احسان یارشاطر، پرویز ناتل خانلری، ذبیح‌الله صفا، محمد معین
ترجمه‌ی تدوین فرهنگ جهانبخش
جقه فرهنگ
فارسی زبانی است که با آن حرف می‌زنیم، نامه می‌نویسیم و دعوا می‌کنیم، ولی وقتی پای شعر حافظ یا نثر قدیمی وسط می‌آید، ناگهان حس می‌کنیم زبان مادری‌مان هم اسرار دارد. کتاب‌های زبان و ادبیات فارسی همین رازها را باز می‌کنند: از دستور و عروض و آرایه‌ها تا سبک‌شناسی، نماد، عرفان و تاریخ ادب. این صفحه برای دانشجوی این رشته، دانش‌آموز علاقه‌مند، معلم ادبیات و کسی است که بی‌آنکه رشته‌اش ادبیات باشد، دوست دارد شعر و نثر فارسی را بهتر بفهمد.
در ادامه می‌بینید این دسته چه کتاب‌هایی دارد، هر گروه به چه کاری می‌آید، برای شروع چه چیزی بخوانید و چطور از کتاب‌های درسی و پژوهشی بهترین استفاده را ببرید.
این رشته یک درس واحد نیست؛ مجموعه‌ای از شاخه‌هاست که هرکدام کتاب‌های خودشان را دارند. اگر بدانید کدام شاخه را می‌خواهید، پیدا کردن کتاب راحت‌تر می‌شود.
دستور زبان بررسی ساختار جمله، نقش کلمه‌ها و قاعده‌های نوشتن و گفتن است. در این دسته چند کتاب با عنوان دستور دیده می‌شود، مثل «دستور زبان فارسی»، «دستور زبان فارسی ۱» و «دستور مختصر امروز». نام آخری نشان می‌دهد که نگاهی فشرده و مربوط به فارسی امروز دارد. کتاب دستور برای دانشجو مرجع درس است، برای نویسنده و ویراستار ابزار کار و برای دانش‌آموز پایه‌ی زبان.
عروض علم وزن شعر است و قافیه علم هم‌آوایی پایان مصرع‌ها. بسیاری از دانشجوها اول از این درس می‌ترسند، اما وقتی فهمیدند، شعر را با گوش دیگری می‌شنوند. کتابی مثل «آموزش عروض و قافیه از دریچه پرسش» از نامش پیداست که با روش پرسش و پاسخ پیش می‌رود، شیوه‌ای که برای یادگیری این مبحث مفید است.
اینجا پرسش این است که ادبیات فارسی در هر دوره چه شکلی داشته و چرا. کتاب‌هایی مانند «پایه‌گذاران نثر جدید فارسی» از عنوانشان پیداست که به شکل‌گیری نثر امروز می‌پردازند. این شاخه برای فهم پیوند ادبیات با تاریخ و جامعه مهم است.
خواندن شعر با تحلیل متفاوت است. کتابی مثل «نمادها و رمزهای گیاهی در شعر فارسی» نشان می‌دهد که گل و درخت و گیاه در شعر فقط تزئین نیستند و معنای نمادین دارند. چنین کتاب‌هایی برای کسی که می‌خواهد فراتر از معنای ظاهری شعر برود مفیدند.
بخش بزرگی از شعر کلاسیک فارسی با عرفان گره خورده است. کتابی مثل «مقدمه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف» برای کسی است که می‌خواهد زمینه‌ی فکری بسیاری از شعرها را بشناسد. این کتاب‌ها موضوعی حساس و ژرف دارند و بهتر است با نگاه علمی و بی‌طرفانه خوانده شوند.
عنوانی مثل «افق‌های ادبیات پایداری» به شاخه‌ای از ادبیات معاصر می‌پردازد که با تجربه‌ی جنگ و مقاومت پیوند دارد. اگر به این حوزه علاقه‌مندید، دسته‌ی دفاع مقدس و خاطرات جنگ هم برایتان جالب است.
«ادب فارسی در کشورهای عربی» از نامش پیداست که به حضور و اثر زبان و ادب فارسی در جهان عرب می‌پردازد. زبان فارسی محدود به یک کشور نبوده و این حوزه نشان می‌دهد ادبیات فارسی چه مسیرهای گسترده‌ای طی کرده است.
او نیاز به کتاب‌های مرجع و درسی دارد: دستور، عروض، تاریخ ادبیات، سبک‌شناسی، نقد. باید ویراست و سرفصل درس را با کتاب تطبیق دهد. کتاب‌هایی مثل «فارسی عمومی (شناخت‌نامه زبان و ادبیات فارسی)» از نامشان برمی‌آید که برای درس‌های عمومی دانشگاهی مناسب‌اند.
معلم باید هم مطلب را عمیق بداند و هم بتواند ساده بیان کند. برایش کتاب‌های دستور، آرایه و شرح‌ها ارزشمندند. همچنین کتاب‌های علوم تربیتی می‌توانند به شیوه‌ی درس دادن او کمک کنند؛ در این باره علوم تربیتی و آموزش را ببینید.
دانش‌آموز بیشتر به کتاب‌های ساده و منظم نیاز دارد که دستور و آرایه را با مثال توضیح دهند. اگر هدف کنکور علوم انسانی است، در کنار کتاب‌های این دسته منبع مخصوص آن را هم بررسی کنید.
کسی که با زبان کار می‌کند به دستور، معیار واژه و شیوه‌ی درست نگارش احتیاج دارد. کتابی مثل «معیار لغات قویم» از نامش برمی‌آید که به معیار و درستی واژه‌ها می‌پردازد و برای کسی که دغدغه‌ی درست نوشتن دارد مفید است.
همه‌ی مخاطبان این دسته دانشگاهی نیستند. کسی که فقط دوست دارد شعر را عمیق‌تر بفهمد نیز جای خودش را اینجا دارد. برای او کتاب‌های نماد و عرفان و تحلیل شعر جذاب‌ترند.
اگر درس دانشگاهی دارید، همان منبعی را بخرید که استاد معرفی کرده. اگر پژوهش می‌کنید، دنبال کتاب تخصصی و منبع‌دار باشید. اگر برای علاقه می‌خوانید، متن روان و خوش‌خوان را ترجیح بدهید.
بسیاری از کتاب‌های دستور و درسی ویراست‌های مختلف دارند. اگر مثلا «دستور زبان فارسی» مورد نیاز درس شماست، مطمئن شوید همان چاپ و مؤلفی را که استاد گفته می‌خرید. عنوان‌های مشابه از مؤلف‌های مختلف ممکن است ترتیب مطالب متفاوتی داشته باشند.
کتاب پژوهشی برای کسی که تازه شروع کرده سنگین است. اگر ابتدای راه هستید، از کتاب‌های مقدماتی و «مختصر» شروع کنید و بعد سراغ مراجع بروید.
برای دستور و عروض، کتابی که تمرین و پرسش دارد بسیار بهتر از کتاب صرفا توضیحی است. این درس‌ها را با تمرین یاد می‌گیرند. کتاب‌هایی که با شیوه‌ی پرسش و پاسخ نوشته شده‌اند در این مورد مفیدند.
بعضی از کتاب‌های پژوهشی نثر سنگین و آکادمیک دارند و بعضی روان‌تر می‌نویسند. اگر چند صفحه‌ی اول را در صفحه‌ی کتاب می‌توانید ببینید، بخوانید تا مطمئن شوید با لحن آن راحت هستید.
زبان فارسی تاریخی چند هزار ساله دارد، ولی فارسی نوشتاری که ما امروز می‌شناسیم در قرن‌های میانی اسلامی شکل گرفت و ادبیات بزرگی را پدید آورد. شعر فردوسی، سعدی، مولوی، حافظ و خیام هنوز خوانده می‌شود، و این نشان می‌دهد زبان فارسی چقدر پایدار بوده است.
یکی از دلایل ماندگاری این زبان، نظام دستوری نسبتا ساده‌ی آن و ظرفیت بالایش برای ساختن واژه‌های تازه است. فارسی توانسته واژه‌هایی از زبان‌های دیگر را بپذیرد و در عین حال ساختار خودش را حفظ کند. کتاب‌های دستور و واژه‌شناسی همین فرایند را توضیح می‌دهند و نشان می‌دهند که هر قاعده‌ای پشتوانه‌ای تاریخی دارد.
ادبیات فارسی هم حالت یک رودخانه را دارد: از شعر حماسی و غنایی تا نثر ساده‌ی قدیمی، تا نثر مدرن که با تحول‌های قرن اخیر شکل گرفت. کتاب‌هایی مانند «پایه‌گذاران نثر جدید فارسی» از عنوانشان پیداست که بر همین گذار تمرکز می‌کنند. اگر می‌خواهید تصویر بزرگ‌تر تاریخ را هم ببینید، به دسته‌ی تاریخ سر بزنید؛ ادبیات و تاریخ همواره دست در دست هم‌اند.
اگر تازه به ادبیات علاقه‌مند شده‌اید و نمی‌دانید از کجا شروع کنید، این مسیر را امتحان کنید.
لازم نیست حتما به ترتیب بروید. اگر به عرفان علاقه دارید، از آن شروع کنید و در مسیر به دستور و عروض برگردید. مهم این است که مسیر برای شما خوشایند باشد.
اینها بخشی از عنوان‌های این دسته‌اند. توضیح هر کدام فقط از روی نام کتاب است و برای اطلاع دقیق باید صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
همین فهرست کوتاه نشان می‌دهد این دسته از یک کتاب دستور ساده تا پژوهش‌های تخصصی را پوشش می‌دهد.
ادبیات فارسی جدا از بقیه‌ی علوم انسانی نیست. همراه با آن، شناخت فلسفه، تاریخ و جامعه، فهم شعر و نثر را عمیق‌تر می‌کند. برای مثال، وقتی شعری از دوران خاصی را می‌خوانید، آگاهی از وضعیت اجتماعی همان دوره معنایی تازه به آن می‌دهد. اگر این علاقه را دارید، دسته‌ی فلسفه و جامعه‌شناسی را هم ببینید.
ادبیات با زندگی‌نامه هم رابطه‌ی نزدیکی دارد. دانستن اینکه یک شاعر یا نویسنده چگونه زیسته، بر خواندن آثارش اثر می‌گذارد. برای این کار، زندگی‌نامه و خاطرات جای جالبی است. و اگر دنبال دیدن این دسته در چارچوب گسترده‌تر هستید، صفحه‌ی علوم انسانی و اجتماعی همه‌ی این شاخه‌ها را کنار هم می‌گذارد.
بسیاری از دانش‌آموزان فهرست شاعران و کتاب‌ها را حفظ می‌کنند ولی نمی‌دانند هرکدام چه جایگاهی دارند. حفظ بدون فهم زود فراموش می‌شود. سعی کنید هر شاعر را با یک ویژگی و یک شعر به یاد بیاورید.
عروض ترسناک به نظر می‌رسد چون اصطلاح‌هایش غریب است. اما با تمرین کوتاه و مداوم، قابل یادگیری است. روزی ده دقیقه بهتر از یک شب طولانی است.
کتاب‌های تحلیلی وقتی مفیدند که متن اصلی را هم خوانده باشید. فقط خواندن تحلیل، مانند خواندن توصیف غذا بدون چشیدن آن است.
در ادبیات، تفاوت تصحیح‌ها و چاپ‌ها گاهی معنا را تغییر می‌دهد. برای منابع پژوهشی به چاپ مورد نظر استاد دقت کنید.
ادبیات زنده است و شعر و نثر امروز هم ادامه‌ی همین راه است. کتاب‌های ادبیات معاصر را هم بخوانید تا ارتباط گذشته و حال را ببینید.
گاهی ادبیات در مدرسه به درسی خشک تبدیل می‌شود و لذت آن گم می‌شود. راه‌هایی هست که آن لذت را برگرداند.
کتاب‌های تحلیلی و پژوهشی، بعد از این لذت پایه، معنا پیدا می‌کنند. کسی که شعر را دوست دارد، تحلیلش را هم با اشتیاق می‌خواند.
یکی از اولین چیزهایی که در کتاب‌های زبان و ادبیات فارسی می‌بینید، آرایه‌هاست. آرایه یعنی شیوه‌ای که شاعر یا نویسنده برای زیبا کردن سخن به کار می‌برد. اگر فقط تعریف‌ها را حفظ کنید، خسته می‌شوید؛ اما وقتی آرایه را در یک بیت واقعی پیدا کنید، مثل کشف یک گنج کوچک است.
تشبیه یعنی مانند کردن یک چیز به چیز دیگر: «رویش مانند ماه است». استعاره یعنی همان کار، ولی بی‌آنکه کلمه‌ی «مانند» بیاید و فقط یکی از دو طرف را بگوییم. وقتی شاعر از «ماه» حرف می‌زند و منظورش معشوق است، استعاره ساخته است. فرق این دو را با مثال‌های فراوان یاد بگیرید، نه با حفظ تعریف.
کنایه یعنی گفتن چیزی که معنای دیگری از آن اراده شده است، مثل «دست‌ودل‌باز بودن» که یعنی بخشنده بودن. زبان روزمره ما پر از کنایه است و ادبیات از همین سرچشمه آب می‌خورد. اگر به کنایه‌های روزمره‌تان دقت کنید، فهمیدن کنایه در شعر آسان‌تر می‌شود.
جناس بازی با کلمه‌هایی است که شبیه هم هستند ولی معنا فرق دارد، و تضاد آوردن دو معنی مخالف کنار هم. اینها بیشتر با گوش و ذوق پیدا می‌شوند تا با تعریف. برای ذوق‌پروری، هر روز یک بیت بخوانید و ببینید کدام آرایه در آن هست.
کتاب‌های آرایه و بلاغت در این دسته، این مفهوم‌ها را با مثال‌های فراوان توضیح می‌دهند. نکته‌ی مهم این است که آرایه هدف نیست، وسیله است. شاعر برای اینکه معنا را زنده‌تر کند از آرایه استفاده می‌کند، نه برای آرایه‌ی صرف. پس هر وقت آرایه‌ای را پیدا کردید، بپرسید: این آرایه چه معنایی را برجسته کرده است؟
شعر کلاسیک فارسی گاهی با اولین خواندن باز نمی‌شود. این طبیعی است و نشانه‌ی ضعف شما نیست. چند عادت ساده خواندن را آسان‌تر می‌کند و شما را از دنیای کتاب‌های زبان و ادبیات فارسی به سمت لذت شعر می‌برد.
این شش مرحله شاید طولانی به نظر برسد ولی با چند بار تمرین، تقریبا ناخودآگاه انجام می‌شود. بعد از مدتی، خیلی زود به معنا می‌رسید و بقیه‌ی وقت را به لذت بردن اختصاص می‌دهید.
ممکن است فکر کنید کتاب‌های زبان و ادبیات فارسی فقط برای دانشجوی این رشته است. اما نتیجه‌ی آن در زندگی روزمره هم دیده می‌شود: نوشتن نامه‌ی اداری روان، نوشتن متن‌های حرفه‌ای، پایان‌نامه، مقاله و حتی پیام‌های کوتاه.
مهارت نگارش از چند پایه ساخته می‌شود. اول دستور: نقش کلمه‌ها و جمله‌سازی درست. دوم واژه‌گزینی: انتخاب واژه‌ی مناسب به جای کلمه‌ای که فقط شنیده‌ایم. سوم نشانه‌گذاری و رسم‌الخط: جای ویرگول، نقطه، نیم‌فاصله و املا. چهارم سبک: روان و ساده نوشتن، نه پیچیده و تصنعی. کتاب‌های دستور و معیار واژه‌ها، هر کدام یکی از این پایه‌ها را پوشش می‌دهند.
اگر کارتان نوشتن است، کتاب دستور را کنار دست بگذارید و مثل یک فرهنگ لغت مراجعه کنید. در شک‌ها، به جای حدس زدن، نگاه کنید. با گذشت زمان، تردیدها کمتر می‌شوند و نوشته‌تان شکل حرفه‌ای‌تر می‌گیرد. اگر معلم هستید، همین را به شاگردانتان هم یاد بدهید که مراجعه به منبع، نشانه‌ی دقت است نه ضعف.
یک نکته‌ی جالب دیگر: کسی که زبان و ادبیات فارسی را خوب بشناسد، هنگام یادگیری زبان دوم هم بهتر عمل می‌کند، چون ساختار زبان مادری را شناخته و می‌تواند آن را با زبان جدید مقایسه کند.
اگر می‌خواهید یک کتابخانه‌ی کوچک زبان و ادبیات فارسی داشته باشید، لازم نیست ده‌ها کتاب بخرید. هسته‌ی کوچکی کافی است و بعد بر اساس علاقه گسترش می‌یابد.
هر وقت علاقه‌تان به یک شاخه بیشتر شد، کتاب‌های آن شاخه را اضافه کنید. کتابخانه‌ای که زنده رشد می‌کند، از کتابخانه‌ای که یک‌جا خریده شده بسیار بیشتر استفاده می‌شود.
کتاب ادبیات هدیه‌ی خوبی است، به شرطی که مناسب گیرنده انتخاب شود. برای دانشجوی این رشته، کتاب مرجع دستور یا عروض هدیه‌ای کاربردی است. برای دوست شعرخوان، کتابی درباره‌ی نمادها و رمزهای شعر جذاب‌تر است. برای معلم، کتابی که مطلب را با پرسش و پاسخ توضیح می‌دهد به کار کلاسش می‌آید. کتاب‌های زبان و ادبیات فارسی معمولا برای همیشه ارزش خود را نگه می‌دارند، چون دستور و شعر کهنه نمی‌شوند. فقط یادتان باشد که عنوان کتاب را از روی صفحه‌ی مشخصاتش انتخاب کنید و دقت کنید که ویراست و مؤلف همان چیزی باشد که مدنظر دارید.
کتاب مقدماتی و مختصر که مثال داشته باشد. اگر درس دانشگاهی دارید، همان کتابی را بخرید که استاد معرفی کرده و اگر فقط برای علاقه می‌خوانید، کتاب فشرده و روان بهتر است.
بله، به شرط تمرین. کتابی که با پرسش و تمرین پیش می‌رود و مثال‌های شعری فراوان دارد بهترین انتخاب برای خودآموزی است. صبور باشید، چون چند هفته طول می‌کشد تا گوش شما وزن را تشخیص دهد.
اول کتاب‌های درسی رشته، بعد مراجع دستور و عروض و تاریخ ادبیات، و بعد کتاب‌های تخصصی مربوط به علاقه‌ی خودش. با استاد یا راهنمای درسی هم مشورت کند.
بله. این کتاب‌ها درباره‌ی زمینه‌ی فکری شعر فارسی‌اند و از نگاه فرهنگی و ادبی هم قابل خواندن‌اند. البته موضوع حساسی است و با احترام و بی‌طرفی خوانده می‌شود.
بعضی از آن‌ها، مثل کتاب‌های دستور و آرایه، برای مطالعه‌ی تکمیلی مفیدند. ولی برای آمادگی مستقیم کنکور، منابع مخصوص آن را هم ببینید و با دبیر یا مشاورتان مشورت کنید.
بستگی به نیاز دارد. برای درس دانشگاهی همان ویراست استاد را بخرید. برای مطالعه‌ی آزاد، ویراست‌های قدیمی‌تر هم اغلب کافی‌اند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
زبان و ادبیات فارسی دنیایی است که هرچه بیشتر واردش شوید، جذاب‌تر می‌شود. دستور و عروض ابزار می‌دهند، سبک‌شناسی و تاریخ ادبیات نقشه، نماد و عرفان عمق، و ادبیات معاصر پیوند با امروز. کتاب مناسب، هر لحظه از این مسیر را روشن‌تر می‌کند.
کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات و ویراست هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب نیاز خودتان را آنلاین سفارش بدهید. ادبیات فارسی همیشه یک صفحه‌ی خوانده‌نشده دارد.
