محمدجواد حیدری، عبدالرضا دراج، معصومه خلیلی، زهرا جوادیان صدف، حمداله محمدی، محمدرضا سلطانی لرزجانی
پویش
فرزند شما امسال از دبستان جدا شده و به مدرسه‌ای رفته که معلم هر درسش یک نفر است، زنگ‌ها بیشتر شده و درس‌هایی مثل عربی برای اولین بار سر و کله‌شان پیدا شده است. این همان سالی است که به آن پایه‌ی هفتم (متوسطه اول) می‌گویند. صفحه‌ای که می‌خوانید برای همین لحظه نوشته شده: اگر می‌خواهید کتاب‌های درسی و کمک‌درسی هفتم (متوسطه اول) را بشناسید، بدانید هر درس چه کتابی می‌خواهد، از اشتباه‌های رایج خرید دور بمانید و برای فرزندتان برنامه‌ی مطالعه‌ای واقع‌بینانه بچینید، ادامه‌ی این متن را بخوانید.
ما در این نوشته مخاطب هم والدین را در نظر گرفته‌ایم و هم دانش‌آموزی که خودش دارد کتاب انتخاب می‌کند. لحن‌مان ساده است و وعده‌ی معجزه نمی‌دهیم: هیچ کتابی جای معلم و تمرین منظم را نمی‌گیرد، اما کتاب مناسب راه را روشن‌تر می‌کند.
پایه‌ی هفتم نخستین سال دوره‌ی اول متوسطه است. تا ششم دبستان، بچه‌ها معمولا یک معلم اصلی داشتند و بیشتر درس‌ها را با همان فضای آشنا می‌گذراندند. از هفتم به بعد، هر درس معلم خودش را دارد، کتاب‌ها ضخیم‌تر می‌شوند و انتظار از دانش‌آموز هم بیشتر است. او باید خودش برنامه‌ی هفته را نگه دارد، تکلیف‌ها را به یاد بیاورد و برای امتحان از قبل آماده شود.
این جهش برای بعضی بچه‌ها راحت است و برای بعضی سخت. کسی که در دبستان با کمترین تلاش نمره‌ی خوب می‌گرفت، ممکن است اولین بار در هفتم متوجه شود که باید درس بخواند. اینجا نقش کتاب‌های خوب پیدا می‌شود. کتابی که توضیح ساده و تمرین پله‌پله دارد، می‌تواند شکاف بین دبستان و متوسطه را پر کند.
اگر دنبال دید کلی درباره‌ی مقاطع تحصیلی هستید، دسته‌ی مقاطع تحصیلی مدرسه همه‌ی پایه‌ها را کنار هم نشان می‌دهد. پایه‌ی قبل از این، ششم دبستان است و پایه‌ی بعد، هشتم (متوسطه اول). گشتن در این دو دسته هم می‌تواند به شما کمک کند بفهمید فرزندتان از کجا آمده و به کجا می‌رود.
دانش‌آموز هفتم چند درس اصلی دارد و هر کدام نوع کتاب کمک‌درسی خودش را می‌طلبد. در ادامه هر درس را کوتاه مرور می‌کنیم. فهرست دقیق درس‌ها و سرفصل‌ها را مدرسه و کتاب درسی رسمی تعیین می‌کند، پس این بخش فقط راهنمای کلی برای خرید است.
درس فارسی شامل خواندن متن، درک مطلب، دستور زبان و شعر است. نگارش هم بخشی جداست که به مهارت نوشتن می‌پردازد. کتاب‌های کمک‌درسی این درس معمولا نکته‌های دستوری، تمرین معنی واژه‌ها و نمونه‌ی سؤال امتحانی دارند. برای نگارش، کتابی که موضوع‌های تمرینی متنوع بدهد بهتر از کتابی است که فقط قالب می‌دهد.
ریاضی معمولا پرکتاب‌ترین درس در این دسته است. نگاهی به فهرست نمونه نشان می‌دهد عنوان‌هایی مثل «ریاضی چهارگزینه پایه‌ی هفتم»، «ریاضی نمونه»، «ریاضی کامل» و «ریاضی آزمون» وجود دارد. هر کدام از اسمشان معلوم است که رویکرد متفاوتی دارند: بعضی تست‌محورند، بعضی جامع و بعضی مخصوص تمرین آزمون. درباره‌ی ریاضی در بخش جداگانه بیشتر می‌گوییم.
علوم در هفتم دنیای تازه‌ای باز می‌کند: ماده، انرژی، سلول و زمین. عنوانی مثل «پیشتاز علوم» در فهرست دیده می‌شود. برای این درس، کتابی که تصویر و آزمایش ساده داشته باشد، یادگیری را راحت‌تر می‌کند.
این درس جغرافیا، تاریخ و مهارت‌های اجتماعی را کنار هم می‌آورد. کتابی مثل «مطالعات اجتماعی هفتم دوره‌ی اول متوسطه» از عنوانش برمی‌آید که به همین درس اختصاص دارد. حفظ کردن در این درس زیاد است، پس کتابی که خلاصه‌ی منظم و نمودار دارد بیشتر به کار می‌آید.
عربی از هفتم شروع می‌شود و برای بیشتر بچه‌ها تازگی دارد. نمونه‌ی «عربی هفتم» و «آبی عربی هفتم» در فهرست دیده می‌شوند. در این درس واژه‌ها و جمله‌های ساده را یاد می‌گیرند. کتابی که تلفظ و ترجمه‌ی مرحله‌ای بدهد برای شروع مناسب‌تر است.
درس‌های دینی، قرآن، کار و فناوری، انگلیسی، فرهنگ و هنر و تربیت بدنی هم در برنامه هستند. در فهرست نمونه عنوان‌هایی مثل «آبی پیام‌های آسمانی» و «کار و فناوری هفتم دوره‌ی اول متوسطه» دیده می‌شود. کتاب‌های درس‌های سبک‌تر معمولا کمتر ضرورت دارند، اما اگر فرزند شما در یکی از آنها ضعف دارد، کتاب کمک‌درسی همان درس می‌تواند مفید باشد.
وقتی در دسته‌ی کتاب‌های هفتم (متوسطه اول) می‌گردید، چند نوع کتاب با عنوان‌هایی شبیه هم می‌بینید. برای اینکه پول و وقت هدر نرود، فرق‌شان را بدانید.
کتاب رسمی هر درس که معلم از روی آن درس می‌دهد و امتحان‌ها بر اساس آن طراحی می‌شود. هیچ کتاب دیگری جای آن را نمی‌گیرد. همه‌ی کتاب‌های دیگر فقط کمک هستند.
این کتاب‌ها محتوای درسی را ساده‌تر توضیح می‌دهند، نکته‌ها را خلاصه می‌کنند و تمرین اضافه می‌دهند. برای کسی مناسب است که در فهم مطلب مشکل دارد یا می‌خواهد مرور منظم داشته باشد.
کتابی که پس از هر بخش سؤال چهارگزینه‌ای دارد. برای تمرین سرعت و دقت خوب است، اما اگر مفهوم را کامل نفهمیده‌اید، تست حل کردن فقط سردرگمی را بیشتر می‌کند. اول مفهوم، بعد تست.
مجموعه‌ای از امتحان‌های شبیه‌سازی‌شده که در آخر سال یا پیش از امتحان‌های مهم به کار می‌آید. مناسب مرحله‌ی جمع‌بندی است، نه شروع سال.
ریاضی معمولا بزرگ‌ترین نگرانی خانواده‌هاست. در هفتم، موضوع‌هایی مثل عددهای صحیح، جبر ابتدایی، هندسه و آمار وارد می‌شود و برای بعضی بچه‌ها اولین برخورد جدی با تفکر انتزاعی است. اگر همین ابتدا پایه‌ی قوی نسازند، در هشتم و نهم فاصله بیشتر می‌شود.
پیشنهاد ما برای انتخاب کتاب ریاضی این است: اول ببینید فرزندتان کجا ایستاده است. اگر درس را می‌فهمد و فقط می‌خواهد تمرین کند، کتاب‌های چهارگزینه یا آزمون کافی است. اگر مفهوم را نمی‌فهمد، کتاب توضیحی و کامل انتخاب کنید. اگر در ریاضی قوی است و دنبال چالش می‌گردد، کتاب‌های سطح بالاتر مثل عنوان‌هایی که «تیزهوشان» در نامشان دارند مناسب‌ترند. مثلا «لقمه تیزهوشان، ۱۰۰ نکته‌ی ریاضی هفتم، هندسه» از عنوانش برمی‌آید که مخاطبش دانش‌آموزان علاقه‌مند به سطح بالاتر و بخش هندسه‌ی درس است.
کتابی با عنوان «مسائل ریاضی ۱ و ۲» از مجموعه‌ی ریاضی مهاجر هم در فهرست هست که به نظر می‌رسد بر حل مسئله تأکید دارد. اما همیشه پیش از خرید، مشخصات و توضیح ناشر را در صفحه‌ی کتاب بخوانید تا مطمئن شوید سطحش با نیاز فرزندتان می‌خواند.
یک قانون طلایی در ریاضی: روزانه کم، اما هر روز. سی تا چهل دقیقه ریاضی هر روز بسیار مؤثرتر از سه ساعت در شب امتحان است. کتاب هرچه باشد، اگر هر روز باز نشود فایده ندارد.
نگاه دقیق به عنوان‌های نمونه نشان می‌دهد بعضی کتاب‌ها سال در نامشان دارند: «ریاضی چهارگزینه پایه‌ی هفتم ۱۴۰۴»، «ریاضی نمونه پایه‌ی هفتم ۱۴۰۳» و «ریاضی کامل پایه‌ی هفتم ۱۴۰۵». این سال معمولا سال چاپ یا سال تحصیلی مربوط به کتاب است. چرا مهم است؟ چون گاهی کتاب‌های درسی بازنگری می‌شوند و محتوا یا شماره‌ی صفحه‌ها فرق می‌کند.
پیش از خرید این کارها را انجام دهید. اول، سال چاپ را در مشخصات کتاب ببینید. دوم، اگر تردید دارید که کتاب با ویرایش فعلی کتاب درسی هماهنگ است، از معلم فرزندتان بپرسید. معلم بهتر از هر کسی می‌داند کدام کتاب با برنامه‌ی کلاس جور است. سوم، کتابی که سال چاپ آن قدیمی‌تر است الزاما بد نیست، ولی احتمال اختلاف با کتاب درسی فعلی بیشتر است.
قیمت و موجودی هر کتاب در کتاب‌جم هر روز بهروز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است، پس همان‌جا می‌توانید اطلاعات چاپ را بررسی کنید.
برای بسیاری از دانش‌آموزان، عربی یک درس جدید و ترسناک است. الفبایش آشناست، اما واژه‌ها و ساختارش نه. خبر خوب این است که مطالب هفتم ساده و پایه‌ای است و کسی که از ابتدا خوب پیش برود، تا سال‌های بعد راحت‌تر می‌شود.
چند نکته برای شروع بهتر. اول، واژه‌ها را با تکرار کوتاه و روزانه یاد بگیرید، نه یک‌جا. ده واژه در روز بیشتر از صد واژه در شب امتحان می‌ماند. دوم، بلند بخوانید. زبان با گوش و دهان یاد گرفته می‌شود. سوم، ترجمه‌ی جمله‌ها را با کتاب درسی چک کنید و بعد سراغ کمک‌درسی بروید. کتاب‌هایی مثل «عربی هفتم» با نام «رشادت» یا «آبی عربی هفتم» در فهرست نمونه هستند و می‌توانید مشخصات‌شان را با هم مقایسه کنید.
به والدینی که عربی بلد نیستند: لازم نیست کمک مستقیم کنید. کافی است کنار فرزند بنشینید، واژه‌ها را از او بپرسید و به او اعتماد به نفس بدهید. حتی اگر جواب را نمی‌دانید، ورق زدن کتاب و پرسیدن نشانه‌ی توجه است و این خودش انگیزه می‌دهد.
بعضی خانواده‌ها فکر می‌کنند علوم و مطالعات اجتماعی فقط باید حفظ شوند. اما اگر بچه فقط حفظ کند، بعد از امتحان همه‌چیز را فراموش می‌کند. بهتر است به او یاد بدهیم ارتباط چیزها را ببیند.
برای علوم، هر مبحث را با مثال روزمره وصل کنید: چرا یخ در نوشیدنی آب می‌شود، چرا سایه‌ها در ظهر کوتاه‌ترند. کتاب‌هایی که آزمایش‌های ساده دارند، مثل نمونه‌ی «پیشتاز علوم»، در این زمینه کمک می‌کنند. برای مطالعات اجتماعی نقشه و جدول زمانی خیلی مفید است. اگر کتابی این ابزارها را دارد، ارزش بیشتری دارد.
کار و فناوری درسی عملی است. نمونه‌ی «کار و فناوری هفتم دوره‌ی اول متوسطه» نشان می‌دهد که کتاب مخصوص این درس هم وجود دارد. در این درس به مهارت‌های دست و طراحی ساده اهمیت داده می‌شود و مهم است که بچه واقعا کار کند و فقط متن نخواند.
کتاب خوب بدون برنامه فایده‌ی کمی دارد. در ادامه یک الگوی ساده می‌نویسیم که هر خانواده می‌تواند با شرایط خودش تنظیم کند.
این برنامه سنگین نیست و نباید هم باشد. بچه‌ی دوازده، سیزده ساله هنوز به بازی، ورزش و خواب کافی نیاز دارد. برنامه‌ای که او را خسته کند، نتیجه‌ی عکس می‌دهد.
یکی از دشوارترین بخش‌های این سال برای والدین، پیدا کردن مرز کمک و دخالت است. اگر تمام تکلیف را کنار بچه بنشینید و حل کنید، او یاد نمی‌گیرد که خودش مسئولیت درسش را بپذیرد. اگر کاملا رهایش کنید، ممکن است در ماه‌های اول گم شود.
راه میانه این است: هر روز از او بپرسید امروز در مدرسه چه چیزی یاد گرفت. اگر توانست توضیح بدهد، یعنی فهمیده است. اگر نتوانست، همان موضوع را با کتاب مرور کنید. وقتی کتابی می‌خرید، فرزندتان را در انتخاب دخالت بدهید. کتابی که خودش انتخاب کرده باشد، احتمال بیشتری دارد که باز شود.
با نمره‌ی بد هم آرام برخورد کنید. نمره‌ی پایین در ماه‌های اول هفتم طبیعی است، چون بچه هنوز با سبک جدید آشنا نشده است. سرزنش او را بیشتر می‌ترساند. بهتر است با معلم صحبت کنید و ریشه‌ی مشکل را پیدا کنید: نفهمیدن مطلب، نداشتن تمرین یا اضطراب امتحان.
در فهرست کتاب‌های این پایه، عنوان‌هایی هست که واژه‌ی «تیزهوشان» دارند. مخاطب این کتاب‌ها دانش‌آموزانی هستند که مطالب کتاب درسی را خوب می‌فهمند و دنبال تمرین‌های عمیق‌تر یا آمادگی برای آزمون‌های ویژه‌اند. اگر فرزند شما چنین علاقه‌ای دارد، این کتاب‌ها می‌توانند مفید باشند.
اما دو نکته را فراموش نکنید. اول، سطح بالاتر یعنی سخت‌تر، پس اگر بچه هنوز پایه را کامل نفهمیده، این کتاب‌ها او را دلسرد می‌کنند. دوم، فشار زیاد برای تیزهوشی می‌تواند لذت یادگیری را بگیرد. کتاب را به‌عنوان بازی فکری معرفی کنید، نه مسابقه.
ریاضی چالشی می‌تواند برای بعضی بچه‌ها سرگرمی جذابی باشد. اگر فرزندتان به معما و مسئله علاقه دارد، کتاب‌های سطح بالا کنار کتاب درسی فرصت خوبی برای شکوفا شدن است.
اشتباه اول: خرید کتاب‌های زیاد. سه یا چهار کتاب هدفمند، بهتر از ده کتابی است که هیچ‌کدام کامل خوانده نشود. برای هر درس حداکثر یک کمک‌درسی خوب کافی است.
اشتباه دوم: خرید بر اساس تبلیغ یا رنگ جلد. رنگ جلد چیزی درباره‌ی کیفیت توضیح نمی‌دهد. به سرفصل، توضیح ناشر و سال چاپ نگاه کنید.
اشتباه سوم: مقایسه‌ی فرزند با دیگران. کتابی که برای دوست فرزندتان مفید بوده، ممکن است برای او مناسب نباشد. هر بچه سبک یادگیری خودش را دارد.
اشتباه چهارم: تأخیر در شروع. بهتر است کتاب‌ها را اوایل سال تهیه کنید و آرام‌آرام جلو بروید، نه در آستانه‌ی امتحان. کتاب خریدن شب امتحان معمولا فقط استرس اضافه می‌کند.
اشتباه پنجم: نادیده گرفتن نظر معلم. معلم فرزندتان می‌داند کلاس کجا ایستاده و چه بخش‌هایی مهم‌ترند. یک پرسش کوتاه از او می‌تواند از خرید چند کتاب بی‌فایده جلوگیری کند.
هفتم شروع یک مسیر سه‌ساله است. بعد از آن نوبت هشتم (متوسطه اول) و سپس نهم (متوسطه اول) می‌رسد که پایان دوره‌ی اول متوسطه است و در آن انتخاب مسیر بعدی هم مطرح می‌شود. عادت‌هایی که در هفتم ساخته می‌شود، در دو سال بعد همراه بچه می‌ماند.
در هفتم روی سه چیز تمرکز کنید: برنامه‌ریزی، عادت مطالعه‌ی روزانه و اعتماد به نفس در درس‌های تازه. اگر این سه به دست بیاید، حتی اگر نمره‌ها کمی پایین باشد، بچه مسیر درست را پیدا کرده است. برعکس، اگر نمره‌ی عالی با فشار و استرس به دست بیاید، در سال‌های بعد ممکن است خسته شود.
پس هدف اصلی هفتم فقط نمره نیست. هدف، ساختن بچه‌ای است که بلد است چطور یاد بگیرد. هر کتابی که در این مسیر کمک کند، ارزش خرید دارد.
امتحان‌های هفتم برای بسیاری از بچه‌ها اولین تجربه‌ی جدی امتحان با چند معلم و چند درس هم‌زمان است. آمادگی از شب امتحان شروع نمی‌شود. اگر از همان هفته‌های اول، هر درس را کوتاه مرور کنید، در آستانه‌ی امتحان فقط باید مرور نهایی داشته باشید.
فهرستی از مبحث‌های هر درس بنویسید و کنار هر کدام علامت بزنید: مسلط هستم، نیمه‌مسلطم، هنوز نفهمیده‌ام. این فهرست نقشه‌ی راه شماست. اول سراغ بخش‌های نفهمیده بروید و از معلم یا کتاب توضیحی کمک بگیرید.
حالا وقت نمونه‌سؤال است. کتاب‌های آزمون و چهارگزینه در همین مرحله بیشترین فایده را دارند. سؤال‌ها را با زمان‌سنج حل کنید تا حس واقعی جلسه‌ی امتحان را بگیرید. بعد از حل، اشتباه‌ها را جدا یادداشت کنید و دوباره بخوانید.
شب امتحان زمان یاد گرفتن مطلب تازه نیست. فقط یادداشت‌های خلاصه را بخوانید، وسایل فردا را آماده کنید و زود بخوابید. خواب کافی برای حافظه از هر مرور دیرهنگامی مفیدتر است. به بچه بگویید نمره ارزش او را نشان نمی‌دهد و همین آرامش عملکردش را بهتر می‌کند.
سال هفتم فقط درس نیست. مدرسه‌ی جدید، هم‌کلاسی‌های تازه و بدن و احساساتی که تغییر می‌کنند، همه با هم می‌آیند. بعضی بچه‌ها در این سال کم‌حرف‌تر یا زودرنج‌تر می‌شوند و این معمولا طبیعی است. اگر متوجه شدید فرزندتان از رفتن به مدرسه می‌ترسد یا خوابش به هم ریخته، ابتدا با او گفت‌وگو کنید و در صورت ادامه‌ی مشکل، با مشاور مدرسه یا متخصص مشورت کنید. کتاب جای متخصص را نمی‌گیرد.
کتاب‌هایی که از مدیریت زمان، عادت‌های خوب مطالعه و اعتماد به نفس می‌گویند هم می‌توانند کنار کتاب‌های هفتم (متوسطه اول) مفید باشند. برای پیدا کردن چنین کتاب‌هایی به دسته‌های عمومی‌تر مراجعه کنید. هدف این است که بچه در کنار درس، احساس توانایی هم داشته باشد.
دوستی‌ها هم در همین سال شکل می‌گیرند. کنجکاو باشید بدانید با چه کسانی وقت می‌گذراند، اما بازجویی نکنید. رابطه‌ی امن با والدین بهترین پشتوانه برای این سال است.
خرید کتاب نیمی از راه است. نیمه‌ی دیگر استفاده‌ی درست است. کتاب تازه را با هم ورق بزنید، فهرست را ببینید و بگذارید بچه خودش بگوید از کدام بخش شروع می‌کند. کتابی که در کنار میز مطالعه و در دسترس باشد بیشتر باز می‌شود تا کتابی که در کمد است.
اگر کتاب تست دارد، جواب‌ها را بعد از حل نگاه کنید، نه در حین حل. اگر پاسخ تشریحی دارد، فقط برای سؤال‌هایی که نتوانسته حل کند سراغش برود. و اگر در جایی گیر کرد، معلم بهترین منبع است. یادداشت کوتاهی از پرسش‌ها بردارد و در کلاس بپرسد. این عادت در سال‌های بعد هم به کارش می‌آید.
در پایان هر ماه، کتاب‌ها را مرور کنید: کدام مفید بود و کدام رها شد؟ این بازبینی کمک می‌کند برای هشتم انتخاب هوشمندانه‌تری داشته باشید و پول و وقت کمتری هدر برود. تجربه‌ی هفتم (متوسطه اول) برای سال‌های بعد راهنمای خوبی است.
اول ببینید فرزندتان در کدام درس ضعف یا علاقه‌ی بیشتری دارد. برای درس‌هایی که در آنها مشکل دارد، کمک‌درسی توضیحی بخرید و برای درس‌هایی که خوب است، تست یا نمونه‌سؤال. معمولا ریاضی، علوم و عربی بیشتر از بقیه نیاز به کتاب کمکی دارند.
کتاب‌های موجود را در صفحه‌ی همین دسته می‌بینید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید بررسی کنید آن کتاب درسی رسمی است یا کمک‌درسی.
مهم است، چون کتاب‌های درسی گاهی بازنگری می‌شوند. کتابی که با ویرایش فعلی هماهنگ باشد، با کلاس فرزند شما بهتر می‌خواند. اگر مطمئن نیستید، از معلم بپرسید.
برای بیشتر بچه‌ها درس تازه‌ای است، اما مطالب هفتم ساده و پایه‌ای است. با تمرین روزانه‌ی کوتاه و مرور واژه‌ها، بیشتر دانش‌آموزان کم‌کم راحت می‌شوند.
نه. این کتاب‌ها برای بچه‌هایی است که پایه را خوب می‌فهمند و دنبال سطح بالاتر می‌گردند. اگر فرزند شما هنوز در مطالب درسی مشکل دارد، اول کتاب ساده‌تر بخرید.
عدد ثابتی برای همه وجود ندارد. برای دانش‌آموز هفتم، یک تا دو ساعت مطالعه‌ی متمرکز در روز، همراه با تکلیف، معمولا کافی است. کیفیت مهم‌تر از مقدار است، و خواب و بازی و ورزش هم جزو برنامه‌اند.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود.
سال هفتم (متوسطه اول) برای فرزند شما فرصتی است که با درس‌های تازه دوست شود و روش درست یادگیری را پیدا کند. کتاب‌ها ابزارند و مهم‌ترین ابزار دیگر، حمایت آرام و منظم خانواده. نه فشار بی‌جا و نه رهاسازی کامل، هر دو نتیجه‌ی خوبی ندارند.
پیشنهاد ما این است که با یک نیاز روشن شروع کنید: کدام درس بیشتر کمک می‌خواهد؟ همان را انتخاب کنید و اگر لازم بود کم‌کم اضافه کنید. کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات و سال چاپ هر کدام را بررسی کنید و نسخه‌ی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. اگر برای فرزند بزرگ‌تر یا کوچک‌تری هم کتاب می‌خواهید، می‌توانید سری به پیش‌دبستانی هم بزنید. موفقیت در هفتم (متوسطه اول) با یک شروع خوب آغاز می‌شود.
