بسیاری از ما قرآن را بارها خوانده یا شنیده‌ایم، اما گاهی وقتی به آیه‌ای می‌رسیم می‌پرسیم: معنای دقیقش چیست؟ در چه فضایی نازل شده؟ چرا این واژه را به کار برده؟ پاسخ این پرسش‌ها را باید در تفسیر قرآن جست. این صفحه برای کسی نوشته شده که می‌خواهد کتاب تفسیر بخرد و نمی‌داند از کجا شروع کند: دانشجوی معارف، طلبه، مدرس، عضو یک جلسه‌ی قرآنی یا کسی که فقط می‌خواهد فهمش را از آیه‌ها عمیق‌تر کند. در ادامه می‌بینید انواع تفسیر چه فرقی دارند، کتاب‌های این دسته به چه گروه‌هایی تقسیم می‌شوند و چطور می‌توان کتاب مناسب را انتخاب کرد.
ما در این نوشته سعی کرده‌ایم بی‌طرف و محترمانه بنویسیم. مکتب‌ها و رویکردهای تفسیری متفاوت‌اند و ما جانب هیچ‌کدام را نمی‌گیریم. فقط راهنمایی می‌کنیم تا شما خودتان انتخاب کنید. این صفحه فتوا یا حکم دینی هم نمی‌دهد. برای مسائل اعتقادی و شرعی به مرجع و عالم مورد اعتماد خودتان مراجعه کنید.
تفسیر یعنی توضیح و روشن کردن معنای آیه‌ها. مفسر می‌کوشد بفهمد آیه چه می‌گوید، در چه زمینه‌ای نازل شده، واژه‌هایش چه معنایی داشته‌اند و پیام آن برای ما چیست. این کار از همان سده‌های نخست اسلامی شروع شد و امروز هم ادامه دارد. در نتیجه با کتابخانه‌ی بسیار بزرگی از تفسیرها روبه‌رو هستیم که هر کدام از زاویه‌ای به متن نگاه کرده‌اند.
تفسیر با ترجمه فرق دارد. ترجمه فقط معنای واژه‌ها و جمله‌ها را به زبان دیگر می‌آورد، اما تفسیر توضیح بیشتری می‌دهد: زمینه، دلیل نزول، ارتباط آیه‌ها با هم، معنای واژه‌ها، دیدگاه‌های مختلف و پیام‌هایی که می‌توان از آیه گرفت. کتابی مثل «ترجمه البیان فی تفسیر القرآن» از عنوانش پیداست که ترجمه‌ی یک تفسیر عربی به فارسی است و راهی است برای خوانندگان فارسی‌زبان که با تفسیرهای عربی آشنا شوند.
در گفت‌وگوهای علمی، این دو واژه گاهی معنای متفاوتی دارند و گاهی نزدیک به هم به کار می‌روند. جزئیات این بحث را باید در کتاب‌های علوم قرآنی دنبال کرد. اگر به این بحث علاقه دارید، سراغ کتاب‌هایی بروید که مقدمه‌ی علوم قرآنی دارند و مفاهیمی مثل محکم و متشابه را توضیح می‌دهند. مثلا عنوانی مثل «بررسی محکم و متشابه با رویکرد معناشناسی» از نامش پیداست که به همین موضوع می‌پردازد.
وقتی وارد این دسته می‌شوید، کتاب‌های مختلفی می‌بینید که هر کدام روش و هدفی دارند. شناختن این گروه‌ها کمک می‌کند انتخاب راحت‌تر شود.
در این شیوه، مفسر آیه‌ها را به همان ترتیب که در قرآن آمده‌اند توضیح می‌دهد. بعضی تفسیرها کل قرآن را در چند جلد پوشش می‌دهند و بعضی فقط یک سوره یا چند آیه را. جلدشماری هم مهم است: عنوانی مثل «تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، جلد دوازدهم» نشان می‌دهد که مجموعه‌ای چندجلدی است و هر جلد بخشی از آن را در بر دارد.
بعضی کتاب‌ها فقط یک سوره را با تفصیل بررسی می‌کنند. عنوان‌هایی مانند «قرآن و معارف عقلی (تفسیر سوره حدید)» یا «سیمای محمد (ص): تفسیر سوره مدثر» و «تفسیر سوره مزمل» در این گروه قرار می‌گیرند. چنین کتاب‌هایی برای کسی مناسب‌اند که می‌خواهد به جای مرور کل قرآن، در یک سوره عمیق شود.
گاهی مفسر تنها آیه‌هایی را که با موضوعی خاص مرتبط‌اند انتخاب می‌کند. عنوانی مثل «افق اعلی (تفسیر آیاتی از قرآن مجید)» به همین روش نزدیک است و از نامش پیداست که تفسیر آیه‌هایی برگزیده است.
بعضی تفسیرها بیشتر بر روایت‌هایی که از بزرگان دین نقل شده تکیه می‌کنند. عنوان «تفسیر الامام الحسن العسکری» و همین‌طور «کنز الدقائق» از نامشان پیداست که به منابع کهن و سنت روایی مربوط‌اند. اگر به این شیوه علاقه دارید، کتاب‌های این گروه را با دقت بیشتری بخوانید و به نام گردآورنده و ناشر توجه کنید.
گروهی از کتاب‌ها می‌کوشند مفاهیم بزرگ قرآنی را با تکیه بر استدلال عقلی توضیح بدهند. عنوان «قرآن و معارف عقلی» با همین نگاه هماهنگ است. گروه دیگر، موضوعی‌اند و همه‌ی آیه‌های مربوط به یک مسئله را کنار هم می‌آورند.
گروه بزرگی از کتاب‌ها نه تفسیر کامل‌اند و نه ترجمه، بلکه درباره‌ی مسئله‌ای قرآنی پژوهش می‌کنند. مثل «مهجوریت قرآن (نقد فرهنگ)» که از نامش پیداست به مسئله‌ی فاصله‌ی جامعه با قرآن می‌پردازد، یا «بررسی مباحث قرآنی در دیوان حکیم سنایی غزنوی» که پیوند قرآن و ادبیات فارسی را دنبال می‌کند.
کسانی که سراغ این دسته می‌آیند، نیازهای بسیار متفاوتی دارند. چند نمونه را ببینید.
این گروه به منابع مرجع و علمی نیاز دارد: متن تفسیرها، ترجمه‌ی آن‌ها، کتاب‌های علوم قرآنی و پژوهش‌های تخصصی. برای این گروه، ویراست، ناشر و شماره‌ی جلد اهمیت زیادی دارد.
کسی که درس قرآن می‌دهد یا در جلسه‌ها سخنرانی می‌کند، معمولا هم به تفسیر کامل نیاز دارد و هم به کتاب‌های موضوعی. برای او تنوع منابع اهمیت دارد.
خیلی از مردم عادی هم می‌خواهند قرآن را بهتر بفهمند. این گروه بیشتر به کتاب‌هایی نیاز دارد که زبانی ساده و روان دارند و تفسیر یک سوره یا چند آیه را در چند صفحه می‌آورند. تفسیر کوتاه یک سوره، مثل عنوان‌های سوره‌محور بالا، برای شروع مناسب است.
قرآن در ادبیات فارسی جای بلندی دارد. کسی که به شعر و ادب فارسی علاقه دارد، از پژوهش‌هایی که پیوند قرآن و ادبیات را بررسی می‌کنند بهره می‌برد. اگر شما هم اهل ادبیات هستید، دسته‌ی مذهبی و معنوی کتاب‌های بیشتری در این زمینه دارد.
در ادامه چند نمونه را می‌آوریم. درباره‌ی محتوا فقط بر پایه‌ی عنوان حرف می‌زنیم. مشخصات کامل هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید.
پاسخ به چند پرسش، انتخاب را بسیار ساده می‌کند.
اگر می‌خواهید در حد آشنایی بخوانید، یک تفسیر کوتاه یک سوره کافی است. اگر برای پژوهش یا تدریس می‌خرید، تفسیرهای کامل و کتاب‌های علوم قرآنی مناسب‌ترند. اگر فقط کنجکاوید، پژوهش‌های موضوعی جذاب‌ترند.
بعضی کتاب‌ها به زبان ساده نوشته شده‌اند و بعضی متن‌های تخصصی‌اند. عنوان‌هایی که متن عربی تفسیر را ترجمه می‌کنند، معمولا از تفسیرهای امروزی سنگین‌ترند. اگر تازه شروع کرده‌اید، از کتاب‌های امروزی‌تر شروع کنید.
هر مفسر رویکرد خودش را دارد: روایی، عقلی، ادبی، اجتماعی. هیچ رویکردی در این صفحه بر دیگری ترجیح داده نمی‌شود. مطالعه‌ی چند رویکرد، فهم شما را کامل‌تر می‌کند.
در مجموعه‌های چندجلدی، جلد مورد نظر را با دقت انتخاب کنید. مثلا اگر دنبال تفسیر سوره‌ای خاص هستید، ببینید در کدام جلد آمده است. شماره‌ی جلد در عنوان یا مشخصات هر کتاب است.
عجله نکنید. هر بار چند آیه بخوانید و اجازه بدهید معنایش در ذهن‌تان بنشیند.
تفسیرهای چندجلدی بزرگ ممکن است برای مبتدی سنگین باشد. اگر تازه شروع کرده‌اید، تفسیر کوتاه یک سوره یا آیه‌های گزیده بهتر است.
در تفسیرهای چندجلدی، جلد اشتباه خریدن ساده است. حتما شماره‌ی جلد را ببینید و با نیاز خود مقایسه کنید.
گاهی خواننده گمان می‌کند ترجمه‌ی یک تفسیر همان ترجمه‌ی قرآن است. اما ترجمه‌ی تفسیر یعنی برگرداندن توضیح‌های مفسر، نه فقط متن آیه.
اگر فقط از یک تفسیر و یک نگاه بخوانید، ممکن است دیدگاه‌های دیگر را از دست بدهید. تفسیر قرآن حوزه‌ای وسیع است و مفسران با هم اختلاف نظر هم دارند.
تفسیر برای فهم آیه‌هاست و جای مرجع تقلید یا عالم دینی را نمی‌گیرد. برای مسائل شرعی به متخصص مراجعه کنید.
کتاب‌های تفسیر با موضوع‌های دینی دیگر ارتباط نزدیک دارند. اگر خواستید مطالعه را گسترده‌تر کنید، این دسته‌ها را ببینید.
قرآن در طول قرن‌ها در زبان و ادب فارسی حضور پررنگی داشته است. شاعران و نویسندگان بسیاری از آیه‌ها و واژه‌های قرآنی الهام گرفته‌اند. کتابی مانند «بررسی مباحث قرآنی در دیوان حکیم سنایی غزنوی» از نامش پیداست که این پیوند را در دیوان یک شاعر بزرگ دنبال می‌کند. اگر به شعر کهن فارسی علاقه دارید، خواندن چنین پژوهش‌هایی هم فهم شما را از قرآن و هم فهم شما را از شعر عمیق‌تر می‌کند.
این پیوند دو طرفه است. آشنایی با قرآن به فهم شعر کمک می‌کند و آشنایی با شعر، روش‌های بیان و تصویرسازی قرآنی را روشن‌تر می‌کند. برای همین، خواننده‌ی ادبیات هم می‌تواند از تفسیر قرآن بهره ببرد.
هر تفسیر حاصل کار یک یا چند نفر است و برداشت آنان از متن را نشان می‌دهد. مفسر در زمان و مکان مشخصی زندگی می‌کرده، مسئله‌های مشخصی پیش رویش بوده و سؤال‌های مردم زمانش را می‌شنیده است. برای همین خواندن دو تفسیر از دو دوره‌ی مختلف، مثل نگاه کردن به یک منظره از دو پنجره است. بعضی نکته‌ها مشترک‌اند و بعضی فرق می‌کنند.
پیش از خرید، نام مفسر یا مترجم و ناشر را در صفحه‌ی کتاب ببینید. این اطلاعات به شما نشان می‌دهد کتاب متعلق به کدام سنت و زمان است. هر چه با نام و پیشینه‌ی مفسر آشناتر باشید، برداشت شما از تفسیر هم دقیق‌تر می‌شود. همین موضوع درباره‌ی مترجم هم صدق می‌کند: ترجمه‌ی یک تفسیر عربی به فارسی، کار دقیق و دشواری است و کیفیت آن به مهارت مترجم بستگی دارد.
کتاب‌های تفسیر و علوم قرآنی اصطلاح‌هایی دارند که آشنایی با آن‌ها خواندن را آسان‌تر می‌کند. در اینجا فقط معنای ساده‌ی چند اصطلاح را می‌آوریم و توضیح تخصصی‌تر را باید در خود کتاب‌ها دید.
اگر در متن به اصطلاحی برخوردید که نمی‌شناختید، یادداشتش کنید. بعد از چند کتاب، این واژه‌ها برایتان آشنا می‌شود.
در بسیاری از خانه‌ها و مسجدها، جلسه‌های هفتگی قرآن برگزار می‌شود. اگر می‌خواهید در چنین جلسه‌ای تفسیر بخوانید، چند نکته کمک می‌کند. اول اینکه کتاب را با توجه به سن و سطح شرکت‌کننده‌ها انتخاب کنید. برای جلسه‌ای که هم جوان و هم مسن در آن هستند، کتابی با زبان ساده و توضیح کوتاه هر آیه بهتر است.
دوم اینکه هر جلسه فقط چند آیه بخوانید و درباره‌ی آن گفت‌وگو کنید. اگر بخواهید در هر جلسه صفحه‌های زیادی بخوانید، تمرکز از دست می‌رود. سوم اینکه اجازه بدهید هر کس پرسش خودش را بگوید. گاهی ساده‌ترین پرسش‌ها، به عمیق‌ترین گفت‌وگوها می‌رسند.
اگر فرزندان کوچک‌تر همراه شما هستند، برای آن‌ها هم چیزی در نظر بگیرید. از دسته‌ی کودک و نوجوان مذهبی می‌توانید کتاب‌های متناسب با سنشان را انتخاب کنید. تفسیر مفصل برای کودک مناسب نیست و بهتر است کتاب‌هایی با زبان کودکانه و تصویر ببینید.
گاهی دانشجوی مهندسی، پزشکی یا ادبیات هم به تفسیر علاقه پیدا می‌کند. این گروه معمولا وقت کمی دارد و نمی‌خواهد وارد بحث‌های تخصصی شود. برای او، تفسیر یک سوره‌ی کوتاه با زبان روان مناسب‌تر است. کتاب‌های پژوهشی کوتاه، مثل بررسی یک مفهوم یا ارتباط قرآن با ادبیات، هم می‌تواند انتخاب خوبی باشد.
اگر در میان کارهای روزانه فرصت خواندن کم است، به هر روز ده دقیقه فکر کنید. ده دقیقه‌ی مرتب در روز، از یک ساعت نامنظم در هفته مؤثرتر است. کتاب را در جای در دسترس بگذارید و ساعتی ثابت، مثلا پیش از خواب، برای آن در نظر بگیرید.
در کنار تفسیرهای سنتی، پژوهش‌هایی هست که پرسش‌های امروزی را با قرآن در میان می‌گذارند. اینکه جامعه با قرآن چه نسبتی دارد، چرا گاهی خواندن آن به عادت تبدیل می‌شود و فهمیدنش کنار می‌رود، و چطور می‌توان فهم را زنده کرد، از موضوع‌هایی است که در کتاب‌هایی مثل «مهجوریت قرآن» از عنوانش پیداست که مطرح می‌شود.
چنین کتاب‌هایی جایگزین تفسیر نیستند، اما نگاه شما را به موضوع بازتر می‌کنند. اگر پس از خواندن تفسیر یک سوره، می‌خواهید بدانید فرهنگ ما چه رابطه‌ای با متن دینی دارد، این پژوهش‌ها را ببینید. البته هر پژوهش دیدگاه نویسنده‌ی خودش را دارد و طبیعی است با آن موافق یا مخالف باشید. مهم این است که با ذهن باز بخوانید و ادعاها را با منبع‌های دیگر مقایسه کنید.
چرا برخی آیه‌ها بیشتر از بقیه شناخته شده‌اند؟ فهم عامه با فهم عالمان چه فرقی دارد؟ زبان قرآن با زبان امروز ما چه نسبتی دارد؟ کتاب‌های پژوهشی به این پرسش‌ها می‌پردازند و ابزار فکر کردن به شما می‌دهند، هرچند پاسخ قطعی و یگانه ندارند.
کتاب‌های تفسیر معمولا کتاب‌هایی هستند که به آن‌ها مراجعه می‌کنیم و باید در دسترس باشند. نسخه‌ی چاپی این اجازه را می‌دهد که صفحه‌ها را علامت بزنید، حاشیه بنویسید و کنار سفره‌ی مطالعه‌ی خانوادگی باز کنید. تفسیرهای چندجلدی هم در قفسه شکل و شمایل خاصی دارند و بسیاری از خانواده‌ها آن‌ها را نسل به نسل نگه می‌دارند.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
فرض کنید می‌خواهید فقط یک سوره را عمیق بخوانید. مراحل ساده‌ی زیر را می‌توانید امتحان کنید. این یک روش پیشنهادی است و هیچ‌کس ملزم به رعایت آن نیست.
کتابی مثل تفسیرهایی که فقط یک سوره را بررسی می‌کنند، برای همین روش بسیار مناسب‌اند، چون حجمشان محدود است و می‌توانید در چند هفته به پایان برسانید.
برای شروع، تفسیر کوتاه یک سوره یا گزیده‌ای از آیه‌ها مناسب‌تر است. تفسیرهای مفصل چندجلدی برای کسی است که مقداری آمادگی دارد. مشخصات و توضیحات هر کتاب را ببینید.
ترجمه معنای متن را به زبان دیگر می‌آورد، اما تفسیر توضیح بیشتری می‌دهد: زمینه، دلیل نزول، ارتباط آیه‌ها و نکته‌های مختلف.
لازم نیست. بسیاری از تفسیرها به فارسی نوشته شده‌اند و تفسیرهای عربی هم ترجمه شده‌اند. البته آشنایی با عربی فهم دقیق‌تر را ممکن می‌کند.
یعنی مجموعه از چند کتاب جدا تشکیل شده و هر جلد بخشی از تفسیر است. می‌توانید هر جلد را جداگانه بخرید، اما ببینید کدام جلد مورد نیاز شماست.
خیر. تفسیر برای فهم آیه‌هاست. در مسائل شرعی و اعتقادی به عالم و مرجع مورد اعتماد خودتان مراجعه کنید.
بله، بسیاری از خانواده‌ها تفسیر یا کتاب قرآنی را هدیه می‌دهند. برای هدیه، کتابی با زبان روان و حجم متوسط را انتخاب کنید و ناشر و مشخصات را ببینید.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. صفحه‌ی کتاب را باز کنید، مشخصات را بخوانید و آن را به سبد خرید اضافه کنید.
تفسیر قرآن دریایی وسیع است و هر خواننده می‌تواند از جایی وارد شود: تفسیر یک سوره، گزیده‌ای از آیه‌ها، ترجمه‌ی یک تفسیر بزرگ یا پژوهشی درباره‌ی قرآن و فرهنگ. مهم این است که با کتابی متناسب با سطح و هدف خودتان شروع کنید و آرام و با حوصله پیش بروید. از چند رویکرد بخوانید و برای مسائل شرعی به عالم مورد اعتماد مراجعه کنید.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید.
