هادی ابراهیم زاده
ترجمه‌ی مرجان حجازی فر
برف
یادتان هست کودکی‌تان با چه شعری خوابتان می‌برد؟ شاید یک لالایی، شاید یک «اتل متل» که بزرگ‌ترها آهنگین می‌خواندند و شما بی‌آنکه بدانید واژه‌ها را یاد می‌گرفتید. شعر کودک همین جادوی کوچک را دارد: کلمه‌ها را به بازی و آهنگ تبدیل می‌کند و کودک را بی‌زور و اجبار با زبان آشنا می‌کند. این صفحه برای پدرها، مادرها، مربی‌ها و مهربان‌هایی است که می‌خواهند برای بچه‌ای در خانه یا کلاس، کتاب شعر مناسب پیدا کنند. می‌گوییم شعر کودک از چه سنی به کار می‌آید، چه نوع کتابی برای کدام سن درست است و چطور می‌شود شعر را هر روز، بدون خستگی، وارد زندگی بچه کرد.
نگران نباشید که «شعرشناس» نیستید. برای خواندن شعر کودک فقط به صدای گرم و کمی وقت نیاز دارید.
شعر کودک شعری است که زبانش ساده، وزنش آهنگین و تصویرهایش برای بچه‌ها آشناست. شعر کودک لازم نیست پیام بزرگ یا درس اخلاق داشته باشد. گاهی فقط یک میوه است که به شعر تبدیل شده، یا ماه و ستاره‌ای که با هم گپ می‌زنند. بچه‌ها از تکرار، قافیه و صدا لذت می‌برند و همین لذت اولین پل بین آن‌ها و کتاب است.
وقتی کودکی هنوز خواندن بلد نیست، شعر را با گوشش می‌فهمد. او قافیه را حس می‌کند، پایان مصرع را حدس می‌زند و با شادی تکرارش می‌کند. همین بازی ساده به او کمک می‌کند واژه‌های تازه بشناسد و با ساختار زبان انس بگیرد. البته این توضیح کلی است و هر کودکی با سرعت خودش پیش می‌رود؛ مقایسه‌ی بچه‌ها با هم لازم نیست.
جواب کوتاه این است: خیلی زود. حتی نوزاد هم صدای آهنگین شما را دوست دارد. البته کتابی که برایش می‌خرید باید با سنش بخواند.
برای بچه‌های خیلی کوچک کتاب‌هایی مناسب است که شعرهای کوتاه، تصویر درشت و صفحه‌ی محکم دارند. عنوان‌هایی مثل «ترانه‌های نی‌نی» در همین گروه معنا پیدا می‌کنند. اسم کتاب‌هایی مانند «کوچولو بخواب، شب شده» هم از فضای لالایی و خواب خبر می‌دهد. اینجا خواندن شما مهم‌تر از متن است؛ صدای آرام و ریتم تکراری خودش کافی است.
در این سن کودک شعرهای کمی بلندتر را دوست دارد، می‌خواهد قافیه‌ها را خودش تمام کند و شعرها را حفظ می‌کند. کتاب‌هایی مثل «میوه‌ها (شعر)» یا مجموعه‌های شعر با تصویر برای همین دوره مناسب‌اند. اگر کودکتان عاشق تکرار است، تعجب نکنید؛ یک شعر را ده بار خواندن طبیعی است.
کودکی که تازه خواندن یاد گرفته، دوست دارد خودش شعر بخواند. برایش کتابی با حروف روشن، جمله‌های کوتاه و تصویر جذاب انتخاب کنید. بعد از مدتی می‌توانید سراغ گزیده‌ی شعر شاعران مشهور کودک هم بروید. عنوانی مثل «گزیده شعر (منصور اوجی)» از انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همین حس را می‌دهد که کتاب گزیده‌ای از یک شاعر است. البته درباره‌ی محتوا و سن مناسب هر کتاب، مشخصات صفحه‌ی خودش را ببینید.
کتاب شعر کودک یک شکل ندارد. قفسه‌ی این دسته چند نوع کتاب دارد و آشنایی با آن‌ها انتخاب را ساده می‌کند.
البته همه‌ی این‌ها برای همه‌ی بچه‌ها لازم نیست. یک یا دو نوع کافی است و می‌توانید بعدا تنوع اضافه کنید.
برای بسیاری از خانواده‌ها لحظه‌ی خواب مهم‌ترین زمان شعر خواندن است. کودک خسته و آرام می‌شود، شما هم برای چند دقیقه کنار او می‌مانید. برای این زمان بهتر است شعر کوتاه و تکراری باشد، با تصویر ملایم و بدون ماجراهای هیجانی.
چند نکته برای خواندن پیش از خواب:
کتاب‌هایی که از اسمشان معلوم است ترانه‌ی خواب و لالایی‌اند، مثل عنوان‌های «ترانه‌های نی‌نی»، در همین موقعیت به کار می‌آیند. برای اطلاع دقیق از هر کدام مشخصات کتاب را بخوانید.
شعر کودک ابزار خوبی برای آشنایی با واژه‌هاست، چون واژه‌ها در آن با صدا و تصویر همراه‌اند. کتابی مثل «میوه‌ها (شعر)» از عنوانش معلوم است که با میوه‌ها سروکار دارد. کودک با شنیدن نام میوه‌ها در قالب شعر، آن‌ها را راحت‌تر به خاطر می‌سپارد و آن‌ها را با تصویر کتاب و میوه‌ی واقعی در آشپزخانه تطبیق می‌دهد.
شما هم می‌توانید بازی را گسترش دهید. وقتی شعر میوه می‌خوانید، از بچه بپرسید «کدام را بیشتر دوست داری؟»، یا با هم میوه‌ها را از روی سفره بشمارید. یادگیری وقتی به زندگی روزمره وصل شود، بیشتر می‌ماند.
در این دسته کتاب‌هایی هست که شعر را با نقاشی ترکیب می‌کنند. عنوان‌هایی مثل «نقاشی شعر ۱ (خط کشیدم باغ شد)» و «نقاشی شعر ۵ (خط کشیدم نقطه شد)» از فضای بازی با خط و نقطه و نقاشی خبر می‌دهند. اگر کودکتان مداد و رنگ دوست دارد، این نوع کتاب شاید برایش جذاب باشد.
درباره‌ی چگونگی استفاده از هر کتاب، به توضیح صفحه‌ی همان کتاب نگاه کنید. اگر بیشتر به فعالیت‌های دستی علاقه دارید، دسته‌ی رنگ‌آمیزی و کاردستی هم می‌تواند مکمل باشد.
وقتی کتابی مثل «ماه بر ترک دوچرخه» در چند جلد عرضه می‌شود، دو راه دارید: کل مجموعه را بخرید یا با یک جلد شروع کنید. اگر مطمئن نیستید کودک این شعرها را دوست دارد، بهتر است اول یک جلد را امتحان کنید. اما اگر پیش‌تر با شعرهای همین مجموعه آشنا بوده و دوستشان داشته، خرید کامل منطقی‌تر است.
هنگام سفارش دقت کنید ببینید صفحه‌ی کتاب مجموعه‌ی کامل را معرفی می‌کند یا یک جلد را. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از خرید بخوانید.
خواندن شعر کودک هنر بزرگی نمی‌خواهد. با چند اصل ساده می‌شود آن را جذاب کرد.
لازم نیست همه‌ی شعرها را حفظ کنید. کودک از خود خواندن لذت می‌برد، نه از حافظه‌ی شما.
در میان کتاب‌های این دسته گزیده‌ی شعر «منصور اوجی» را می‌بینید که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر کرده است. برای آشنایی با شاعران کودک بهتر است از همین گزیده‌ها شروع کنید و ببینید کودکتان با کدام لحن راحت‌تر است. برخی بچه‌ها شعرهای شاد و تند را می‌پسندند و برخی شعرهای آرام و تصویری را.
ما درباره‌ی شعرهای هر کتاب چیزی که ندیده‌ایم ادعا نمی‌کنیم. بهترین راه این است که مشخصات کتاب را بخوانید، اگر امکانش هست یک شعر از کتاب را نگاه کنید و بعد تصمیم بگیرید.
گاهی کتاب شعر یا قصه‌ی منظوم دوزبانه است، مثل «ماهی سیاه کوچولو (۲زبانه)» که عنوانش این را می‌گوید. برای خانواده‌هایی که می‌خواهند فرزندشان با زبانی دیگر هم آشنا شود، چنین کتابی می‌تواند فرصت خوبی باشد. اگر می‌خواهید بدانید کدام زبان دوم در آن به کار رفته، توضیح صفحه‌ی کتاب را ببینید.
اگر کودکتان هنوز در ابتدای یادگیری زبان مادری است، بهتر است اول فارسی را محکم کنید و کتاب دوزبانه را کنار بگذارید یا بعد از آن سراغش بروید. این نظر یک راهنمای کلی است و اگر مربی زبان کودک نظر دیگری دارد، به او اعتماد کنید.
مربی‌ها و معلم‌های خردسال از شعر برای ایجاد نظم و شادی در کلاس استفاده می‌کنند. شعر بازی‌گونه برای شروع روز، شعر آرام برای زمان استراحت و شعر تکراری برای یادگیری واژه‌ها مفید است. اگر مربی هستید، چند کتاب شعر با موضوع‌های متفاوت داشته باشید تا هر روز چیزی جدید بخوانید.
یک ایده‌ی ساده: هفته‌ای یک شعر انتخاب کنید و هر روز دوباره بخوانید. تا آخر هفته بچه‌ها آن را حفظ می‌کنند و می‌توانند در جمع اجرایش کنند. این کار اعتماد به نفس بچه‌ها را هم بالا می‌برد.
گاهی کتابی را می‌خریم چون خودمان در کودکی دوستش داشتیم. این ایرادی ندارد، ولی همیشه با سلیقه‌ی بچه‌ی امروز جور نیست. کتاب را با هم ورق بزنید.
تصویر زیبا خوب است اما شعر باید هم برای شنیدن خوش‌آهنگ باشد. اگر می‌توانید، چند خط را بلند بخوانید و ببینید چطور روی زبان می‌چرخد.
کتابی که برای بچه‌های بزرگ‌تر است، ممکن است برای نوپا سنگین باشد و برعکس. به سن و توانایی کودک نگاه کنید نه فقط علاقه‌ی خودتان.
سه چهار کتاب کافی است که بچه را سرگرم کند. کتاب‌های خیلی زیاد گاهی باعث می‌شود هیچ‌کدام خوانده نشود.
کتاب شعر جای قصه را نمی‌گیرد و قصه هم جای شعر را. هر کدام لذت و تمرین متفاوتی دارند. اگر کودکتان قصه دوست دارد، می‌توانید به دسته‌ی قصه و افسانه نگاه کنید. برای بچه‌هایی که با تصویر بهتر ارتباط می‌گیرند، دسته‌ی کتاب‌های تصویری هم گزینه‌ی خوبی است.
اگر کنجکاوی کودک به سمت دانستنی‌ها می‌رود، علمی و دانستنی‌ها را ببینید. و برای مرور همه‌ی دسته‌های این بخش، به صفحه‌ی مادر یعنی کودک و نوجوان سر بزنید.
کتاب شعر هدیه‌ی خوبی برای تولد، آمدن نوزاد یا شروع مهدکودک است. چند نکته برای هدیه دادن:
برای هر کتاب می‌توانید مشخصات را بخوانید و مطمئن شوید همان چیزی است که می‌خواهید.
کتاب کودک را کودک می‌گیرد، می‌کشد، گاهی می‌جود و روی زمین می‌اندازد. برای بچه‌های کوچک به این نکته‌ها توجه کنید:
لازم نیست شعر فقط پیش از خواب باشد. با کمی خلاقیت شعر را در طول روز پخش کنید.
این ایده‌ها ساده‌اند و ربطی به کتاب خاصی ندارند، اما کتاب شعر منبع بی‌پایانی برایشان است.
ممکن است کودکتان اولین کتاب شعر را دوست نداشته باشد. نگران نشوید و اصرار هم نکنید. کودکان سلیقه دارند و همه با یک نوع شعر ارتباط نمی‌گیرند. می‌توانید چند کار انجام دهید:
فشار آوردن اثر عکس دارد. هدف این است که کودک شعر را با لذت به یاد بیاورد.
وقتی جلوی این همه عنوان ایستاده‌اید، سه قدم زیر کار را آسان می‌کند.
همین سه قدم جلوی خرید بی‌فکر را می‌گیرد. بعد از آن اگر باز هم تردید داشتید، دو کتاب را برای مقایسه کنار هم بگذارید و از کودک بخواهید تصویرها را ببیند.
خانواده‌هایی هستند که هر شب، یا حداقل هفته‌ای چند شب، یک ساعت شعر دارند. لازم نیست ساعت واقعی باشد؛ ده دقیقه هم بس است. همه دور هم می‌نشینند، هر کس یک شعر می‌خواند و بچه هم نوبتش را دارد. برادر یا خواهر بزرگ‌تر می‌تواند شعر کوتاهی بخواند و پدر یا مادر بند بعدی را ادامه دهد.
این رسم دو فایده‌ی ساده دارد. اول، صفحه‌ی گوشی و تلویزیون کمی کنار می‌رود. دوم، کودک می‌بیند که خواندن کار همه‌ی اعضای خانه است، نه فقط تکلیف او. اگر رسم را با یک کتاب جذاب شروع کنید، ادامه‌اش راحت‌تر می‌شود.
حفظ شعر اگر تکلیف شود، لذتش را از دست می‌دهد. اما اگر بازی باشد، بچه‌ها خودشان بی‌آنکه بفهمند شعر را حفظ می‌کنند. چند بازی ساده:
اگر کودک نخواست، فوری رها کنید. خواستن او از حفظ کردن مهم‌تر است.
بچه‌هایی که تازه به حرف زدن رسیده‌اند اغلب از تکرار واژه‌ها لذت می‌برند. شعرهای کوتاه با قافیه‌های ساده، مثل آنچه در ترانه‌های کودکانه می‌بینید، برای این بازی تکراری مناسب‌اند. اگر کودکتان دیر یا با تفاوت حرف می‌زند، شعر را مسابقه نکنید و مقایسه‌اش نکنید. اگر نگرانی جدی دارید، با متخصص رشد کودک مشورت کنید؛ کتاب می‌تواند کنار او باشد ولی جای بررسی پزشکی و تخصصی را نمی‌گیرد.
بسیاری از شعرهای کودک درباره‌ی چیزهای آشنا هستند: میوه‌ها، ماه، ماهی، دوچرخه، باغ. همین موضوع‌ها را می‌شود در گردش بیرون از خانه پی گرفت. وقتی کتاب درباره‌ی ماه است، شب با هم به آسمان نگاه کنید. وقتی شعر میوه است، در بازار میوه را نشان بدهید. این پیوند بین کتاب و زندگی از شعر یک تجربه‌ی کامل می‌سازد و کودک احساس می‌کند شعر درباره‌ی دنیای خودش است.
اگر شما پدربزرگ یا مادربزرگ هستید، خودتان گنجینه‌ای از شعر و ترانه در حافظه دارید. کتاب می‌تواند این حافظه را زنده کند. کتابی بخرید که شعرهایش شما را هم به یاد کودکی بیندازد و برای نوه بخوانید. بچه‌ها صدای بزرگ‌ترها را دوست دارند و این لحظه‌ها یادگاری می‌شود که سال‌ها می‌ماند. اگر شعر قدیمی‌تان در کتاب نبود، همان را با صدای خودتان بخوانید؛ کتاب و حافظه‌ی شما کنار هم بهتر کار می‌کنند.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است، از جمله نام ناشر و نوع صحافی که در بعضی عنوان‌ها آمده. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و برای کودکتان یا هدیه‌ای برای دیگری انتخاب کنید.
بله، اگر دوست دارید. نوزاد صدای شما را دوست دارد و ریتم شعر آرامش می‌دهد. کتاب‌های ترانه‌ی مصور با تصویر درشت و صفحه‌ی محکم برای این سن مناسب‌ترند.
زبان شعر کودک ساده‌تر، ریتمش آشکارتر و موضوعش به دنیای بچه‌ها نزدیک‌تر است. شعر کودک لازم نیست پیچیده باشد؛ گاهی سادگی‌اش زیبایی‌اش است.
نه، این طبیعی است. تکرار به کودک حس امنیت می‌دهد و کمکش می‌کند شعر را حفظ کند. اگر خودتان خسته شدید، می‌توانید بگذارید او بخواند یا شعر را آرام‌تر بخوانید.
اگر مطمئن نیستید کودک آن شعرها را دوست دارد، با یک جلد شروع کنید. اگر پیش‌تر آشنا بوده، کل مجموعه را بخرید. پیش از خرید ببینید صفحه‌ی کتاب مجموعه را معرفی می‌کند یا فقط یک جلد را.
عنوان و توضیح کتاب را بخوانید. کتاب‌های ترانه و لالایی برای کوچک‌ترها، کتاب‌های شعر مصور برای سه تا شش سال و گزیده‌ی شعر شاعران برای بچه‌های بزرگ‌تر مناسب‌اند. البته هر کودک سرعت خودش را دارد.
شعر می‌تواند علاقه به کتاب و آشنایی با صدای واژه‌ها را زیاد کند، و این برای شروع خواندن مفید است. اما یادگیری خواندن به روش آموزش و تمرین بستگی دارد و اگر نگرانی‌ای دارید، با معلم یا مشاور کودک صحبت کنید.
اگر خانواده می‌خواهد کودک با زبان دیگری هم آشنا شود، بله. توضیح صفحه‌ی کتاب نشان می‌دهد کدام زبان در آن آمده است.
شعر کودک بهانه‌ای ساده برای کنار هم بودن است. چند دقیقه صدای شما، یک کتاب با تصویر و آهنگ، و کودکی که با لذت گوش می‌دهد. نیازی به تخصص ندارید. فقط سن کودک را در نظر بگیرید، نوع کتاب را با علاقه‌اش هماهنگ کنید و اگر لازم بود کتاب دیگری را امتحان کنید.
کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس صفحه‌ی خود کتاب آخرین وضعیت را نشان می‌دهد. شاید همین امشب اولین شعر تازه‌تان را کنار بالین کودک بخوانید.
