مارتین سیگلیند
ترجمه‌ی محمد خیاط زاده ماهانی
دانژه
طلعت رافعی
ترجمه‌ی سپیده شایان راد
دانژه
دانشجوی رشته‌ی تربیت بدنی و علوم ورزشی، با یک سؤال همیشگی روبه‌رو است: منبع درست هر درس کدام است؟ چون این رشته چند وجه دارد. یک وجهش زیست‌شناسی بدن است، وجه دیگرش روان‌شناسی یادگیری، یک وجه هم مربوط به آموزش و مربی‌گری. این صفحه برای دانشجو، مربی، دبیر ورزش و هر کسی نوشته شده که می‌خواهد کتاب تربیت بدنی و علوم ورزشی را بشناسد و با آگاهی انتخاب کند.
در ادامه می‌بینید این حوزه از چه شاخه‌هایی ساخته شده، هر شاخه چه کتاب‌هایی لازم دارد، برای درس زبان تخصصی و گزارش‌نویسی آزمایشگاهی چه باید کرد و پیش از سفارش چه چیزهایی را در مشخصات کتاب ببینید.
خیلی‌ها هنوز تربیت بدنی را همان زنگ ورزش مدرسه می‌دانند. اما در دانشگاه این رشته چیز دیگری است. علوم ورزشی می‌پرسد بدن هنگام حرکت چه می‌کند، چرا یک تمرین اثر می‌گذارد و دیگری نه، یک کودک چطور حرکت کردن را یاد می‌گیرد و چه‌طور می‌شود ورزش را برای همه، از کودک تا سالمند و از فرد سالم تا کسی با محدودیت، در دسترس کرد.
به همین دلیل، کتاب تربیت بدنی و علوم ورزشی فقط کتاب تمرین و مربی‌گری نیست. مجموعه‌ای است از منابع درسی که بخشی از آن‌ها علمی‌تر و به زیست‌شناسی نزدیک‌تر است و بخشی دیگر آموزشی و تاریخی. اگر تازه وارد این رشته شده‌اید، دانستن همین تقسیم‌بندی به شما کمک می‌کند در انبوه عنوان‌ها راه را گم نکنید.
نکته‌ی مهم دیگر این است که این رشته پیوسته با پژوهش جدید تغییر می‌کند. بنابراین سال چاپ و ویرایش کتاب اهمیت دارد و ما در ادامه دوباره به آن برمی‌گردیم.
برای این‌که یک تصویر کلی داشته باشید، شاخه‌های اصلی را در یک فهرست می‌آوریم. این فهرست رسمی نیست و دانشگاه‌ها ممکن است درس‌ها را متفاوت بنامند، اما ریشه‌ی همه‌ی آن‌ها همین‌هاست.
در ادامه هر کدام را با نمونه‌هایی از این دسته توضیح می‌دهیم.
در این دسته چند عنوان فیزیولوژی می‌بینید. «فیزیولوژی ورزش (جلد اول)»، «فیزیولوژی ورزشی (۲) (انرژی، تغذیه و حرکات انسانی)» و «فیزیولوژی ورزشی محیطی پیشرفته» سه نمونه‌اند. از نام‌شان معلوم است که هم درس مقدماتی هست و هم موضوع تخصصی‌تر مثل فیزیولوژی در محیط‌های مختلف.
فیزیولوژی ورزش برای بسیاری از دانشجوها سخت‌ترین درس است، چون واژه‌های زیادی دارد و باید هم مفهوم را بفهمید و هم اعداد و سازوکارها را به یاد بسپارید. یک راه خوب این است که به‌جای حفظ کردن خط به خط، برای هر مبحث یک پرسش بسازید. مثلا: هنگام دویدن، بدن از کجا انرژی می‌گیرد و چرا نفس‌نفس می‌زنیم؟ وقتی جواب را با زبان خودتان بگویید، مطلب ماندگار می‌شود.
اگر تازه شروع کرده‌اید، از کتاب مقدماتی شروع کنید و سراغ عنوان‌های پیشرفته نروید. کتاب «محیطی» و «پیشرفته» معمولا فرض می‌گیرد که مبانی را می‌دانید. برای دانشجوی کارشناسی کتاب پایه کافی است و برای دانشجوی ارشد یا پژوهشگر منبع پیشرفته لازم می‌شود. توضیحات صفحه‌ی هر کتاب می‌تواند به شما بگوید مخاطبش کیست.
«یادگیری حرکتی و اجرا: از اصول تا تمرین» و «رشد حرکتی در طول عمر» دو کتابی هستند که به نیمه‌ی دیگر علوم ورزشی می‌پردازند. این نیمه بیشتر به مغز و رفتار نزدیک است تا ماهیچه و اکسیژن.
پرسش‌های این شاخه از جنس زیر است: چرا یک بچه بعد از چند ماه راه رفتن را یاد می‌گیرد؟ چرا تمرین تکراری یک مهارت را ماهرتر می‌کند؟ بازخورد مربی چه وقت مفید است و چه وقت مزاحم؟ در سنین بالا حرکت چه تغییری می‌کند؟ عنوان «رشد حرکتی در طول عمر» نشان می‌دهد کتاب از کودکی تا سنین بالاتر را دنبال می‌کند.
این کتاب‌ها برای مربی‌ها هم مفیدند، چون به آن‌ها یاد می‌دهند چگونه یک مهارت را قدم‌به‌قدم آموزش بدهند. اگر مربی کودکان هستید، از همین حوزه شروع کنید.
کتاب «حرکات اصلاحی (ویراست ۲)» در فهرست است. حرکات اصلاحی بخشی از علوم ورزشی است که به وضعیت بدن، تعادل ماهیچه‌ها و ناهنجاری‌های ساده می‌پردازد. نشانه‌ی ویراست دوم این است که کتاب یک بار بازنگری شده است.
یک نکته‌ی مهم: کتاب حرکات اصلاحی برای یادگیری دانشجو و مربی است و جای معاینه‌ی پزشک یا فیزیوتراپیست را نمی‌گیرد. اگر شما یا نزدیکانتان مشکل جسمی دارید، ابتدا با متخصص مشورت کنید. سپس کتاب می‌تواند به فهم بهتر تمرین‌ها کمک کند.
کتاب «آموزش فنون کشتی» نمونه‌ای از کتاب‌های رشته‌ی مشخص است. این‌جا با منبعی روبه‌رو هستید که یک ورزش را از نظر فنی توضیح می‌دهد. برای دانشجویی که درس رشته‌ی کشتی دارد، برای مربی و برای علاقه‌مند به این ورزش سنتی و محبوب، چنین کتاب‌هایی مرجع است.
کتاب فنی را نمی‌شود فقط خواند. بهتر است هم‌زمان با مربی یا هم‌تیمی تمرین کنید و مراحل حرکت را روی تشک یا زمین ببینید. تصویر و توضیح کتاب به شما زبان مشترک می‌دهد و مربی به شما نشان می‌دهد چطور آن را در عمل اجرا کنید.
دو عنوان در فهرست به این حوزه مربوط است: «نگاهی به تاریخ تربیت بدنی جهان» و «اخلاق زیستی، ژنتیک و ورزش». اولی گذشته‌ی این رشته را مرور می‌کند و دومی سراغ پرسش‌هایی می‌رود که ورزش امروز با آن‌ها روبه‌رو است.
اگر دوست دارید بدانید ورزش در تمدن‌های مختلف چه جایی داشته، کتاب تاریخ برای شما جالب است. اگر به پرسش‌هایی مثل حد و مرز فناوری در ورزش علاقه دارید، عنوان اخلاق زیستی و ژنتیک را ببینید. برای مطالعه‌ی تکمیلی می‌توانید به دسته‌ی تاریخ و فلسفه هم سر بزنید.
ما در این‌جا درباره‌ی نظر نویسندگان قضاوت نمی‌کنیم و فقط به‌عنوان راهنمای خرید می‌گوییم این کتاب‌ها ذهن را از تمرین صرف به سمت پرسش‌های بزرگ‌تر می‌برد.
عنوان «راهبردهای فراگیرسازی تربیت بدنی برای همه» به موضوعی اشاره می‌کند که در سال‌های اخیر اهمیت بیشتری یافته: چگونه کلاس ورزش را طوری برگزار کنیم که همه‌ی بچه‌ها، با هر توانایی، در آن جا داشته باشند؟
این پرسش مخصوصا برای دبیران ورزش و مربیان آموزشی مهم است. یک کلاس واقعی همیشه از بچه‌هایی با توانایی‌های مختلف تشکیل می‌شود. کتابی که راهبردهای فراگیرسازی را توضیح بدهد، به معلم ابزار می‌دهد تا کسی از فعالیت جا نماند. اگر در حوزه‌ی آموزش کار می‌کنید، دسته‌ی علوم تربیتی و آموزش هم می‌تواند مکمل خوبی باشد.
ورزش فقط برای قهرمان‌ها نیست. مربی خوب کسی است که هر شاگرد را با توانایی خودش می‌بیند و برای او تمرین مناسب پیدا می‌کند. کتاب‌هایی از این دست، نگاه مربی را از مدال به انسان می‌برند.
در دسته‌ی تربیت بدنی و علوم ورزشی عنوانی هست به اسم «گزارش‌ها و پروژه‌های آزمایشگاهی در علوم ورزشی و تمرین (راهنما برای دانشجویان)». این نوع کتاب کمتر دیده می‌شود ولی برای دانشجو بسیار به‌کار می‌آید.
بسیاری از دانشجوها در اولین کلاس آزمایشگاه نمی‌دانند گزارش را چطور بنویسند. باید هدف را بگویید، روش را شرح بدهید، اعداد را ثبت کنید و نتیجه بگیرید. کتاب راهنما همین قدم‌ها را نشان می‌دهد. اگر پایان‌نامه یا پروژه‌ی پژوهشی در پیش دارید، چنین منبعی زمان زیادی را برایتان کم می‌کند.
یک توصیه‌ی ساده: از همان ترم اول، دفترچه‌ی آزمایشگاهی بگیرید و هر اندازه‌گیری را با تاریخ و شرایط بنویسید. عادت ثبت دقیق، در تمام سال‌های تحصیل به شما کمک می‌کند.
کتاب «زبان تخصصی تربیت‌بدنی» در همین دسته است. تقریبا همه‌ی مقاله‌های معتبر ورزش به انگلیسی چاپ می‌شود و اگر بخواهید در این رشته پیشرفت کنید، ناچارید متن علمی انگلیسی بخوانید.
درس زبان تخصصی معمولا اصطلاح‌های هر شاخه را یاد می‌دهد، مثل نام ماهیچه‌ها، نوع تمرین و واژه‌های آزمایشگاهی. راه بهتر برای یادگیری این است که هر روز یک پاراگراف کوتاه از متن درسی را بخوانید، واژه‌های ناآشنا را در دفتری بنویسید و هفته‌ای یک بار مرورشان کنید.
برای تقویت عمومی‌تر زبان می‌توانید سری به دسته‌ی زبان خارجی بزنید. این تمرین کوچک روزانه، بعد از یک ترم، شما را از کتاب ترجمه‌شده بی‌نیاز نمی‌کند، اما مقاله‌خواندن را برایتان راحت‌تر می‌کند.
وقتی به صفحه‌ی یک کتاب می‌رسید، این نکته‌ها را بررسی کنید:
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از سفارش آن را کامل بخوانید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
درس‌های این رشته هم نظری هستند و هم عملی. برنامه‌ی شما باید هر دو را در بر بگیرد. یک الگوی پیشنهادی برای هر هفته این است:
در دوره‌ی امتحان‌ها، مرور فعال بهتر از دوباره خواندن است. فلش‌کارت بسازید، خلاصه‌های یک‌صفحه‌ای بنویسید و به هم‌کلاسی‌ها درس را توضیح بدهید. وقتی توضیح دادن را بلد باشید، یعنی مطلب را فهمیده‌اید.
اگر دانشجو نیستید و معلم یا مربی هستید، ممکن است از این دسته چیز دیگری بخواهید. شما به کتاب‌هایی نیاز دارید که مستقیم به کلاس و تمرین کمک کنند. چند پرسش کاربردی از دید شما:
کتاب‌های رفتار حرکتی، فراگیرسازی، فنون ورزشی و حرکات اصلاحی، هر کدام به یکی از این پرسش‌ها پاسخ می‌دهند. هیچ‌کدام معجزه نمی‌کنند و باید با تجربه‌ی کلاس همراه شوند، ولی یک چارچوب فکری روشن به شما می‌دهند.
کتاب پیشرفته با مفاهیم پایه شروع نمی‌کند. اگر بدون مقدمه سراغش بروید، سرخورده می‌شوید. اول کتاب مبانی و بعد سراغ عنوان‌های تخصصی‌تر بروید.
هر استاد ممکن است بخش‌های مشخصی از یک کتاب را تدریس کند. پیش از خرید، سرفصل را بپرسید که پولی برای بخش‌های اضافه خرج نکنید.
کتاب‌های علمی با کتاب‌های عمومی تمرین فرق دارند. هر توصیه‌ی ورزشی برای همه‌ی بدن‌ها مناسب نیست. اگر بیماری یا آسیب دارید، از پزشک یا متخصص طب ورزشی نظر بگیرید و بعد تمرین کنید.
زبان را نمی‌شود در یک شب یاد گرفت. اگر از اول ترم کم‌کم شروع کنید، در امتحان راحت‌تر هستید.
علوم ورزشی جزیره‌ای جدا نیست. با روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، تغذیه، آموزش و حتی اقتصاد ارتباط دارد. یک مربی خوب باید از انگیزه‌ی ورزشکار آگاه باشد، از نقش ورزش در جامعه بداند و مسائل مربوط به آموزش را بشناسد.
اگر می‌خواهید دید خود را وسیع‌تر کنید، بعد از کتاب‌های اصلی رشته‌تان سراغ دسته‌های هم‌رده بروید: جامعه‌شناسی برای فهم نقش ورزش در جامعه و علوم انسانی و اجتماعی برای نگاه کلی‌تر. این مطالعه‌ی آزاد، شما را از دانشجوی صرفا محفوظات‌خوان به یک متخصص متفکر تبدیل می‌کند.
دانشجویی که وارد این رشته می‌شود، معمولا در سال‌های اول با درس‌های پایه روبه‌رو است: کالبدشناسی، فیزیولوژی، مبانی رفتار حرکتی و تاریخ. بعد کم‌کم به درس‌های تخصصی‌تر می‌رسد و در پایان، پروژه یا پایان‌نامه دارد. نام درس‌ها و ترتیبشان در هر دانشگاه فرق دارد، پس این را فقط یک تصویر کلی بدانید.
هر مرحله از مسیر تربیت بدنی و علوم ورزشی به نوع خاصی از کتاب نیاز دارد. در ابتدا کتاب‌های پایه که مفهوم‌ها را ساده و مرحله‌به‌مرحله توضیح بدهند. در میانه‌ی راه کتاب‌های تخصصی هر شاخه. در انتها، منابع پژوهشی و راهنماهای روش تحقیق. اگر هر کدام را در زمان خودش بخوانید، خسته نمی‌شوید و فشار درس‌ها یک‌جا روی شما نمی‌ریزد.
بعضی دانشجوها در ترم اول کتاب ارشد می‌خرند تا جلو بیفتند. این کار معمولا نتیجه‌ی خوبی ندارد. بهتر است پایه‌ها را محکم کنید و بعد سراغ عنوان‌های سنگین بروید.
تصور نکنید کتاب فقط برای امتحان است. کسی که در باشگاه یا مدرسه کار می‌کند، از دانستن اصول علمی سود می‌برد. برای نمونه، وقتی می‌دانید انرژی بدن در تمرین‌های کوتاه و بلند چطور تأمین می‌شود، تمرین بهتری می‌چینید. وقتی مراحل رشد حرکتی را می‌شناسید، از کودکی انتظار مهارتی را که هنوز آماده‌اش نیست نمی‌کشید.
مربی‌ای که خواندن را ادامه می‌دهد، با گذشت زمان از مربی‌ای که فقط از تجربه‌ی شخصی استفاده می‌کند جلو می‌افتد. تجربه ارزشمند است، ولی وقتی با دانش ترکیب شود، اشتباه‌ها را زودتر کشف می‌کند. مسیر یادگیری در تربیت بدنی و علوم ورزشی تمامی ندارد و هر چند سال، یافته‌های تازه‌ای می‌آید.
اول، هر ماه یک فصل کوتاه از یک کتاب تخصصی بخوانید. دوم، یافته‌ی تازه را در تمرین یک شاگرد امتحان کنید و نتیجه را یادداشت کنید. سوم، با هم‌کارها درباره‌ی چیزهایی که خوانده‌اید حرف بزنید. هر بار که مطلبی را برای کسی توضیح بدهید، خودتان هم بهتر می‌فهمید.
در بعضی رشته‌های علمی، مطالب سال‌ها ثابت می‌ماند. اما در تربیت بدنی و علوم ورزشی، پژوهش‌های تازه ممکن است توصیه‌ها را تغییر بدهد. به همین دلیل وقتی عنوانی مثل «حرکات اصلاحی (ویراست ۲)» را می‌بینید، بدانید نسخه‌ای است که بازنگری شده است.
البته ویراست تازه‌تر به‌تنهایی دلیل کیفیت نیست. باید ببینید کتاب چه سطحی دارد و با درس شما همخوان است یا نه. گاهی استاد یک نسخه‌ی مشخص را معرفی می‌کند و بهتر است همان را بخرید، چون شماره‌ی صفحه‌ها و بخش‌های ارجاعی با آن درس داده می‌شود.
برای کتاب‌های ترجمه هم به این نکته توجه کنید: ویراست کتاب اصلی و سال ترجمه ممکن است با هم فرق داشته باشند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش نوشته شده و بهتر است پیش از سفارش آن را با دقت بخوانید.
کتاب‌های این دسته ابزار آموزشی هستند، نه نسخه‌ی درمانی. اگر درد، آسیب یا بیماری دارید، ابتدا باید پزشک یا فیزیوتراپیست شما را ببیند. بعد از آن، آگاهی از اصول تمرین می‌تواند به شما کمک کند برنامه‌ی ورزشی را بهتر بفهمید و درست اجرا کنید.
همین نکته درباره‌ی تغذیه و مکمل هم صادق است. کتاب فیزیولوژی توضیح می‌دهد بدن چطور از غذا انرژی می‌گیرد، اما رژیم شخصی شما را متخصص تغذیه باید تعیین کند. دانستن مبانی علمی، ما را از باورهای نادرست دور می‌کند، ولی تصمیم نهایی درباره‌ی سلامت را باید با متخصص گرفت.
این نگاه مسئولانه در خود رشته‌ی تربیت بدنی و علوم ورزشی هم به‌عنوان یک اصل مهم شناخته می‌شود: مربی باید حد دانش خود را بشناسد و در زمان لازم، شاگرد را به متخصص ارجاع دهد.
کتاب درسی تنها منبع شما نیست، ولی ستون اصلی است. کنار آن چند ابزار ساده می‌تواند یادگیری را عمیق‌تر کند. اول، دفتر یادداشتی که فقط برای اشتباه‌ها و سؤال‌هایتان باشد. دوم، برگه‌ی خلاصه برای هر فصل که بیشتر از یک صفحه نشود. سوم، گروه مطالعه‌ی کوچک با دو یا سه هم‌کلاسی.
در کار عملی هم چند وسیله‌ی ساده به شما کمک می‌کند: کرونومتر، متر، دفترچه‌ی ثبت و در صورت امکان دسترسی به آزمایشگاه دانشکده. با این‌ها می‌توانید مطالب کتاب را روی خودتان یا هم‌کلاسی‌ها بسنجید، مثلا ضربان قلب در حالت استراحت و بعد از فعالیت را اندازه بگیرید و با آنچه کتاب می‌گوید مقایسه کنید. همین تجربه‌ی ساده، مفهوم را برای همیشه در ذهن شما می‌نشاند.
همه‌ی مخاطبان این دسته دانشجو نیستند. مربی‌های باشگاهی، ورزشکاران حرفه‌ای و علاقه‌مندانی هستند که می‌خواهند بدانند بدنشان چطور کار می‌کند. برای این گروه پیشنهاد می‌کنیم از کتاب‌های عمومی‌تر و مقدماتی‌تر شروع کنند و اگر علاقه پیدا کردند، به سراغ تخصصی‌ترها بروند.
مهم است بدانید که خواندن کتاب علمی گاهی سخت است، چون اصطلاح‌ها ناآشنا هستند. نگران نشوید. فصل‌های اول را با آرامش بخوانید و دوباره مرور کنید. بعد از چند فصل، اصطلاح‌ها برایتان جا می‌افتد و خواندن سریع‌تر می‌شود. یک لغت‌نامه‌ی کوچک شخصی بسازید و هر بار کلمه‌ی تازه‌ای دیدید در آن بنویسید.
گاهی کتابی را برای کسی دیگر می‌خرید. اگر آن فرد دانشجو است، پیش از خرید از او بپرسید کدام درس‌ها را دارد و استاد کدام کتاب را معرفی کرده است. هدیه‌ای که با سرفصل درس همخوان باشد، حتما استفاده می‌شود. اگر برای یک مربی می‌خرید، ببینید در کدام رشته کار می‌کند و به کدام موضوع علاقه دارد. کتاب فنون یک ورزش برای مربی همان رشته مفید است، اما کتاب رشد حرکتی برای هر مربی بچه‌ها به کار می‌آید.
اگر مطمئن نیستید، کتابی بخرید که مخاطب گسترده‌تری داشته باشد، مثل منبع عمومی فیزیولوژی یا کتاب‌های آموزشی ورزش برای همه. مشخصات کتاب را در صفحه‌اش بخوانید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید.
کتاب‌های مقدماتی مثل جلد اول فیزیولوژی ورزش برای شروع بهتر است. عنوان‌های پیشرفته و محیطی را برای بعد از فهم مبانی نگه دارید.
خیر. این کتاب برای آموزش دانشجو و مربی است. برای مشکل جسمی حتما با متخصص مشورت کنید.
هر روز چند خط بخوانید، واژه‌های تازه را در دفتری بنویسید و هفته‌ای یک بار مرور کنید. با تمرین کم و مداوم، مقاله‌خوانی آسان‌تر می‌شود.
معمولا اطلاعات به‌روزتری دارد، ولی سرفصل درس شما را هم ببینید. گاهی استاد یک ویراست مشخص را معرفی می‌کند.
کتاب‌های رشد حرکتی، یادگیری حرکتی و فراگیرسازی تربیت بدنی برای کلاس درس مناسب‌اند. با توجه به سن شاگردانتان انتخاب کنید.
بیشتر منابع درسی هستند، اما مربی‌ها، معلم‌ها و علاقه‌مندان جدی هم از آن‌ها استفاده می‌کنند. صفحه‌ی هر کتاب مخاطب و سطح آن را نشان می‌دهد.
بله، عنوانی درباره‌ی آموزش فنون کشتی در این دسته هست. برای جزئیات، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
تربیت بدنی و علوم ورزشی رشته‌ای است که علم، مهارت و آموزش را کنار هم می‌گذارد. کتاب‌های آن، از فیزیولوژی و رشد حرکتی تا تاریخ، اخلاق، زبان تخصصی و راهنمای آزمایشگاه، به شما کمک می‌کنند هم امتحان‌ها را خوب بگذرانید و هم در کار واقعی، آگاه‌تر و مطمئن‌تر باشید.
پیشنهاد ما این است که اول سرفصل درس را بدانید، بعد کتاب مناسب هر درس را انتخاب کنید و کم‌کم با منابع تخصصی‌تر جلو بروید. حالا وقتش است کتاب‌های این دسته را مرور کنید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید.
