای اطلس و کتابهای تصویری، کاغذ و چاپ اهمیت دارد و کتابی با ویژگی گلاسه معمولا تصویرها را بهتر نشان میدهد. چهارم، قطع کتاب. اطلسهای بزرگ برای دیدن نقشه خوباند اما همراه بردنشان سخت است.
بعضی کتابهای جغرافیا کمیاباند، مثل کتابهایی که چاپشان تمام شده. اگر کتابی را دنبال میکنید و موجود نیست، وضعیت موجودی را در صفحهی خودش ببینید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
جغرافیا با اقتصاد رابطهی نزدیکی دارد: منابع کجا هستند، راهها کجا میگذرند، بازار در کجا شکل میگیرد. برای این نگاه، دستهی اقتصاد را ببینید. و اگر معلم یا مربی هستید و به دنبال روشهای تدریس جغرافیا میگردید، دستهی علوم تربیتی و آموزش ممکن است به کارتان بیاید.
در کنار اینها، برای جغرافیا میشود از بازی و فعالیت هم استفاده کرد. بچهها با پازل نقشه، با سفر خیالی و با پرسشوپاسخ دربارهی شهرها و کشورها جغرافیا را دوستتر میدارند. کتابهای تصویری این فرصت را میدهند.
اطلس فقط برای نگاه کردن نیست؛ میتوان با آن بازی کرد. یک مکان را انتخاب کنید و رودخانهها و کوههای اطرافش را دنبال کنید. ببینید شهرها کجا نشستهاند و چرا آنجا. مسیر یک سفر را با انگشت دنبال کنید و ببینید از کجا میگذرد. بچهها را هم درگیر کنید: از آنها بخواهید مسیری را پیدا کنند یا یک مکان را نشان بدهند.
همین کار ساده، حس مکان را در شما تقویت میکند. آدمی که به نقشه عادت دارد، در سفر هم راحتتر مسیر پیدا میکند و جهان را بهتر میفهمد.
اگر تازهکارید، از کتابهای تصویری و عمومی مثل اطلس و کتابهای محلی شروع کنید. کتابهای پژوهشی را برای بعد بگذارید.
اطلسها و کتابهای تصویری معمولا برای همهی سنین جذاباند. برای هر کتاب، توضیحات صفحه را بخوانید تا مناسب سن بچه بودنش را بسنجید.
بسته به سال چاپ. جغرافیای طبیعی ثبات بیشتری دارد و جغرافیای انسانی و سیاسی ممکن است تغییر کند. سال چاپ در صفحهی کتاب نوشته شده است.
کتاب کمک میکند ولی کافی نیست. شرایط مسیر، هوا و ایمنی را باید از منبع روز بررسی کنید و برای کوه و غار، راهنمای باتجربه بهتر است.
جغرافیای طبیعی به محیط مثل کوه و آبوهوا میپردازد و جغرافیای انسانی به جمعیت، شهر، اقتصاد و فرهنگ. این دو با هم ارتباط نزدیک دارند.
در این دسته کتابهایی دربارهی چند شهر و منطقه دیده میشود. برای پیدا کردن شهر خودتان، عنوان کتابها را ببینید. موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
جغرافیا علمی زنده است که هر روز با ما کار دارد: در خبر، در سفر، در شهر و در فکر کردن به سرزمینمان. کتابهای این دسته، از اطلس و نقشه تا پژوهشهای محلی و نظری، راههای مختلفی برای وارد شدن به این دنیا فراهم میکنند.
حالا میتوانید کتابهای همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخهی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن موضوعهای نزدیک، از صفحهی علوم انسانی و اجتماعی هم ادامه بدهید.