حسین اکبری
ترجمه‌ی محمد باقر موسوی همدانی
ایده پردازان چکاد
بعضی کتاب‌ها را نمی‌خوانیم؛ با خودمان می‌بریم. در کیف، روی طاقچه‌ی کنار سجاده، در سفر زیارت، کنار تخت بیمار. دسته‌ی «ادعیه و زیارات (مفاتیح)» کتاب‌جم مخصوص همین کتاب‌هاست: مجموعه‌های دعا و زیارت‌نامه، تعقیبات نماز، دعاهای مشهوری مانند دعای عرفه و توسل، و کتاب‌هایی که درباره‌ی معنا و آداب نیایش نوشته شده‌اند. در این صفحه توضیح می‌دهیم این کتاب‌ها چه انواعی دارند، هنگام خرید به چه نکته‌هایی توجه کنید و برای خودتان، والدین‌تان یا هدیه چه چیزی مناسب‌تر است.
اگر اولین بار است که می‌خواهید یک کتاب دعا بخرید، یا سال‌هاست با مفاتیح انس دارید و می‌خواهید نسخه‌ی تازه‌ای تهیه کنید، این راهنما را تا آخر بخوانید.
در بسیاری از خانه‌های ایرانی کتابی هست که همیشه یک جای مشخص دارد و با احترام نگهداری می‌شود. این کتاب معمولا مجموعه‌ای از دعاها و زیارت‌نامه‌هاست. عبارت «مفاتیح» به معنای کلیدهاست و در میان مردم اغلب به مجموعه‌ی مشهوری اشاره می‌کند که دعاها و زیارت‌ها را گرد آورده است. اما دسته‌ی ادعیه و زیارات (مفاتیح) فقط یک کتاب نیست؛ ده‌ها کتاب و چاپ مختلف دارد.
دعا در سنت دینی ما راهی برای گفت‌وگو با خداست، و زیارت‌نامه متنی است که هنگام سلام و یاد کردن امامان و بزرگان دین خوانده می‌شود. این متن‌ها را معمولا به عربی می‌خوانند و ترجمه‌ی فارسی کنارشان می‌گذارند تا خواننده معنا را بفهمد. کتاب‌های این دسته به خواننده کمک می‌کنند هم متن را درست بخواند و هم معنایش را بداند.
ما این صفحه را از نگاه یک کتاب‌فروشی می‌نویسیم و قصد نداریم درباره‌ی مسائل شرعی نظر بدهیم. برای پرسش‌های فقهی و آداب دقیق، به مراجع و اهل علم رجوع کنید. کتاب‌ها در این راه یاری‌رسان‌اند، نه جایگزین آن‌ها.
وقتی جلوی قفسه‌ی این دسته می‌ایستید، همه‌ی کتاب‌ها شبیه هم نیستند. آشنایی با انواع کتاب‌ها به شما کمک می‌کند دقیق‌تر انتخاب کنید.
بزرگ‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نوع. دعاهای روزهای هفته، ماه‌ها، مناسبت‌ها و زیارت‌نامه‌های مختلف را در یک کتاب دارد. اگر فقط یک کتاب دعا می‌خواهید، معمولا سراغ همین نوع می‌روید.
بعضی کتاب‌ها فقط یک دعای خاص را دارند. مثلا «دعای توسل» با ویژگی پالتویی و جلد چرم، برای کسانی است که می‌خواهند یک دعای مشخص را همراه داشته باشند. یا مجموعه‌هایی که فقط دعاهای یک ماه را گرد آورده‌اند؛ مثل کتابچه‌ای که در عنوانش «ادعیه ماه رجب» آمده است.
کتابی با عنوان «دعای عرفه» که زیرعنوانش درس شناخت و خودسازی از امام حسین در صحرای عرفات است، از همین نوع است. این کتاب‌ها فقط متن دعا را نمی‌آورند؛ معنا و پیام آن را هم شرح می‌دهند. اگر می‌خواهید دعا را بهتر بفهمید، این نوع برای شماست.
عنوان‌هایی مثل «هنگام نیایش چه می‌کنیم؟»، «زمانی برای خدا» و «فقط برای خدا» نشان می‌دهند که بخشی از کتاب‌های این دسته درباره‌ی حال و آداب نیایش‌اند و متن دعا ندارند. از عنوان‌شان بیش از این نمی‌توان گفت و توضیح کامل را در صفحه‌ی خود کتاب بخوانید.
در این دسته کتاب‌های تخصصی‌تری هم هست. مثلا «رسائل فی الدعاء عند اهل البیت(ع)» که از نامش پیداست عربی و پژوهشی است و «مستطرفات المعالی». این‌ها برای پژوهشگران و طلاب مناسب‌ترند تا خواننده‌ی عمومی.
کتابی مثل «آیین اشک و عزا در سوگ سیدالشهدا» به موضوع عزاداری می‌پردازد و برای علاقه‌مندان به این آیین‌هاست.
مخاطب کتاب‌های ادعیه و زیارات (مفاتیح) بسیار متنوع است. سالمندی که هر روز صبح دعای مخصوصی می‌خواند و می‌خواهد نسخه‌ای با خط درشت داشته باشد. جوانی که تازه به دعا علاقه پیدا کرده و می‌خواهد با ترجمه‌ی روان شروع کند. خانواده‌ای که برای سفر زیارتی آماده می‌شود. عروس و دامادی که به‌دنبال هدیه‌ی مناسب برای شروع زندگی‌اند. معلمی که برای شاگردانش کتابچه‌ی دعا می‌خرد. هر کدام از این‌ها نیازی متفاوت دارند و کتاب متفاوتی می‌خواهند.
بنابراین پیش از خرید از خودتان بپرسید: می‌خواهم هر روز بخوانم یا در مناسبت‌های خاص؟ متن عربی را می‌توانم بخوانم یا فقط ترجمه لازم دارم؟ کتاب را با خودم به سفر می‌برم یا در خانه می‌ماند؟ پاسخ این سؤال‌ها اندازه، جلد و نوع کتاب را تعیین می‌کند.
اگر می‌خواهید کتاب مناسبی از این دسته بخرید، این نکته‌ها را در نظر بگیرید. همه‌ی آن‌ها در صفحه‌ی هر کتاب مشخص شده‌اند و می‌توانید پیش از سفارش بخوانید.
کتاب‌های دعا در اندازه‌های مختلف چاپ می‌شوند. اندازه‌ی جیبی برای حمل و سفر مناسب است. اندازه‌ی پالتویی کمی بزرگ‌تر است و هنوز می‌شود با خود برد. اندازه‌های بزرگ‌تر برای خواندن در خانه و برای کسانی که دیدشان ضعیف است راحت‌ترند. اگر خط درشت لازم دارید، به اندازه‌ی کتاب توجه کنید.
متن عربی دعا اگر خوانا و اعراب‌گذاری‌شده باشد، برای کسانی که عربی نمی‌خوانند مهم است. خط ریز برای بعضی چشم‌ها سخت است. اگر برای پدربزرگ یا مادربزرگ می‌خرید، حتما به درشتی خط توجه کنید.
ترجمه‌ی روان و ساده برای فهم معنای دعا مهم است. بعضی کتاب‌ها ترجمه‌ی خط به خط دارند و بعضی ترجمه‌ی کلی. نام مترجم را در مشخصات کتاب ببینید.
کتاب دعا را معمولا زیاد استفاده می‌کنند. جلد محکم، مثلا جلد چرم که در عنوان بعضی نسخه‌ها آمده، دوام بیشتری دارد. کاغذ خوب هم هنگام ورق زدن‌های مکرر خراب نمی‌شود.
مطمئن شوید کتاب همان چیزی را دارد که می‌خواهید: فقط یک دعا، دعاهای یک ماه، یا مجموعه‌ی جامع. در مشخصات کتاب فهرست بخش‌ها را ببینید.
ناشر مورد اعتماد و چاپ‌های معتبر اهمیت دارد، چون در متن‌های دینی صحت متن مهم است. نام ناشر در صفحه‌ی کتاب هست.
سال دینی پر از مناسبت است و هر مناسبت دعاهای مخصوصی دارد. کتاب‌ها معمولا مطالب را بر اساس روزهای هفته، ماه‌های قمری و مناسبت‌ها تقسیم می‌کنند.
ماه‌های رجب، شعبان و رمضان برای بسیاری از خانواده‌ها زمان انس بیشتر با دعا هستند. کتابچه‌ای با عنوان «ادعیه ماه رجب» برای همین زمان است. دعای عرفه هم مربوط به روز عرفه است و کتاب‌هایی درباره‌ی آن نوشته شده. دعای توسل هم از دعاهای مشهوری است که بسیاری آن را می‌خوانند.
در ماه محرم و صفر، کتاب‌هایی درباره‌ی عزاداری و زیارت اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. اگر می‌خواهید کتاب‌های بیشتری درباره‌ی زندگی معصومین ببینید، دسته‌ی زندگانی معصومین (ع) را هم نگاه کنید. توصیه‌ی ما این است که کتاب را چند هفته پیش از مناسبت تهیه کنید تا فرصت آشنایی داشته باشید.
کسی که تازه سراغ دعا می‌رود، ممکن است دشواری متن عربی و طولانی بودن بعضی دعاها او را دلسرد کند. چند توصیه‌ی ساده می‌تواند کمک کند.
نکته‌ی مهم: این توصیه‌ها عمومی‌اند و جای راهنمایی دینی نیستند. هر کس بر اساس باور و مرجع خودش عمل می‌کند و کتاب‌جم در این باره موضعی ندارد.
خیلی از پدر و مادرها می‌خواهند فرزندشان با نماز و دعا آشنا شود. عنوان «فرودگاه فرشتگان ۲» که در پرانتزش از مهارت‌های پایبندی به نماز در فرزندان ۶ تا ۱۸ سال حرف می‌زند، برای همین دغدغه است. از عنوانش برمی‌آید که راهنمای تربیتی برای والدین است. برای دیدن کتاب‌های بیشتری برای کودکان و نوجوانان، به دسته‌ی کودک و نوجوان مذهبی هم بروید.
چند اصل ساده در آشنا کردن کودک با دعا مفید است. خودتان الگو باشید: کودک آنچه را می‌بیند تقلید می‌کند. فشار نیاورید: دعای اجباری معمولا نتیجه‌ی خوبی ندارد. دعاهای کوتاه و شیرین را انتخاب کنید و با زبان ساده معنا را توضیح دهید. اجازه دهید کودک سؤال بپرسد و اگر جواب را نمی‌دانید، صادقانه بگویید و با هم پیدا کنید.
کتاب ادعیه و زیارات (مفاتیح) یکی از هدیه‌های رایج و ارزشمند است. مناسب عروسی، سفر زیارتی، تولد، آغاز کار تازه یا هدیه به بزرگان خانواده. برای هدیه چند نکته را در نظر بگیرید.
اول این‌که جلد و ظاهر کتاب مهم است. کتابی با جلد مقاوم و چاپ خوب، هدیه‌ی شایسته‌تری است. دوم، گیرنده را بشناسید. برای فردی سالمند، خط درشت و اندازه‌ی مناسب مهم‌ترین نکته است. برای جوان، ترجمه‌ی روان و اندازه‌ی کوچک‌تر. برای کسی که سفر زیارتی دارد، اندازه‌ی جیبی یا پالتویی بهتر است.
سوم، محتوا. اگر مطمئن نیستید گیرنده چه نوع دعایی دوست دارد، مجموعه‌ی جامع انتخاب امن‌تری است. چهارم، دقت در اسامی و نوشته‌ها. اگر روی کتاب اسم می‌نویسید، پیش از آن با مناسبت جور بودن آن را در نظر بگیرید.
خیلی‌ها بعد از انس با دعا دوست دارند درباره‌ی مفاهیم عمیق‌تر هم بخوانند. کتاب‌هایی که درباره‌ی معنای نیایش و رابطه با خدا نوشته شده‌اند، می‌توانند قدم بعدی باشند. اگر به مباحث اخلاقی علاقه دارید، دسته‌ی اخلاق اسلامی را ببینید. برای مباحث معنوی و عرفانی به دسته‌ی عرفان و معنویت بروید. اگر بخواهید با متن قرآن و تفسیرش آشنا شوید، دسته‌ی تفسیر قرآن را نگاه کنید. و برای مسائل شرعی و احکام، دسته‌ی احکام و رساله هست. همه‌ی این‌ها زیرمجموعه‌ی دسته‌ی مذهبی و معنوی هستند.
یادتان باشد که انس با دعا، سفری آهسته است. لازم نیست یک‌شبه همه‌چیز را بخوانید. کتاب‌ها ابزار شما هستند و مسیر را خودتان می‌روید.
کتاب ادعیه و زیارات (مفاتیح) معمولا سال‌ها در خانه می‌ماند و از نسلی به نسل بعد می‌رسد. برای همین بهتر است مراقبتش کنید. آن را در جای خشک و دور از رطوبت و گرمای زیاد نگه دارید. اگر جلد چرم یا جلد مقوایی دارد، از خیس شدن و تماس با مایعات دور نگهش دارید. ورق‌های آن را با دست تمیز ورق بزنید و اگر لازم است از نشانه‌ی کتاب استفاده کنید تا گوشه‌ی صفحه‌ها تا نخورد.
در بسیاری از خانواده‌ها رسم است که روی این کتاب‌ها یادداشتی از هدیه‌دهنده یا تاریخ اهدا نوشته می‌شود. این یادگار عاطفی ارزش نسخه را بالاتر می‌برد. اگر می‌خواهید کتابی را به نسل بعد بسپارید، همین‌جور یادداشت‌ها آن را خاص‌تر می‌کند.
جلد زیبا خوب است، اما اول به خط، ترجمه و محتوا نگاه کنید.
بعضی کتاب‌های این دسته پژوهشی و عربی‌اند و برای خواننده‌ی عمومی مناسب نیستند. توضیحات هر کتاب را بخوانید.
کتابی که برای همراه بردن می‌خرید، نباید سنگین باشد. کتابی که برای سالمند می‌خرید، نباید خط ریز داشته باشد.
کتاب دعا برای خواندن و انس است. برای مسائل شرعی از مرجع و اهل علم کمک بگیرید.
اگر تا حالا کتاب مفصل دعا را باز نکرده‌اید، ممکن است ساختارش شما را گیج کند. بیشتر مجموعه‌های جامع بر یک الگوی آشنا ساخته می‌شوند و وقتی آن را بشناسید، پیدا کردن هر دعا آسان می‌شود.
بخش اول اغلب به دعاهای روزهای هفته و اوقات شبانه‌روز اختصاص دارد. کسی که می‌خواهد هر روز یک دعای ثابت بخواند، از همین بخش شروع می‌کند.
بعد از نمازها ذکرها و دعاهایی هست که به آن‌ها تعقیبات می‌گویند. بسیاری از نمازگزاران کتابچه‌ی کوچکی از تعقیبات دارند و همراه سجاده نگه می‌دارند.
هر ماه قمری و هر مناسبت مذهبی دعاها و اعمال ویژه‌ای دارد. این بخش وقتی به کارتان می‌آید که ماه یا مناسبت خاصی در پیش باشد.
دعاهایی مثل دعای عرفه، توسل و بسیاری دیگر بخش جداگانه‌ای دارند و بعضی هم در کتاب‌های مستقل چاپ می‌شوند.
در این بخش متن زیارت‌نامه‌ی امامان و بزرگان دین آمده است. کسی که سفر زیارتی در پیش دارد، اغلب بیشتر از همین بخش استفاده می‌کند.
بنابراین وقتی می‌خواهید یک کتاب از دسته‌ی ادعیه و زیارات (مفاتیح) بخرید، به فهرست بخش‌های آن نگاه کنید. بعضی نسخه‌ها فقط بخشی از این بخش‌ها را دارند و بعضی همه‌ی آن‌ها را. مشخصات کتاب کمک می‌کند بفهمید کدام نسخه به کارتان می‌آید.
کسی که برای زیارت آماده می‌شود، معمولا کتاب دعا را جزو وسایل ضروری می‌داند. در سفر، سه چیز مهم است: سبک بودن، خوانا بودن و مقاوم بودن. کتاب سنگین و بزرگ در کیف دست‌وپاگیر است. کتاب با خط ریز در جمعیت و با نور کم سخت خوانده می‌شود. کتاب با جلد نازک زود خراب می‌شود.
به همین دلیل بسیاری از مسافران کتاب جیبی یا پالتویی با جلد محکم را ترجیح می‌دهند. نمونه‌ی این‌ها در عنوان‌هایی مثل «دعای توسل» با ویژگی پالتویی و جلد چرم دیده می‌شود. اگر سفر شما به مکان‌های مختلفی می‌رود، بهتر است پیش از سفر بخش‌های لازم را با برچسب یا نشانه علامت بگذارید تا در مسیر وقت کمتری صرف پیدا کردن دعا شود.
یک توصیه‌ی دیگر: نسخه‌ی اصلی و ارزشمند خانه را همیشه با خود نبرید. اگر کتاب مورد علاقه‌ی خانوادگی است، برای سفر یک نسخه‌ی ساده‌تر تهیه کنید تا آن یادگار سالم بماند.
دعا فقط یک کار فردی نیست. بسیاری از خانواده‌ها در ماه‌های خاص یا شب‌های مشخص، دور هم دعا می‌خوانند. یک نفر بلند می‌خواند و بقیه گوش می‌دهند یا همراهی می‌کنند. این رسم خاطره‌ای گرم و ماندگار می‌سازد.
اگر می‌خواهید چنین جلسه‌ای را در خانه راه بیندازید، چند نسخه از کتاب مناسب تهیه کنید تا هر کس نسخه‌ی خودش را داشته باشد. اگر یک نسخه دارید، یک نفر بلند بخواند و دیگران با ترجمه همراه شوند. برای جلسات خانوادگی، دعاهای کوتاه‌تر و مأنوس‌تر بهتر از دعاهای طولانی و دشوار است.
در مراسم‌های عمومی هم کتاب‌های دعا و زیارت کاربرد دارند. مسجدها و هیئت‌ها اغلب از کتابچه‌های مخصوص استفاده می‌کنند. اگر مسئول تهیه‌ی کتاب برای گروه هستید، به یکدست بودن نسخه‌ها و وضوح خط توجه کنید.
پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها از پرمصرف‌ترین مخاطبان این دسته‌اند. برای آن‌ها معمولا مهم‌ترین نکته خط درشت است. وقتی می‌خواهید هدیه بخرید، اندازه‌ی حروف را با دقت بررسی کنید. کتابی با حروف درشت و فاصله‌ی مناسب بین خط‌ها را انتخاب کنید و اگر نیاز بود، همراهش یک ذره‌بین کوچک یا چراغ مطالعه هدیه بدهید.
مسئله‌ی دیگر وزن کتاب است. کتاب سنگین در دست لرزان سخت نگه داشته می‌شود. اگر امکانش هست، کتاب سبک‌تر انتخاب کنید یا یک پایه‌ی کتاب هم هدیه بدهید. جلد نرم و ورق‌های راحت ورق خوردن، دو ویژگی است که سالمندان قدر آن را می‌دانند.
این نکته‌ها فقط تجربه‌های عمومی‌اند و تشخیص پزشکی نیستند. اگر عزیزتان مشکل بینایی جدی دارد، به پزشک مراجعه کنید و در انتخاب کتاب هم از سلیقه‌ی خودش بپرسید.
در متن‌های دینی، درستی متن اهمیت ویژه دارد. یک غلط چاپی در نام یا عبارت ممکن است برای خواننده‌ی دقیق آزاردهنده باشد. به همین دلیل خیلی از خریداران کتاب‌های ادعیه و زیارات (مفاتیح) به ناشر و سابقه‌ی چاپ توجه می‌کنند. نام ناشر و مشخصات چاپ هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
اگر نسخه‌ی خانوادگی قدیمی دارید و می‌خواهید نسخه‌ی جدیدی بخرید، دو نسخه را کنار هم بگذارید و بخش‌های اصلی را مقایسه کنید. ممکن است چاپ تازه ترجمه‌ی متفاوتی داشته باشد یا بخش‌هایی را اضافه یا کم کرده باشد. این تفاوت‌ها بد یا خوب نیستند؛ فقط لازم است بدانید چه چیزی می‌خرید.
وقتی می‌خواهید کتابی مربوط به شرح و تفسیر دعا بخرید، به نام نویسنده و سابقه‌ی او در این حوزه هم نگاه کنید. کتاب‌های شرح دعا برداشت نویسنده از متن هستند و ممکن است با برداشت دیگران فرق داشته باشند. برای مباحث حساس، با اهل علم مشورت کنید.
در نهایت، بهترین معیار احساس خود شماست. کتابی که وقتی بازش می‌کنید، دلتان می‌خواهد بخوانیدش و راحت است، همان کتاب درستی است. برای همین، اگر امکان دارید نمونه‌ای از متن و فهرست کتاب را در صفحه‌ی آن ببینید و بعد تصمیم بگیرید.
مفاتیح در میان مردم به مجموعه‌ای مشهور از دعاها و زیارت‌نامه‌ها اشاره دارد. بخش‌های هر چاپ ممکن است کمی فرق داشته باشد، پس فهرست مطالب را در مشخصات کتاب ببینید.
اگر تازه شروع می‌کنید، کتابی با متن عربی، ترجمه‌ی فارسی روان و خط خوانا انتخاب کنید. یک مجموعه‌ی جامع معمولا بهترین نقطه‌ی شروع است.
اگر می‌خواهید همراهتان باشد، جیبی یا پالتویی. اگر بیشتر در خانه می‌خوانید یا خط درشت می‌خواهید، اندازه‌ی بزرگ‌تر.
اگر عربی نمی‌دانید، ترجمه به فهم معنا کمک می‌کند. بیشتر کتاب‌های این دسته ترجمه دارند، اما مشخصات هر کتاب را ببینید.
کتابی با جلد مقاوم، خط خوانا و محتوای جامع. اگر مناسبتی مثل ماه رجب یا سفر زیارتی در پیش است، کتاب مربوط به آن مناسبت هم گزینه‌ی خوبی است.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای آخرین وضعیت صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
کتاب‌های ادعیه و زیارات (مفاتیح) همراه لحظه‌های خلوت و نیایش‌اند. از مجموعه‌های جامع تا کتابچه‌ی یک دعا، از شرح دعاهای مشهور تا کتاب‌هایی درباره‌ی معنا و آداب نیایش، هر کس می‌تواند چیزی متناسب با نیاز خودش پیدا کند. به اندازه، خط، ترجمه و جلد توجه کنید و برای مسائل شرعی از اهل علم کمک بگیرید.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات آن‌ها را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید.
