ابوالفضل موسویان
ترجمه‌ی محمد باقر موسوی همدانی
ذکر
محمدجعفر محمدزاده
ترجمه‌ی امیرمحمد دانشمند
اطلاعات
وجود چیست و چرا چیزی هست، نه هیچ؟ آیا عقل می‌تواند به خدا برسد، یا وحی و شهود راه دیگری است؟ جهان آغازی داشته یا همیشه بوده؟ این پرسش‌ها را بیش از هزار سال پیش فیلسوفان مسلمان با جدیت پرسیدند و پاسخ‌هایشان هنوز در دانشگاه‌ها و حوزه‌ها خوانده می‌شود. کتاب فلسفه اسلامی دری است به این گفت‌وگوی طولانی: از فارابی و ابن‌سینا تا سهروردی و ملاصدرا و متفکران امروز. این صفحه به شما کمک می‌کند در میان کتاب‌های این دسته راهتان را پیدا کنید و بدانید از کجا شروع کنید.
در ادامه می‌خوانید فلسفه اسلامی چیست، چه مکتب‌هایی دارد، کتاب‌ها چگونه دسته‌بندی می‌شوند، برای شروع سراغ چه نوع کتابی بروید و دانشجوی این رشته باید به چه چیزهایی دقت کند. کتاب‌ها در همین صفحه‌اند و نسخه‌ی چاپی‌شان را آنلاین سفارش می‌دهید.
فلسفه اسلامی سنت فکری‌ای است که در جهان اسلام شکل گرفت و درباره‌ی هستی، خدا، جهان، نفس انسان، شناخت و اخلاق با روش عقلی بحث می‌کند. این سنت با ترجمه‌ی آثار یونانی به عربی آغاز شد، اما به سرعت از ترجمه فراتر رفت و مسئله‌ها و پاسخ‌های تازه‌ای ساخت. فیلسوفان مسلمان فقط شارح ارسطو و افلاطون نبودند؛ در بسیاری از مسئله‌ها راه خودشان را رفتند.
نکته‌ی مهم این است که فلسفه اسلامی به معنی «فلسفه‌ی دینی» نیست که فقط درباره‌ی دین حرف بزند. فیلسوفان مسلمان درباره‌ی وجود، ماده، حرکت، زمان و منطق هم می‌نوشتند. بخشی از بحث‌هایشان به دین ربط دارد، مثل اثبات خدا و نبوت، ولی دامنه‌ی کار گسترده‌تر است.
واژه‌ی «اسلامی» هم دو معنی دارد: فلسفه‌ای که در تمدن اسلامی پدید آمد، و فلسفه‌ای که با آموزه‌های اسلام گفت‌وگو می‌کند. در کتاب‌ها هر دو معنی به کار می‌رود و خوب است هنگام خواندن بدانید کدام مقصود نویسنده است.
وقتی چند کتاب فلسفه اسلامی برمی‌دارید، اصطلاح‌هایی می‌بینید که نام مکتب‌هاست. آشنایی مقدماتی با آن‌ها راه را روشن می‌کند. این‌ها دانش عمومی رشته است.
مکتبی که بیشتر بر استدلال عقلی و منطق تکیه دارد و پیرو سنت ارسطویی است. فارابی و ابن‌سینا از چهره‌های شناخته‌شده‌ی آن‌اند.
مکتبی که علاوه بر استدلال، بر شهود و تجربه‌ی درونی هم تأکید دارد. سهروردی بنیان‌گذار آن شمرده می‌شود و «حکمت اشراق» نام یکی از کتاب‌های مهم اوست. در دسته‌ی ما کتابی هست با عنوان «ترجمه‌ی شرح قطب‌الدین محمود شیرازی بر حکمت‌الاشراق سهروردی» که از همین سنت می‌آید.
مکتب ملاصدرا که تلاش کرد استدلال، شهود و آموزه‌های دینی را در یک نظام واحد جمع کند. این مکتب در ایران اهمیت ویژه‌ای دارد.
کلام علمی است که از باورهای دینی دفاع عقلی می‌کند و با فلسفه هم‌پوشانی دارد. کتابی مثل «دیدگاه فخر رازی و اکوئیناس در باب قدم عالم» به همین قلمرو نزدیک است و دو متفکر از دو سنت را کنار هم می‌گذارد. برای دیدن کتاب‌های بیشتر درباره‌ی اعتقادات به دسته‌ی کلام و اعتقادات سر بزنید.
راه سومی که به‌جای برهان، بر سلوک و تجربه تکیه دارد و با فلسفه گفت‌وگوی دیرینه دارد. «کشف‌المحجوب» و «شعر صوفیانه‌ی فارسی» از عنوان‌هایی‌اند که به این سنت نزدیک‌اند.
فلسفه اسلامی برای تازه‌کار می‌تواند ترسناک باشد: اصطلاح‌های عربی، استدلال‌های فشرده و ارجاع به کتاب‌های قدیمی. اما لازم نیست از متن‌های اصلی شروع کنید. این ترتیب برای بیشتر خواننده‌ها کارآمد است.
اگر اصلا در فلسفه تازه‌کارید، ممکن است بخواهید اول با فلسفه‌ی عمومی آشنا شوید. دسته‌ی فلسفه نقطه‌ی شروع مناسبی است، و اگر به نتیجه‌گیری منطقی و استدلال علاقه‌مند شدید، دسته‌ی منطق را هم ببینید.
فهرست کتاب‌ها با موجودی ناشران تغییر می‌کند. این چند عنوان دامنه‌ی دسته را نشان می‌دهد:
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. قبل از سفارش ببینید کتاب متن اصلی است، ترجمه، شرح یا پژوهش جدید.
این مهم‌ترین گره در خرید کتاب فلسفه اسلامی است. کتاب‌ها سه گروه بزرگ‌اند و هر کدام به کار خواننده‌ای می‌آید.
خود اثر فیلسوف یا عارف. «کشف‌المحجوب» و «الحکمة الخالده» از عنوان‌هایی‌اند که به متن‌ها یا سنت متنی نزدیک‌اند. خواندن متن اصلی تجربه‌ای بی‌واسطه است، ولی نیاز به صبر و آشنایی با اصطلاح‌ها دارد.
شرح یعنی توضیح متنی قدیمی. شرح قطب‌الدین شیرازی بر حکمت‌الاشراق مثالی از این سنت است که در تاریخ فلسفه بسیار مهم بوده. شرح‌ها معمولا برای کسانی است که متن اصلی را می‌شناسند و می‌خواهند عمیق‌تر شوند.
کتاب‌هایی که یک استاد یا پژوهشگر امروز درباره‌ی یک مسئله یا شخصیت می‌نویسد. عنوان‌هایی مثل «هرمنوتیک دین و اخلاق» و «دیدگاه فخر رازی و اکوئیناس» از این نوع‌اند. معمولا برای خواننده‌ی امروزی قابل‌فهم‌ترند و فرض نمی‌کنند همه‌چیز را از پیش می‌دانید.
پیشنهاد ما برای تازه‌کار: با پژوهش جدید شروع کنید، بعد شرح و در پایان متن اصلی. این ترتیب معکوس ترتیب تاریخی است، اما برای فهم آسان‌تر است.
اگر بدانید کتاب‌ها معمولا چه مسئله‌هایی را بررسی می‌کنند، انتخاب‌تان آگاهانه‌تر است.
پرسش این است که «بودن» یک چیز چه فرقی با «چه بودن» آن دارد. این بحث در مکتب‌های مشاء و حکمت متعالیه اهمیت زیادی دارد.
فیلسوفان مسلمان برهان‌های مختلفی برای اثبات خدا آورده‌اند و درباره‌ی صفات او هم بحث کرده‌اند. این بحث با کلام مرز مشترک دارد.
آیا جهان زمانی آغاز شده یا همیشه بوده؟ فلاسفه و متکلمان درباره‌ی این پرسش اختلاف داشتند. کتاب «دیدگاه فخر رازی و اکوئیناس در باب قدم عالم» از عنوانش پیداست که به همین موضوع می‌پردازد و دو نگاه از دو سنت را می‌سنجد.
روح چیست؟ چگونه می‌شناسیم؟ حواس و عقل چه نقشی دارند؟ این‌ها موضوع‌های همیشگی کتاب‌های فلسفه‌ی اسلامی‌اند.
رابطه‌ی عقل و دین، که از قدیم تا امروز بحث زنده‌ای است. کتاب‌های امروزی مثل «هرمنوتیک دین و اخلاق» و «نقد و بررسی نظریه‌ی تفکیک» به شکل‌های تازه‌تری به آن می‌پردازند.
تاریخ فلسفه در شرق و غرب از هم جدا نیست. فلسفه‌ی یونان به جهان اسلام رسید و بعد آثار مسلمانان به اروپا. این گفت‌وگوی دوطرفه در کتاب‌هایی مثل «دیدگاه فخر رازی و اکوئیناس» دیده می‌شود، چون توماس اکوئیناس از متفکران بزرگ مسیحی بود و فخر رازی از متفکران مسلمان، و هر دو به یک پرسش پرداخته‌اند.
نگاه امروز به این دو سنت معمولا رقابتی نیست. اگر هر دو را بخوانید، ریشه‌های مشترک و اختلاف‌های واقعی را بهتر می‌بینید. برای آشنایی با سنت غربی، دسته‌ی فلسفه غرب کتاب‌های بسیاری دارد، و خواندن آن کنار فلسفه اسلامی به شما نگاه کامل‌تری می‌دهد.
«ضیافت افلاطون» هم نمونه‌ای است از اثری که پایه‌ی بحث‌های هر دو سنت است. ریشه‌ی خیلی از ایده‌ها را در یونان می‌شود دید.
یکی از پرسش‌های خواننده‌ها این است که فلسفه و عرفان چه فرقی دارند. جواب کوتاه: فلسفه با استدلال کار می‌کند و عرفان با تجربه و سلوک. اما در تاریخ اسلام این دو همیشه با هم حرف زده‌اند. سهروردی با حکمت اشراق به هر دو نزدیک شد، و ملاصدرا هم استدلال و شهود را کنار هم آورد.
در دسته‌ی ما کتاب‌هایی مثل «کشف‌المحجوب» و «شعر صوفیانه‌ی فارسی» به سنت عرفانی نزدیک‌اند. اگر می‌خواهید کتاب‌های بیشتری در این زمینه ببینید، دسته‌ی عرفان و معنویت را هم نگاه کنید.
فرق این دو نگاه را نه برای اثبات یکی بر دیگری، که برای فهم بهتر بشناسید. هر دو کوشش‌هایی برای رسیدن به معنا هستند.
اگر رشته‌تان فلسفه، الهیات، کلام یا علوم قرآنی است، این دسته احتمالا بخشی از منابع شما را دارد. برای هر مقطع چند نکته مفید است.
دانشجوی کارشناسی بهتر است با تاریخ فلسفه و کتاب‌های مقدماتی شروع کند. دانشجوی ارشد سراغ شرح‌ها و مقایسه‌ها بروید. پژوهشگر دکتری معمولا به متن اصلی و چند شرح نیاز دارد و باید ببیند چاپ و مصحح آن معتبر است یا نه.
هنگام انتخاب برای پژوهش، به این‌ها دقت کنید: نام مصحح یا مترجم، سال چاپ، وجود مقدمه و فهرست، و این‌که کتاب با کدام نسخه‌ی اصلی سروکار دارد. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از خرید ببینید.
کتاب‌هایی مثل «انیس المجتهدین» که به علم اصول اشاره دارد، نشان می‌دهند مرز فلسفه و علوم دیگر اسلامی همیشه روشن نیست. دسته‌ی مذهبی و معنوی هم می‌تواند برای موضوع‌های نزدیک به کار شما بیاید.
اگر دانشجوی رسمی نیستید ولی می‌خواهید جدی جلو بروید، برنامه‌ای ساده به شما کمک می‌کند. زمان‌ها فقط پیشنهادند.
یک کتاب مرور تاریخی را آرام بخوانید. هدف آشنا شدن با نام‌ها، دوره‌ها و مکتب‌هاست. نیازی نیست همه‌چیز را حفظ کنید. کافی است بدانید مشاء و اشراق و حکمت متعالیه هر کدام چه تفاوت کلی دارند.
یکی از مسئله‌ها را انتخاب کنید. اگر رابطه‌ی عقل و دین برایتان جذاب است، کتابی مثل «هرمنوتیک دین و اخلاق» یا «نقد و بررسی نظریه‌ی تفکیک» را ببینید. اگر پرسش آغاز جهان برایتان مهم است، سراغ کتاب مقایسه‌ی فخر رازی و اکوئیناس بروید.
حالا می‌توانید بخشی از یک متن کهن را با کمک ترجمه یا شرح بخوانید. مثلا «کشف‌المحجوب» یا شرحی بر یک اثر مهم. اگر سخت بود، ناامید نشوید و به یک کتاب پژوهشی برگردید. بعد از شش ماه، شما با زبان این سنت آشنا شده‌اید و بقیه‌ی راه هموارتر است.
در تمام این مدت، یک دفتر یادداشت داشته باشید. هر جا سؤالی داشتید، بنویسید. جواب بسیاری از آن‌ها را در کتاب بعدی پیدا می‌کنید.
بخش بزرگی از متن‌های فلسفه‌ی اسلامی به عربی و بخشی به فارسی نوشته شده‌اند. برای خواننده‌ی امروزی این یعنی سه حالت. یا متن اصلی عربی است و شما ترجمه می‌خوانید، یا متن فارسی کهن است که زبانش کمی با امروز فرق دارد، یا پژوهشی امروزی است که همه‌چیز را ساده کرده.
ترجمه‌ی متن‌های فلسفی سخت است، چون اصطلاح‌ها چند معنی دارند. مترجم باید تصمیم بگیرد کدام واژه‌ی فارسی را به‌جای اصطلاح عربی بگذارد. برای همین بهتر است پیش از خرید به نام مترجم، ناشر و مقدمه‌ی کتاب توجه کنید. کتابی مثل «ترجمه‌ی شرح قطب‌الدین محمود شیرازی بر حکمت‌الاشراق سهروردی» نمونه‌ای است که اهمیت کار مترجم در آن روشن است.
اگر می‌خواهید مقایسه کنید، گاهی دو ترجمه از یک اثر هست. خواندن هر دو کمک می‌کند بفهمید چه چیزی در ترجمه عوض شده. و اگر عربی می‌دانید، مقایسه‌ی ترجمه با اصل هم تمرین خوبی است.
شاید بپرسید این بحث‌های قدیمی چه ربطی به زندگی امروز دارند. جواب این است که پرسش‌هایشان ساده و انسانی است: من چه هستم؟ جهان از کجا آمده؟ آیا می‌توانم چیزی را با یقین بدانم؟ چه چیزی درست است؟ همه‌ی ما گاهی این پرسش‌ها را از خودمان می‌پرسیم، حتی اگر اسمش را فلسفه نگذاریم.
فلسفه اسلامی به شما ابزار می‌دهد با دقت‌تر فکر کنید: مفهوم‌ها را از هم جدا کنید، استدلال بسازید و ادعاها را بسنجید. این مهارت در هر کار و موقعیتی به درد می‌خورد. اگر بیشتر به کاربرد فلسفه در زندگی علاقه دارید، دسته‌ی فلسفه برای زندگی کتاب‌های نزدیک به این نگاه را دارد.
البته فلسفه لزوما آرامش نمی‌دهد. گاهی پرسش‌های بیشتری ایجاد می‌کند. اما خیلی‌ها می‌گویند همین پرسش‌ها معنی و عمق به زندگی‌شان داده است.
یاد گرفتن همین چند مفهوم، خواندن کتاب‌ها را خیلی راحت‌تر می‌کند. اگر در کتابی به واژه‌ای برخوردید که نمی‌دانستید، یادداشتش کنید و بعد معنایش را بگردید.
این کتاب‌ها را نمی‌شود مثل رمان خواند. چند عادت به شما کمک می‌کند.
و نکته‌ی آخر: نگران نباشید اگر همه‌چیز را نفهمیدید. حتی استادها هم این متن‌ها را بارها می‌خوانند.
فلسفه اسلامی سنتی زنده و چندصدایی است. فیلسوفان مکتب‌های مختلف با هم بحث کرده‌اند و امروز هم بحث ادامه دارد. کتاب «نقد و بررسی نظریه‌ی تفکیک» نشان می‌دهد که حتی در داخل یک سنت، نظریه‌ها نقد می‌شوند و بررسی می‌شوند. «روشن‌فکری و اصل‌گرایی فلسفی» هم از عنوانش برمی‌آید که به مناقشه‌ای نزدیک است.
ما در این صفحه طرفدار هیچ مکتب یا نظریه‌ای نیستیم. هر کتاب نگاه نویسنده‌ی خود را دارد و بهتر است از چند منبع بخوانید. اگر درباره‌ی موضوع‌های دینی قصد تصمیم عملی دارید، به عالم و مرجع مورد اعتماد خودتان مراجعه کنید. کتاب جای آن را نمی‌گیرد.
خواندن فلسفه با مداد و حاشیه‌نویسی بهتر پیش می‌رود. جمله‌ای که سه بار می‌خوانید، جایی که باید علامت بزنید و صفحه‌ای که بعدا باید به آن برگردید، همه در نسخه‌ی چاپی راحت‌ترند. کتاب‌هایی که فهرست اصطلاح‌ها، نمایه یا پی‌نوشت دارند، با کتاب چاپی در دسترس‌ترند، چون می‌توانید دو جا را هم‌زمان باز نگه دارید.
کتاب‌های تخصصی فلسفه معمولا سال‌ها در کتابخانه‌ی شخصی می‌مانند و بارها مرور می‌شوند. اگر می‌خواهید کتابی را برای مدت طولانی نگه دارید، نسخه‌ی چاپی انتخاب مناسبی است. نسخه‌ی چاپی کتاب‌های این دسته را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و پیش از سفارش، مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید.
اگر گروه مطالعه یا کلاس دارید، کتاب چاپی کار را راحت‌تر می‌کند. همه صفحه‌ی مشترک را باز می‌کنند و روی یک جمله بحث می‌کنند. بسیاری از استادها همین کار را در کلاس‌های خواندن متن انجام می‌دهند و می‌گویند جمع‌خوانی متن فلسفی، فهم را چند برابر می‌کند.
یک نکته‌ی دیگر: بعضی کتاب‌ها به صورت دوزبانه یا با متن عربی چاپ شده‌اند و ظاهر صفحه‌شان با کتاب فارسی فرق دارد. مشخصات را نگاه کنید تا مطمئن شوید همان چیزی را می‌گیرید که می‌خواهید.
هدیه دادن کتاب فلسفه به دانشجو یا استادی که این حوزه را دوست دارد، هدیه‌ی خوبی است. برای دانشجوی ارشد، شرح یا ترجمه‌ی متنی مهم. برای علاقه‌مند عمومی، کتاب تاریخ فلسفه یا مقایسه‌ی دو متفکر. برای کسی که به عرفان علاقه دارد، متن‌های صوفیانه.
اگر گیرنده تازه‌کار است، از کتاب‌های سنگین پرهیز کنید. نسخه‌ی چاپی این کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
یک کتاب تاریخ فلسفه‌ی اسلامی که تصویر کلی می‌دهد. بعد بر اساس علاقه‌تان سراغ یک مسئله یا یک شخصیت بروید.
برای بسیاری از کتاب‌ها لازم نیست، چون ترجمه و پژوهش فارسی هست. اما برای متن‌های عربی یا تحقیق دقیق، دانستن عربی کمک می‌کند. مشخصات هر کتاب را ببینید.
فلسفه با روش عقلی و آزاد مسئله‌ها را بررسی می‌کند. کلام از باورهای دینی با استدلال دفاع می‌کند. این دو مرز مشترک دارند و در کتاب‌ها گاهی قاطی می‌شوند.
یکی نیست، اما با هم گفت‌وگو داشته‌اند. فلسفه بر استدلال تکیه دارد و عرفان بر تجربه‌ی درونی. بعضی مکتب‌ها هر دو را ترکیب کرده‌اند.
بله، به‌ویژه کتاب‌های تاریخ فلسفه و پژوهش‌های روان. کتاب‌های تخصصی‌تر برای دانشجو و پژوهشگرند.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای اطلاع دقیق، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
فلسفه اسلامی گفت‌وگویی است که هنوز تمام نشده. با یک کتاب تاریخ شروع کنید، به مسئله‌ای که کنجکاوتان می‌کند نزدیک شوید و کم‌کم به شرح‌ها و متن‌های اصلی برسید. صبر و تمرین کلید این راه است، و پاداشش نگاهی عمیق‌تر به عقل، ایمان و معناست.
حالا می‌توانید کتاب‌های فلسفه اسلامی را در همین صفحه ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
