پرویز کلانتری
ترجمه‌ی پرنیان فرخ نژاد
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
بعضی رمان‌ها انگار درباره‌ی همسایه‌ی طبقه‌ی بالاست: همان کوچه، همان لهجه، همان حرف‌هایی که سر سفره‌ی خانواده زده می‌شود. رمان ایرانی یعنی داستان بلندی که نویسنده‌ای ایرانی به فارسی نوشته و از زندگی، شهرها و آدم‌های همین سرزمین می‌گوید. این صفحه راهنمای خریدار کتاب رمان ایرانی است؛ کسی که می‌خواهد بداند از کجا شروع کند، چطور بین اسم‌های تازه و آشنا انتخاب کند و چه چیزهایی را پیش از سفارش نگاه کند.
ما اینجا از قفسه‌ی رمان‌های ایرانی، از نوع‌های مختلف، از زبان نوشتار و از راه‌های پیدا کردن کتابی که واقعا به سلیقه‌ی شما بخورد حرف می‌زنیم. اگر عجله دارید، می‌توانید مستقیم به بخش پرسش‌های پرتکرار بروید.
رمان قصه‌ای بلند و پرجزئیات است که آدم‌ها و ماجراهایش را در طول صدها صفحه پرورش می‌دهد. وقتی صفت «ایرانی» به آن اضافه می‌شود، سه چیز فرق می‌کند: زبان، فضا و دغدغه. زبان فارسی با همه‌ی طنز و ضرب‌المثل‌ها و لحن گفت‌وگوی خودش، فضا از کوچه‌های تهران تا روستاهای شمال و جنوب، و دغدغه‌هایی که برای خواننده‌ی ایرانی بی‌واسطه آشناست.
در رمان ایرانی معمولا وقتی نویسنده از یک ضرب‌المثل، یک ترانه‌ی قدیمی، یا نام یک خیابان استفاده می‌کند، لازم نیست چیزی توضیح دهد. خواننده می‌فهمد. همین همدلی بی‌واسطه یکی از بزرگ‌ترین دلایل محبوبیت این دسته است. رمان ترجمه‌شده ما را به دنیای دیگران می‌برد؛ رمان ایرانی آینه‌ای به دست ما می‌دهد.
خواننده‌ی این دسته یک نفر نیست. دانشجویی است که بین دو کلاس رمانی کوتاه می‌خواند. مادری است که شب‌ها پیش از خواب چند صفحه از یک رمان عاشقانه را دوست دارد. مردی است که سال‌ها رمان نخوانده و حالا با توصیه‌ی دوستی دوباره شروع کرده. نوجوانی است که از رمان درسی خسته شده و دنبال چیزی زنده‌تر است.
اگر شما هم یکی از این‌ها هستید، این نوشته به کارتان می‌آید. بخش بعدی به کسانی می‌پردازد که تازه شروع کرده‌اند، و بخش‌های بعد به کسانی که سال‌ها رمان ایرانی می‌خوانند و می‌خواهند سراغ اسم‌های تازه بروند.
برای کسی که سال‌ها رمان نخوانده، انتخاب اول مهم است. کتاب اشتباه ممکن است او را برای مدت‌ها از خواندن دور کند. سه معیار ساده به کمک می‌آید.
کتاب چهارصد صفحه‌ای در هفته‌ی اول ممکن است شما را دلسرد کند. رمانی با حجم کمتر از دویست‌ونود صفحه را در چند شب تمام می‌کنید و اعتماد به نفس خواندن برمی‌گردد. اگر عنوان چند جلدی است، مثل «موهیتو (۲جلدی)»، اول خودتان را آماده‌ی یک همراهی طولانی کنید.
از خودتان بپرسید الان چه می‌خواهید: خندیدن، گریه کردن، ترسیدن، یا فکر کردن؟ عنوان‌ها گاهی سرنخ می‌دهند. «شکوه فراموشی» یا «سنگی که سهم من شد» حال‌وهوایی تأمل‌برانگیز را به ذهن می‌آورند. اسم‌هایی مثل «عالیجناب بو» یا «آقای نویسنده و همکارش» از لحنی متفاوت و شاید طنزآمیز خبر می‌دهند. این حدس‌ها فقط از روی اسم است؛ برای اطمینان صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
اگر قبلا از نویسنده‌ای خوشتان آمده، سراغ رمان دیگرش بروید. اگر نه، ناشر می‌تواند یک راهنما باشد؛ بعضی ناشران خط مشخصی دارند و اگر از یکی از کتاب‌هایشان خوشتان آمده، شاید سایر کتاب‌هایشان هم به کارتان بیاید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
یکی از سؤال‌های همیشگی خریداران این است که «این رمان چه جوری است؟». جوابش را بهتر است با لحن بدهیم تا با موضوع. دو رمان می‌توانند هر دو درباره‌ی خانواده باشند و یکی شما را بخنداند و دیگری بغض کند.
رمان جدی و تأمل‌برانگیز بیشتر روی درون آدم‌ها تمرکز می‌کند و ریتم آرام‌تری دارد. رمان طنز از مسائل روزمره، از گرفتاری‌های شهری و اداری و خانوادگی، ماجرا می‌سازد. رمان شاعرانه به زبان و تصویر اهمیت می‌دهد و گاه خواندنش باید شمرده باشد. رمان تلخ و اجتماعی به مشکلات واقعی می‌پردازد.
هیچ‌کدام بهتر از دیگری نیست. بسته به حال خودتان انتخاب کنید. بعضی وقت‌ها بعد از یک رمان سنگین، نیاز دارید رمانی سبک بخوانید تا حالتان عوض شود.
یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های رمان فارسی، تنوع زبانی آن است. بعضی نویسنده‌ها به نثر ادبی و آراسته وفادارند. بعضی دیگر گفت‌وگوها را با زبان محاوره‌ی خیابان می‌نویسند. بعضی هم لهجه‌ی شهر یا روستای خودشان را وارد داستان می‌کنند.
این تنوع هم زیبایی دارد و هم دردسر. اگر لهجه‌ی خاصی برایتان ناآشناست، در چند صفحه‌ی اول ممکن است کمی سخت بخوانید، ولی کم‌کم چشم و گوش عادت می‌کنند. رمانی که با زبان محاوره نوشته شده، خواندنش سریع‌تر است اما گاهی برای خواننده‌ای که با آن لحن آشنا نیست، غریب می‌آید.
پیشنهاد ما این است که اگر درباره‌ی سبک نوشتار مطمئن نیستید، ابتدا کتابی کوتاه انتخاب کنید و ببینید با سبک نوشته‌ی آن نویسنده راحت هستید یا نه.
موجودی همیشه تغییر می‌کند، اما این چند عنوان دورنمایی از تنوع را نشان می‌دهد. درباره‌ی هر کدام فقط بر اساس اسم حرف می‌زنیم و جزئیات را در صفحه‌ی خود کتاب پیدا می‌کنید:
اگر اسمی توجه‌تان را جلب کرد، پیش از خرید صفحه‌ی آن را باز کنید و مشخصات را بخوانید. برای بسیاری از خریداران، این کار از هزار تعریف دیگران بهتر است.
یکی از تصمیم‌های مهم هنگام انتخاب رمان ایرانی، این است که ریسک کنید یا نه. نویسنده‌ی شناخته‌شده، اطمینان بیشتری می‌دهد: قبلا کارش را خوانده‌اید یا دوستانتان تعریف کرده‌اند. نویسنده‌ی تازه، هیجان کشف دارد؛ ممکن است رمانی بخوانید که تا سال‌ها با شما بماند و نویسنده‌اش را بین اولین‌ها بشناسید.
یک راه میانه هم هست. نویسنده‌ی شناخته‌شده را برای شب‌هایی نگه دارید که می‌خواهید مطمئن باشید و نویسنده‌ی تازه را برای وقتی که سرحال و کنجکاو هستید. این‌طور هم ضرر نمی‌کنید، هم دنیای خواندنتان بزرگ می‌شود.
در ضمن، توجه کنید که نویسندگان تازه‌کار گاهی کتابشان را با ناشران کوچک منتشر می‌کنند. اگر نام ناشری برایتان ناآشناست، به این معنی نیست که کتاب ضعیف است؛ خیلی از کتاب‌های خوب از ناشران کم‌سروصدا بیرون آمده‌اند.
گاهی رمانی در چند جلد چاپ می‌شود، مثل نمونه‌ی «موهیتو (۲جلدی)» که در همین دسته دیده می‌شود. چند نکته‌ی کوچک باعث می‌شود بعدا ناراحت نشوید.
این‌ها خرده‌کاری‌هایی است که بعدا کلی حسرت را از بین می‌برد. یک نگاه به صفحه‌ی کتاب کافی است.
بخش زیادی از رمان‌های ایرانی در تهران می‌گذرد، اما نه همه‌ی آن‌ها. بعضی داستان‌ها در شهرهای کوچک، در روستا، در جنوب یا شمال یا مرزها اتفاق می‌افتند. مکان در رمان، فقط پس‌زمینه نیست؛ گاهی خودش شخصیت اصلی است.
اگر می‌خواهید شهر یا منطقه‌ای را از نگاه اهالی‌اش بشناسید، رمان بهتر از هر راهنمای مسافرتی جواب می‌دهد. توصیف بوی نان در صبح، صدای بازار، ترس شب‌های جنگ، گرمای تابستان و سرمای زمستان را فقط کسی می‌تواند بنویسد که آن‌ها را زیسته است.
اگر خودتان اهل شهر یا منطقه‌ای هستید، جستجوی رمانی که در آن‌جا اتفاق می‌افتد، تجربه‌ی خوبی است. دیدن شهر خودتان در قاب کتاب، حس عجیب و دوست‌داشتنی‌ای دارد.
خیلی‌ها نمی‌دانند اول رمان ایرانی بخوانند یا خارجی. جواب این است که هر دو. رمان ایرانی شما را با خودتان روبه‌رو می‌کند و رمان خارجی با دیگران. اگر می‌خواهید بدانید همان مسائلی که ما با آن‌ها درگیریم، در سرزمین‌های دیگر چطور روایت می‌شود، سری به رمان خارجی بزنید.
تفاوت مهم دیگر، ترجمه است. در رمان ایرانی صدای نویسنده مستقیم به گوش شما می‌رسد و هیچ واسطه‌ای در کار نیست. اما در رمان ترجمه‌شده، مترجم هم سهم دارد. برای همین بعضی خوانندگان فکر می‌کنند رمان ایرانی صمیمی‌تر است. البته این هم بستگی به نویسنده دارد.
شباهت‌ها هم کم نیست. درون‌مایه‌های بزرگ مثل عشق، مرگ، خانواده، قدرت و آزادی در همه‌ی ادبیات‌ها هستند. تنها تفاوت در نوع نگاه و جزئیات است.
رمان ایرانی هم مثل هر ادبیات دیگری ژانرهای مختلف دارد. رمان عاشقانه بزرگ‌ترین بخش خوانندگان را دارد و برای خودش دسته‌ای مستقل با نام رمان عاشقانه ساخته است. رمان اجتماعی و روانشناختی به درون آدم‌ها و ساختار جامعه می‌پردازد. رمان معمایی و جنایی ریتم سریع‌تری دارد. رمان تاریخی گذشته را زنده می‌کند.
بسیاری از رمان‌ها چند ژانر را با هم دارند. یک رمان عاشقانه می‌تواند اجتماعی هم باشد و یک رمان اجتماعی گاهی معمایی. پس اگر رمانی در یک ژانر دسته‌بندی شده، معنایش این نیست که فقط همان است.
یک راه ساده برای فهمیدن ژانر، خواندن توضیح ناشر و مشخصات کتاب است. اگر دنبال نوعی خاص هستید، کلیدواژه‌هایی مثل «عاشقانه»، «معمایی» یا «تاریخی» در توضیح کتاب کمک می‌کنند.
کتاب هدیه‌ای است که هم ماندگار است و هم نشانه‌ی توجه. اما هدیه دادن رمان کار حساسی است. چند نکته ساده کمک می‌کند. اگر گیرنده‌ی هدیه سلیقه‌ی مشخصی ندارد، رمانی با موضوع ملایم و پایان امیدوارانه انتخاب کنید. اگر دوست دارد ذهنش را به چالش بکشد، رمانی تأمل‌برانگیز.
اگر می‌خواهید هدیه‌تان دقیق‌تر باشد، ببینید او قبلا چه رمان‌هایی را دوست داشته است. اگر نمی‌دانید، از دوستان مشترک بپرسید یا رمانی انتخاب کنید که خودتان دوست دارید و بنویسید چرا.
یک یادداشت دست‌نویس کوچک در صفحه‌ی اول کتاب، هدیه را چند برابر ارزشمندتر می‌کند. نیازی به نوشتن جملات بزرگ نیست؛ یک جمله‌ی صمیمی کافی است.
پیشگیری آسان است: چند دقیقه وقت بگذارید، مشخصات را بخوانید و سلیقه‌ی خودتان را در نظر بگیرید.
خیلی‌ها رمان را شروع می‌کنند و نیمه‌کاره رها می‌کنند. این اتفاق برای همه می‌افتد و دلیل‌های مختلفی دارد. گاهی رمان به سلیقه‌ی ما نیست، گاهی زمان بدی برای خواندن است، و گاهی فقط حوصله نداریم.
چند ترفند ساده کمک می‌کند. زمان ثابتی برای خواندن انتخاب کنید، مثلا نیم ساعت پیش از خواب. گوشی را کنار بگذارید. اگر کتاب قطور است، هدف‌های کوچک بگذارید، مثلا بیست صفحه در روز. و مهم‌تر از همه، اگر بعد از صد صفحه دوستش نداشتید، کتاب را کنار بگذارید. خواندن باید لذت بدهد، نه عذاب.
بعضی‌ها کتاب را در دسترس نگه می‌دارند، کنار تخت، در کیف یا روی میز کار، تا هر فرصتی پیش آمد چند صفحه بخوانند. همین دسترسی آسان، خواندن را عادت می‌کند.
وقتی چند رمان ایرانی خواندید و علاقه‌مندتر شدید، دنیای ادبیات فارسی جاهای زیادی برای رفتن دارد. اگر داستان کوتاه‌تر می‌خواهید، مجموعه داستان ایرانی انتخاب خوبی است، چون هر داستان در یک نشست تمام می‌شود. اگر شعر و ترانه دوست دارید، شعر معاصر شما را به زبان نو می‌برد.
برای کسی که می‌خواهد درباره‌ی ادبیات بیشتر بداند، جستار و ناداستان ادبی نگاه تازه‌ای می‌دهد. و اگر می‌خواهید دید کلی‌تری داشته باشید، دسته‌ی ادبیات و داستان همه‌ی این مسیرها را در یک جا جمع کرده است.
شاید بهترین برنامه این باشد که هر چند رمان یک‌بار سراغ نوع دیگری از ادبیات بروید. این تنوع، ذوق خواندن را تازه نگه می‌دارد.
گاهی رمانی چند بار و با شکل‌های مختلف چاپ می‌شود. ممکن است یک چاپ با جلد نرم و قطع رقعی باشد و چاپ دیگری با جلد سخت. محتوای رمان یکی است، اما تجربه‌ی نگه داشتن کتاب در دست فرق می‌کند. اگر کتاب را برای مطالعه‌ی روزمره و حمل در کیف می‌خواهید، قطع کوچک و جلد نرم راحت‌تر است. اگر برای نگه داشتن در کتابخانه یا هدیه است، جلد سخت ظاهر ماندگارتری دارد.
به شماره‌ی چاپ هم توجه کنید. بعضی از خریداران دوست دارند چاپ اول را داشته باشند و بعضی برایشان فرقی ندارد. در مشخصات کتاب می‌توانید ناشر و سال انتشار را ببینید و به سلیقه‌ی خودتان تصمیم بگیرید.
یک نکته‌ی دیگر هم درباره‌ی ویرایش است. رمانی که سال‌ها پیش چاپ شده و بارها تجدید چاپ شده، معمولا اشتباه‌های چاپی‌اش اصلاح شده است. اما اگر مشخصات نشان می‌دهد کتاب تازه منتشر شده، جای نگرانی نیست؛ ناشران معتبر پیش از چاپ متن را ویرایش می‌کنند.
خواننده‌ی جوان و خواننده‌ی مسن‌تر معمولا سراغ رمان‌های متفاوتی می‌روند. خواننده‌ی جوان‌تر ممکن است دنبال داستان‌هایی با فضای امروز باشد، با شهر امروز، ارتباط‌های امروز و زبان امروز. خواننده‌ی مسن‌تر ممکن است رمان‌هایی را ترجیح دهد که به گذشته‌ها برمی‌گردند و خاطره‌ی دوران‌های دیگر را زنده می‌کنند.
اما این تقسیم‌بندی مطلق نیست. بسیاری از جوان‌ها عاشق داستان‌های گذشته‌اند و بسیاری از مسن‌ترها رمان‌های نسل تازه را می‌خوانند. اگر می‌خواهید کتابی را به کسی از نسل دیگر هدیه بدهید، این می‌تواند فرصتی برای گفت‌وگو باشد. رمانی را که خودتان خوانده‌اید بدهید و بعد بپرسید چه فکری درباره‌اش کرد.
اصلا یکی از زیبایی‌های رمان ایرانی این است که می‌تواند بین نسل‌ها پل بزند. مادربزرگی که رمانی درباره‌ی شهر قدیمی می‌خواند و نوه‌ای که همان رمان را می‌گیرد، حرف‌های مشترک زیادی پیدا می‌کنند.
اگر می‌خواهید خواندن رمان را جدی بگیرید، برنامه‌ای ساده به شما کمک می‌کند. ماه اول را به دو رمان کوتاه اختصاص دهید. هدف فقط این است که خواندن به عادت تبدیل شود و لازم نیست همه‌ی رمان‌ها را عمیق تحلیل کنید. ماه دوم سراغ رمانی متوسط بروید که حال‌وهوایش با ماه اول فرق دارد؛ اگر اول جدی خواندید، این بار طنز یا ماجرایی بخوانید.
ماه سوم، رمان یک نویسنده‌ی تازه را امتحان کنید. اسمی که تا حالا نشنیده‌اید. این کار کمی ریسک دارد، اما بعضی وقت‌ها بهترین کشف‌ها از همین ریسک‌ها می‌آیند. در پایان سه ماه، از خودتان بپرسید کدام رمان را بیشتر دوست داشتید و چرا. جواب این سؤال، سلیقه‌ی خواندن شما را روشن می‌کند و از آن پس انتخاب برایتان راحت‌تر می‌شود.
اگر دفترچه‌ای کوچک دارید، اسم هر رمان و یک جمله درباره‌ی حسی که بعد از خواندنش داشتید، بنویسید. بعد از یک سال، آن دفترچه گنجی از خاطرات خواندن است.
یکی از خوبی‌های رمان ایرانی این است که بحث را در خانواده باز می‌کند. رمانی که درباره‌ی رابطه‌ی پدر و فرزند یا زن و شوهر نوشته شده، وقتی چند نفر از اعضای خانواده بخوانند، بحث‌هایی می‌سازد که در گفت‌وگوی عادی پیش نمی‌آید. کتاب مثل یک بهانه عمل می‌کند تا درباره‌ی چیزهایی حرف بزنیم که سرراست گفتنشان سخت است.
البته باید انتخاب رمان با ملاحظه باشد. هر رمانی برای همه‌ی اعضای خانواده مناسب نیست. اگر قصد دارید کتابی را با خانواده بخوانید، ابتدا خودتان آن را ببینید یا توضیح ناشر را بخوانید.
رمانی کوتاه با حال‌وهوایی که دوست دارید. به عنوان و توضیح کتاب نگاه کنید، مشخصات را بخوانید و سراغ کتابی بروید که برایتان جذاب است. لازم نیست اسم‌های بزرگ را انتخاب کنید.
در گفت‌وگوی عادی، معمولا این دو یکی گرفته می‌شوند. هر دو به قصه‌ای بلند اشاره دارند که به زبان فارسی نوشته شده است. جزئیات فنی برای منتقدان مهم است و برای خریدار عادی چندان تفاوتی ندارد.
در عنوان کتاب یا مشخصات آن معمولا نوشته شده است، مثل «۲جلدی». اگر مطمئن نیستید، صفحه‌ی کتاب را با دقت بخوانید و به تعداد صفحه و توضیح ناشر نگاه کنید.
بله. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
اتفاق عادی است. همه‌ی ما کتاب‌هایی داریم که نیمه‌کاره مانده‌اند. آن را کنار بگذارید و رمانی دیگر امتحان کنید. بعضی کتاب‌ها هم چند سال بعد، در حال‌وهوای دیگری، ناگهان دوست‌داشتنی می‌شوند.
برای نوجوان‌ها دسته‌ی جداگانه‌ای وجود دارد که رمان نوجوان نام دارد و انتخاب در آن راحت‌تر است. بعضی از رمان‌های بزرگسال ممکن است موضوع‌هایی داشته باشند که برای این سن مناسب نیست؛ پیش از خرید توضیح کتاب را بخوانید.
حتما. باشگاه کتاب یکی از بهترین راه‌های لذت بردن از رمان است. یک کتاب کوتاه انتخاب کنید، مدتی برای خواندن تعیین کنید و بعد درباره‌اش حرف بزنید.
رمان ایرانی، قصه‌ی خود ماست به قلم خودمان. برای انتخاب، حجم و لحن و ژانر را بسنجید، مشخصات کتاب را بخوانید و از رمان کوتاه شروع کنید. اگر کتابی برایتان جذاب نبود، مهم نیست؛ قفسه هنوز پر است.
حالا می‌توانید در همین دسته بگردید، کتاب‌ها را ببینید و نسخه‌ی چاپی رمان دلخواه‌تان را آنلاین سفارش بدهید. خواندنتان خوش.
