سید محمد طباطبایی
ترجمه‌ی زهره عباسی، مریم محمد جعفر
مهکامه
ما همه گاهی از خودمان می‌پرسیم که آدم خوب بودن یعنی چه و چگونه می‌شود بهتر شد. کتاب اخلاق اسلامی جواب این پرسش را از دل سنتی می‌گیرد که قرن‌ها درباره‌ی خوی‌های نیک و بد، آداب زندگی، رابطه با خدا و رفتار با مردم نوشته است. بعضی از این کتاب‌ها ساده و کوتاه‌اند و برای هر خانه‌ای مناسب. بعضی دقیق و علمی‌اند و برای دانشجو و پژوهشگر.
این صفحه به شما کمک می‌کند در میان کتاب‌های اخلاق اسلامی راهتان را پیدا کنید: بدانید چه گروه‌هایی از این کتاب‌ها هست، برای شروع کدام مناسب‌تر است، و چطور کتابی بگیرید که به کار شما بخورد. کتاب‌ها را در همین صفحه ببینید و نسخه‌ی چاپی‌شان را آنلاین سفارش بدهید.
اخلاق یعنی دانستن و انجام دادن کار درست. در اخلاق اسلامی این کار درست بر پایه‌ی قرآن، سخنان پیامبر و امامان، و اندیشه‌ی عالمان و فیلسوفان مسلمان توضیح داده می‌شود. موضوع‌هایش گسترده است: راستگویی، صبر، بخشش، فروتنی، امانت‌داری، حسادت، غرور، دروغ، غیبت و ده‌ها موضوع دیگر.
در اغلب کتاب‌ها دو بخش به چشم می‌خورد. بخش اول فضیلت‌هاست: خوی‌هایی که باید پرورش داد. بخش دوم رذیلت‌هاست: خوی‌هایی که باید از آن‌ها پرهیز کرد یا اصلاح‌شان کرد. بعضی کتاب‌ها روش عملی هم پیشنهاد می‌کنند، مثلا چگونه با خودتان مراقبه کنید و روز را بسنجید.
اخلاق اسلامی فقط درباره‌ی فرد نیست. رابطه‌ی خانواده، همسایه، همکار و جامعه هم در آن جا دارد. امروز بخشی از کتاب‌ها به اخلاق کار، مدیریت و ارتباط سازمانی هم رسیده‌اند.
وقتی وارد این دسته می‌شوید، متوجه می‌شوید همه‌ی کتاب‌ها یک‌شکل نیستند. شناختن انواع، انتخاب را آسان‌تر می‌کند.
این‌ها سخنان بزرگان دین را با شرح کوتاه کنار هم می‌گذارند. کتابی مثل «چراغ خلوتیان، جلد ۱» با زیرعنوان «گلچینی از احادیث اخلاقی و تربیتی در ۴۰ عنوان متنوع» از همین نوع است. برای خواندن روزانه و کم‌کم مناسب‌اند.
عنوان‌هایی مثل «راه و رسم بندگی»، «بیایید خدا را بندگی کنیم» و «عاقبت‌بخیری» به رابطه‌ی انسان با خدا و مسیر معنوی او می‌پردازند. زبانشان معمولا ساده و مخاطب‌شان عموم خواننده‌هاست.
این گروه اخلاق را به کار و اجتماع می‌برد. «اسرار و رموز اخلاق مدیریتی در قرآن و نهج‌البلاغه» و «شاخصه‌های ارتباط سازمانی با رویکرد قرآنی» از این جنس‌اند. اگر مدیر، معلم یا کارمندید، ممکن است دید تازه‌ای به شما بدهند.
در این گروه از اخلاق به‌عنوان یک علم بحث می‌شود. «نظریه‌های فلسفه‌ی اخلاق» و «اخلاق دین طبیعی» به این گروه نزدیک‌اند و بیشتر برای دانشجو و پژوهشگر مناسب‌اند.
خواننده‌ی تازه‌کار معمولا بهتر است با کتاب‌های کوتاه و روان شروع کند. چند دلیل دارد. کتاب کوتاه زود به پایان می‌رسد و شما را به ادامه ترغیب می‌کند. زبان ساده هم اجازه می‌دهد به‌جای درگیری با اصطلاح‌ها، روی معنا تمرکز کنید.
پیشنهاد ما این است که اول یک کتاب حدیثی یا گلچین بگیرید و هر روز یکی دو صفحه بخوانید. بعد از چند هفته، اگر به موضوع خاصی مثل بخشش یا گناه علاقه‌مند شدید، کتابی درباره‌ی همان بردارید. کتابی مثل «عذر و عفو» با زیرعنوان «نگاهی تطبیقی» یا «گناه و سبب آن» می‌تواند نمونه‌ی این کتاب‌های موضوعی باشد.
کتاب‌های نظری و فلسفی را برای مرحله‌ی بعد بگذارید. آن‌ها ارزشمندند اما بدون آشنایی اولیه، شاید سنگین و خسته‌کننده به نظر برسند.
موجودی دسته با گذشت زمان تغییر می‌کند، ولی این چند عنوان تنوع آن را نشان می‌دهد:
درباره‌ی هر کتاب، مشخصات دقیق در صفحه‌ی خودش است. قبل از سفارش ببینید کتاب چند جلدی است یا نه و برای چه سنی مناسب است.
یکی از پرسش‌های رایج این است که آیا کتاب‌های اخلاق برای دنیای امروز هم کاربرد دارند؟ جواب بستگی به کتاب دارد. بعضی به زبان کهن نوشته شده‌اند و باید کمی با آن آشنا شوید. بعضی هم عمدا به مسئله‌های امروز پرداخته‌اند.
اخلاق در خانه یعنی رفتار با همسر، فرزند و پدر و مادر. اخلاق در کار یعنی امانت‌داری، وقت‌شناسی و رفتار با همکار. اخلاق در خیابان یعنی رانندگی، رعایت حق دیگران، و تحمل. هر کدام از این‌ها را می‌شود در کتاب‌های اخلاق اسلامی دنبال کرد.
«اسرار و رموز اخلاق مدیریتی در قرآن و نهج‌البلاغه» و «شاخصه‌های ارتباط سازمانی با رویکرد قرآنی» نشان می‌دهند که بعضی نویسندگان قصد دارند اخلاق را به محیط کار بیاورند. اگر به موضوع مدیریت علاقه دارید، می‌توانید دسته‌ی مذهبی و معنوی را هم ببینید تا کتاب‌های مرتبط بیشتری پیدا کنید.
چند مفهوم در بیشتر کتاب‌های این دسته تکرار می‌شود. آشنایی با آن‌ها کمک می‌کند بهتر بخوانید.
یعنی پاک کردن و پرورش درون. اهل اخلاق می‌گویند انسان می‌تواند با تمرین و مراقبت، خوی‌هایش را اصلاح کند. کتاب‌های خودسازی بیشتر همین را دنبال می‌کنند.
در اندیشه‌ی دینی، بندگی یعنی رابطه‌ی انسان با خدا. کتاب‌هایی مثل «راه و رسم بندگی» و «بیایید خدا را بندگی کنیم» به این رابطه می‌پردازند.
کتاب‌های اخلاقی درباره‌ی این‌که گناه چیست، از کجا می‌آید و چگونه می‌شود از آن برگشت، سخن می‌گویند. کتابی مثل «گناه و سبب آن» از عنوانش پیداست که به ریشه‌های گناه می‌پردازد.
بخشیدن دیگران یکی از فضیلت‌هایی است که در متن‌های اخلاقی زیاد آمده است. کتاب «عذر و عفو» با نگاه تطبیقی در همین باره است.
یعنی پایان خوب زندگی. موضوعی که برای بسیاری از مؤمنان مهم است و درباره‌اش کتاب‌های مستقل نوشته شده.
این دو نزدیک‌اند و گاهی با هم اشتباه می‌شوند. اخلاق اسلامی معمولا به «چه باید کرد» می‌پردازد و راه و رسم عملی نشان می‌دهد. فلسفه‌ی اخلاق می‌پرسد «چرا باید» و درباره‌ی مبنای اخلاق بحث می‌کند: خوب و بد یعنی چه؟ از کجا می‌دانیم؟ آیا اخلاق مطلق است یا نسبی؟
کتابی مثل «نظریه‌های فلسفه‌ی اخلاق» از عنوانش پیداست که سراغ همین پرسش‌های نظری می‌رود. «اخلاق دین طبیعی» هم از همین حوزه است و به رابطه‌ی اخلاق و دین می‌پردازد.
اگر می‌خواهید وارد بحث‌های نظری شوید، به دسته‌های نزدیک هم سر بزنید. در کلام و اعتقادات پرسش‌های بنیادی دین را می‌بینید و در عرفان و معنویت بعد درونی‌تر مسیر را.
خیلی از پدر و مادرها دوست دارند فرزندشان با ارزش‌های اخلاقی بزرگ شود. اما آموزش اخلاق به کودک با آموزش به بزرگسال فرق دارد. کودک با نصیحت طولانی خسته می‌شود؛ او از رفتار شما، قصه‌ها و تصویرها بیشتر می‌آموزد.
کتابی مثل «سرمه‌ی سعادت» با زیرعنوان «تصویرسازی مفاهیم اخلاقی» به این ایده نزدیک است که مفاهیم اخلاقی را با تصویر بیان کند. اگر فرزند دارید، به نمونه‌ی کتاب و مشخصات آن در صفحه‌اش نگاه کنید تا ببینید برای چه سنی مناسب است.
برای کودک و نوجوان، دسته‌های کودک و نوجوان مذهبی و داستان‌های مذهبی گزینه‌های خوبی هستند. در آن‌ها قصه و تصویر، مفاهیم اخلاقی را ساده‌تر منتقل می‌کند.
کتاب اخلاق برای «خواندن و گذشتن» نیست. اگر می‌خواهید اثری در زندگی‌تان بگذارد، چند عادت ساده کمک می‌کند.
کتاب کمک می‌کند، اما جای عمل شما را نمی‌گیرد. و اگر مشکل روحی یا روانی جدی دارید، کتاب اخلاق جای مشاور و درمانگر نیست.
تصور کنید کتابی درباره‌ی صبر برداشته‌اید. به‌جای این‌که آن را در یک هفته تمام کنید، یک ماه فرصت به خودتان بدهید. هفته‌ی اول فقط بخوانید و با مطلب آشنا شوید. هفته‌ی دوم هر شب بنویسید امروز کجا صبر کردم و کجا نه. هفته‌ی سوم یک موقعیت سخت را انتخاب کنید، مثلا ترافیک یا بحث با یک نزدیک، و تصمیم بگیرید آگاهانه‌تر واکنش نشان بدهید. هفته‌ی چهارم یادداشت‌ها را دوباره بخوانید.
این تمرین ساده اسمش «مراقبه» و «محاسبه» است و در سنت اخلاقی سابقه‌ی طولانی دارد. یعنی روز را مرور کنید، ببینید کجا خوب بوده و کجا نه، و برای فردا تصمیم بگیرید. لازم نیست خودتان را سرزنش کنید؛ هدف دیدن است، نه محاکمه.
بسیاری از خواننده‌ها می‌گویند مهم‌ترین اثر کتاب اخلاق، همین توجه آرام به رفتار خودشان است. آدم وقتی بیشتر می‌بیند، بیشتر می‌تواند تغییر بدهد. پس کتابی را برای این کار انتخاب کنید که زبانش با شما جور است و شما را به ادامه ترغیب می‌کند.
بخشی از کتاب‌های اخلاق اسلامی بر سخنان بزرگان دین تکیه دارند. کتاب‌هایی مثل «چراغ خلوتیان» یا «اخلاق ربانی، نصیحت» از عنوانشان پیداست که به همین سنت نزدیک‌اند. چند نکته خواندن آن‌ها را آسان‌تر می‌کند.
اول، به زمینه توجه کنید. هر سخن در موقعیتی گفته شده و وقتی تنها می‌خوانیمش ممکن است بار دیگری بگیرد. کتاب‌هایی که شرح و توضیح دارند این زمینه را بیشتر روشن می‌کنند. دوم، به زبان کهن عادت کنید. اگر واژه‌ای را نمی‌شناسید، مکث کنید و معنایش را جست‌وجو کنید. سوم، سعی کنید بین سخن و عمل پلی بسازید: این جمله در زندگی من یعنی چه؟
و نکته‌ی آخر: خواندن یک گلچین حدیثی مثل خواندن یک رمان پشت سر هم نیست. بهتر است آرام و کم‌کم بخوانید، هر بار یکی دو مطلب، و بگذارید در ذهن‌تان بنشیند. کتاب‌هایی که چهل موضوع دارند مناسب همین شیوه‌اند: هر روز یک مطلب.
بخش بزرگی از اخلاق درباره‌ی رابطه با آدم‌هاست: پدر و مادر، همسر، همسایه، دوست و حتی غریبه. موضوع‌هایی مثل راستگویی، رازداری، بخشش، پرهیز از غیبت و حق‌شناسی در همه‌ی این رابطه‌ها معنا دارند.
در دنیای امروز، این موضوع‌ها شکل تازه‌ای هم پیدا کرده‌اند: رفتار در محیط کار، گفت‌وگو با مخالف، و برخورد با اختلاف‌نظر. کتاب‌هایی که اخلاق را به مدیریت و ارتباط سازمانی می‌برند، می‌خواهند همین پیوند را برقرار کنند. اگر شما در محیط کار مسئولیت دارید، ممکن است از این نگاه چیزی بیاموزید.
البته هیچ کتابی جای گفت‌وگوی واقعی نیست. کتاب چراغی است که مسیر را نشان می‌دهد، ولی رفتن با خود شماست. خیلی‌ها می‌گویند بهترین امتحان یک کتاب اخلاق این است که ببینیم یک ماه بعد از خواندنش رفتارمان با نزدیک‌ترین آدم‌ها چه تغییری کرده است.
کتاب اخلاق را معمولا آرام و با مکث می‌خوانند. نسخه‌ی چاپی به این آرامش کمک می‌کند. می‌توانید زیر جمله‌ی مهم خط بکشید، حاشیه بنویسید، و کتاب را کنار میز یا تخت بگذارید تا هر وقت دلتان خواست باز کنید. کتاب‌هایی که گلچین‌اند یا چند جلدی، با نسخه‌ی چاپی راحت‌تر مرور می‌شوند.
نسخه‌ی چاپی کتاب‌های این دسته را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات آن در صفحه‌ی خودش است.
در دنیای اسلام مکتب‌ها و نگاه‌های متفاوتی وجود دارد. بعضی کتاب‌های اخلاق از منظر خاصی نوشته شده‌اند و بعضی با رویکرد مقایسه‌ای. کتاب «عذر و عفو» با عنوان «نگاهی تطبیقی» نشان می‌دهد که مقایسه‌ی دیدگاه‌ها هم شیوه‌ای در این حوزه است.
ما در این صفحه ادعایی درباره‌ی برتری یک مکتب یا برداشت نداریم. بهتر است هر خواننده کتابی را انتخاب کند که با باورهایش هماهنگ است، و اگر کنجکاو است، کتاب‌هایی با نگاه‌های دیگر را هم بخواند. خواندن برای فهمیدن، با خواندن برای اثبات حرف خودمان فرق دارد.
در مسائل دینی و فقهی برای تصمیم‌های عملی، مرجع و عالم مورد اعتماد خودتان را بپرسید. کتاب‌فروشی جایگزین آن نیست. دسته‌ی احکام و رساله هم برای این نوع نیاز، کتاب‌های خاص خودش را دارد.
اگر می‌خواهید خواندن را به عادت تبدیل کنید، یک برنامه‌ی سبک کمک می‌کند. این پیشنهاد است، نه قانون.
با یک گلچین یا کتاب ساده درباره‌ی بندگی و رفتار روزمره شروع کنید. هدف عادت روزانه است، نه حجم. هر روز ده دقیقه کافی است.
یکی از موضوع‌های اخلاقی را که با زندگی شما ارتباط بیشتری دارد انتخاب کنید: عفو، گناه و توبه، یا عاقبت‌بخیری. کتابی مخصوص همان موضوع بگیرید و عمیق‌تر شوید.
حالا می‌توانید سراغ کتاب‌هایی بروید که اخلاق را در محیط کار و سازمان بررسی می‌کنند. اگر مسئولیت مدیریتی دارید، این مرحله برایتان کاربردی‌تر است.
اگر علاقه‌مند شدید، به سراغ کتاب‌های فلسفه‌ی اخلاق بروید و ببینید اخلاق را از چه زاویه‌هایی می‌شود توضیح داد. در این مرحله شاید بخواهید دسته‌ی فلسفه را هم ببینید.
بعد از یک سال، شما با چند کتاب و مجموعه‌ای از یادداشت‌ها روبه‌رو می‌شوید که خودش گنجی است. و مهم‌تر از آن، عادتی که ساخته‌اید.
کتاب‌های اخلاق را از نظر شیوه‌ی بیان هم می‌شود دسته‌بندی کرد. رویکرد اول پندگونه است. نویسنده مستقیم با خواننده حرف می‌زند و نصیحت می‌کند. این شیوه گرم و صمیمی است ولی اگر زیاد شود، ممکن است خسته کند.
رویکرد دوم تحلیلی است. نویسنده مفهوم‌ها را تعریف می‌کند، ریشه‌ها را جست‌وجو می‌کند و استدلال می‌آورد. این شیوه برای کسانی که می‌خواهند «چرا» را بفهمند مناسب است.
رویکرد سوم تصویری و داستانی است. مفهوم‌ها با تصویر، مثال و قصه بیان می‌شوند، مثل کتابی که در عنوانش از «تصویرسازی مفاهیم اخلاقی» می‌گوید. این شیوه برای کودکان و نوجوانان جذاب‌تر است و بزرگسال‌ها هم گاهی از آن لذت می‌برند.
بهتر است بدانید کدام رویکرد با شما جور است. کسی که از پند خسته می‌شود، سراغ تحلیل برود. کسی که فکر خشک را دوست ندارد، تصویر و داستان را امتحان کند. و اگر مطمئن نیستید، چند صفحه‌ی اول را ببینید و بعد تصمیم بگیرید.
اگر رشته‌تان الهیات، فلسفه، علوم قرآنی یا مدیریت است، بخشی از این کتاب‌ها می‌تواند منبع کار شما باشد. کتاب‌های نظری مثل «نظریه‌های فلسفه‌ی اخلاق» و کتاب‌های بین‌رشته‌ای مثل «شاخصه‌های ارتباط سازمانی با رویکرد قرآنی» برای پژوهش جالب‌اند.
هنگام انتخاب برای پژوهش، به ناشر، سال چاپ و فهرست منابع توجه کنید. کتاب‌های تطبیقی می‌توانند راه را به منابع دیگر باز کنند. اگر موضوع‌تان با دسته‌های نزدیک هم ارتباط دارد، به زندگانی معصومین و تفسیر قرآن نگاه کنید.
خانه‌ای که چند کتاب اخلاقی در آن هست، گاهی بی‌آن‌که کسی بگوید، فضایی برای گفت‌وگو می‌سازد. فرزندی که کتابی را روی میز می‌بیند، شاید روزی برش دارد. همسری که یک نکته را خط کشیده، شاید بحثی را شروع کند. کتاب‌ها بدون صدا هم کار می‌کنند.
بهتر است کتاب‌های خانوادگی را متنوع انتخاب کنید: یکی برای بزرگ‌ترها، یکی برای نوجوان‌ها و یکی برای کودک. هر کس بر اساس سن و علاقه‌اش چیزی پیدا می‌کند. و اگر می‌خواهید کتابی را با هم بخوانید، گلچین‌های کوتاه بهترین گزینه‌اند، چون هر شب یک مطلب را می‌شود کنار سفره یا پیش از خواب خواند.
کتاب اخلاق هدیه‌ی خوبی برای مناسبت‌های دینی، عروسی یا ولادت است. اما چون سلیقه‌ها در این موضوع متفاوت است، بهتر است بدانید گیرنده به چه نوع کتاب علاقه دارد. کتاب گلچین حدیثی برای همه مناسب است. کتاب نظری برای دانشجو. و کتاب تصویری اخلاقی برای خانواده‌های دارای کودک.
نسخه‌ی چاپی این کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات آن در صفحه‌ی خودش است.
یک کتاب کوتاه و ساده، مثلا گلچینی از احادیث اخلاقی یا کتاب درباره‌ی یک موضوع مشخص مثل بندگی یا عفو. بعد به تدریج به کتاب‌های عمیق‌تر برسید.
مخاطب اصلی مسلمانان‌اند، اما هر کسی که به اخلاق و ریشه‌های فکری آن علاقه دارد می‌تواند بخواند. کتاب‌های نظری و تطبیقی برای پژوهشگران هر باوری قابل‌استفاده‌اند.
نه. کتاب اخلاق راهنمایی برای زندگی است، ولی برای مشکلات روحی و روانی جدی باید با متخصص مشورت کنید.
اخلاق اسلامی بیشتر به شیوه‌ی زیستن و خوی‌ها می‌پردازد و فلسفه‌ی اخلاق به مبنای نظری خوب و بد. هر دو در این دسته کتاب دارند.
در این دسته کتاب‌هایی با تصویر و زبان ساده هست، اما برای کودکان و نوجوانان دسته‌های مخصوص هم وجود دارد. مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای اطلاع دقیق، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
اخلاق اسلامی یعنی راه و رسمی که سال‌ها آدم‌ها را در ساختن خودشان همراهی کرده است. با کتابی کوتاه شروع کنید، یک موضوع را انتخاب کنید، کم‌کم بخوانید و در زندگی روزمره امتحان کنید. کتاب برای این است که ما را به عمل نزدیک کند.
حالا می‌توانید کتاب‌های اخلاق اسلامی را در همین صفحه ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
