کودک و نوجوان مذهبی
رضا شیرازی
ترجمهی امیرمحمد دانشمند
پیام بهاران، زیارت
علی شریعتی، جعفر شهیدی
ترجمهی مسعود جعفری جزی
زرین و سیمین
محمدعلی داودی پور
ترجمهی امیرمحمد دانشمند
زرین و سیمین
رضوانه انصاری
دلیل ما
مرتضی دانشمند
بوستان کتاب
رضا شیرازی
ترجمهی امیرمحمد دانشمند
پیام بهاران، زیارت
علی شریعتی، جعفر شهیدی
ترجمهی مسعود جعفری جزی
زرین و سیمین
محمدعلی داودی پور
ترجمهی امیرمحمد دانشمند
زرین و سیمین
رضوانه انصاری
دلیل ما
مرتضی دانشمند
بوستان کتاب
کودک بیمقدمه میپرسد: خدا کجاست؟ چرا باید نماز بخوانیم؟ امام زمان کیست و کی میآید؟ پدر و مادرها خوب میدانند این پرسشها معمولا در وقتهای عجیب میرسند، سر سفره، در ماشین یا نیمهشب. در چنین لحظههایی یک کتاب خوب میتواند مثل یک دوست زبانآشنا کنار شما بنشیند. کتابهای کودک و نوجوان مذهبی برای همین نوشته شدهاند: تا مفاهیم دینی و معنوی را با قصه، تصویر و زبان کودکانه به بچهها معرفی کنند.
این صفحه برای پدر و مادرهایی است که دنبال کتاب کودک و نوجوان مذهبی میگردند، و همینطور مادربزرگها، معلمهای دینی و مربیهای قرآن نوشته شده است. در ادامه میخوانید کتاب مذهبی کودک چه انواعی دارد، برای هر سن چه چیزی مناسب است، چطور کتاب را با فرزندتان بخوانید و پیش از خرید به چه نکتههایی توجه کنید.
آموزش دینی به کودک فقط حفظکردن احکام و اسمها نیست. اگر خوب انجام شود، کودک خدا را مهربان میبیند، نماز را بخشی از روز خودش میداند و از داستان بزرگان دین چیزهایی برای زندگی روزمرهاش یاد میگیرد. کتاب مذهبی خوب کودک را نمیترساند و به او دستور نمیدهد؛ او را با محبت و کنجکاوی همراه میکند.
کودکان دنیای انتزاعی را با داستان و تصویر میفهمند. وقتی میشنوند «خدا مهربان است»، اگر با یک قصهی ملموس همراه باشد، در ذهنشان مینشیند. به همین دلیل بیشتر کتابهای این دسته داستانی و مصورند و بعضی هم بازی و فعالیت دارند. عنوانی مثل «خدای پاک و مهربان» از مجموعهی «دیدنیهای خدا» یا «کودک و صفات خدا» نشان میدهند که نویسندهها چطور مفاهیم بزرگ را برای بچهها ساده میکنند.
برای نوجوانها موضوع فرق میکند. آنان دنبال پاسخهای عمیقتر و ارتباط دین با زندگی واقعیشان هستند. کتابهای این گروه بیشتر گفتوگومحورند و به پرسشهای آنان با احترام جواب میدهند.
پرسش اول هر خریدار این است: کدام کتاب برای فرزند من مناسب است؟ سنها یک راهنمای کلی است و هر بچهای سرعت خودش را دارد.
در این سن، کتاب باید تصویری، کوتاه و آرام باشد. جملههای ساده، تصویر بزرگ و قصهای که میشود در چند دقیقه خواند. مفاهیم بنیادی مثل مهربانی خدا، شکرگزاری و دوستداشتن دیگران برای این سن مناسب است. کتابهایی از مجموعههایی مانند «دیدنیهای خدا» که در عنوانشان به نشانههای خدا در طبیعت اشاره دارند، برای همین سن ساخته میشوند.
کودک دبستانی قصههای کاملتر را دوست دارد. قصههای پیامبران و معصومین، مثل «قصههایی از پیامبران» یا مجموعههای «قصههایی از امام حسن» و «قصههایی از بانو فاطمه»، در این سن جذاباند. قصههای کوتاه و مستقل که هر شب یکی را بشود خواند، بهترین انتخاب است. در این سن آموزش نماز و مفاهیم عملی هم آغاز میشود.
بچهها در این سن سؤالهای جدیتری دارند و دنبال دلیل میگردند. کتابهای بزرگتر، با متن بلندتر و پرسشوپاسخ، مناسباند. قصههای شخصیتها را با جزئیات بیشتر بخوانند و ارتباط آنها با زندگی امروز را ببینند.
نوجوان به احترام و صداقت نیاز دارد. کتابهایی که به پرسشهای او با احترام جواب میدهند و او را مجبور به پذیرش نمیکنند، بیشتر اثر دارند. اگر نوجوان شما به مسائل کلامی و اعتقادی علاقه دارد، دستهی کلام و اعتقادات را هم ببینید.
پرتعدادترین گروه این دستهاند. مجموعههایی مثل «قصههایی از امام زمان»، «قصههایی از امام حسن» و «قصههایی از بانو فاطمه» و عنوانهایی مثل «حضرت موسی و ملکهی مهربان» نمونههایی از این قصههایند. معمولا هر جلد یک قصهی کوتاه دارد و میتوان هر شب یکی را خواند. برای شناخت بیشتر شخصیتها، دستهی زندگانی معصومین (ع) هم مفید است.
کتابهایی که نماز و آداب دینی را به کودک آموزش میدهند. عنوان «فرشتههای نماز (آموزش نماز ویژه پسران)» نشان میدهد که بعضی کتابها حتی برای گروه مشخصی تنظیم میشوند. معمولا این کتابها با تصویر و مرحلهبندی، حرکتها و ذکرها را ساده توضیح میدهند. هدف اینجا آشنایی و علاقه است، نه فشار.
کتابهایی که با زبان کودکانه از خدا و صفاتش حرف میزنند. «کودک و صفات خدا» و «خدای پاک و مهربان» از این گروهاند. نگاه این کتابها معمولا مهربان و امیدبخش است و به جای ترس، بر محبت تأکید میکنند.
بعضی کتابها مفاهیم دینی را با بازی و فعالیت منتقل میکنند. عنوانی مثل «بازیهای آموزشی برای انتقال مضامین دینی» به همین شیوه اشاره دارد. کودکانی که با قصهی صرف حوصلهشان سر میرود، از بازی و فعالیت بیشتر لذت میبرند.
کتابهایی مثل «خدایا ای کاش…» با زبان کودک به راز و نیاز با خدا میپردازند. این نوع کتابها به بچه یاد میدهند که میتواند با زبان خودش با خدا حرف بزند و لازم نیست همهچیز رسمی باشد.
خواندن کتاب مذهبی با هم، از خود کتاب مهمتر است. چند اصل ساده:
اگر میخواهید این کتابخوانی را با ارزشهای اخلاقی هم پیوند بزنید، به دستهی اخلاق اسلامی نگاه کنید.
گاهی کودک یا نوجوان پرسشی میپرسد که پاسخ آسانی ندارد: چرا آدمهای خوب هم بیمار میشوند؟ چرا خدا را نمیبینیم؟ چرا بعضیها نماز نمیخوانند؟ این پرسشها نشانهی بیایمانی نیستند؛ نشانهی فکر کردناند. پدر و مادری که پرسش را با آرامش میپذیرد، به بچه یاد میدهد فکر کردن ایرادی ندارد.
پاسخهای کوتاه و صادقانه بهتر از درسهای طولانی است. اگر پاسخ را نمیدانید، بگویید. اگر موضوع فراتر از سطح شماست، از یک روحانی، معلم دینی یا مربی مورد اعتماد کمک بگیرید. کتابهایی که به این سؤالها با زبان مناسب سن جواب میدهند، میتوانند در این مسیر یاور باشند، اما پرسشهای عمیق شخصی را همیشه باید با گفتوگو دنبال کرد.
ما در کتابجم دربارهی عقاید افراد نظری نمیدهیم و فقط کتابها را معرفی میکنیم. انتخاب نهایی به سلیقه و باور خانوادهی شما بستگی دارد. خانوادهها ممکن است شیوههای متفاوتی در آموزش دینی داشته باشند و همهی آنها محترماند.
بیشتر کتابهای کودک و نوجوان مذهبی به صورت مجموعه چاپ میشوند. مثلا «قصههایی از امام زمان» دارای چند جلد است که هر کدام یک قصهی جدا دارند. در عنوانها شمارهای هم دیده میشود که ترتیب جلد را نشان میدهد. وقتی میخواهید مجموعهای را شروع کنید، چند نکته را در نظر بگیرید.
اول، معمولا لازم نیست از جلد اول شروع کنید. اگر قصهها مستقلاند، هر جلدی را میتوانید بخوانید. دوم، اگر بچه یک جلد را دوست داشت، جلدهای دیگر همان مجموعه را هم امتحان کنید. سوم، پیش از خرید چند جلد یکجا، یکی را بخرید و ببینید بچه علاقهمند میشود یا نه. چهارم، شمارهی جلد و عنوان کامل را در صفحهی کتاب ببینید تا جلد تکراری نخرید.
مجموعهها مزیت دیگری هم دارند: بچهای که به یک سری علاقهمند میشود، مشتاقانه منتظر جلد بعدی میماند و این انتظار انگیزهی خواندن را زنده نگه میدارد.
کتاب کودک بدون تصویر خوب کار نمیکند. تصویر باید با متن هماهنگ باشد، رنگها شاد و آرام باشند و چهرهها مهربان دیده شوند. در کتابهای مذهبی نکتهی دیگری هم هست: شیوهی نمایش شخصیتهای مقدس. سنتها و خانوادهها در این زمینه تفاوت دارند و ناشران هم شیوههای متفاوتی دارند. پیش از خرید، اگر برایتان مهم است، نمونهی تصویرها را در صفحهی کتاب ببینید.
کاغذ و چاپ هم مهم است. کاغذ گلاسه، که در عنوان بعضی از این مجموعهها دیده میشود، رنگها را زندهتر نشان میدهد و برای کتاب تصویری مناسب است. اندازه و قطع کتاب هم مهم است: کتاب کوچک برای کیف و سفر و کتاب بزرگ برای بغل و قصهی شب.
کتابهای این دسته در کلاس هم کاربرد دارند. معلم میتواند یک قصه را در کلاس بخواند و بعد گفتوگو کند. کتابهایی که بازی و فعالیت دارند، به شکل مستقیم در کلاس قابل استفادهاند. برای انتخاب کتاب کلاس به نکتههای زیر توجه کنید: گروه سنی، طول قصه، وجود پرسشهای پایانی و امکان اجرای فعالیت در گروه.
مربیها میتوانند قصهها را با نمایش، نقاشی یا کاردستی همراه کنند. کودکی که یک قصه را نقاشی میکند یا صورتک شخصیتها را میسازد، عمیقتر یاد میگیرد. اگر مربی هستید و میخواهید برای مجموعهی کلاس کتاب تهیه کنید، مشخصات هر کتاب را در صفحهاش ببینید.
برای مربیهایی که میخواهند سطح دانش خودشان را هم بالا ببرند، دستهی داستانهای مذهبی و تفسیر قرآن هم میتواند مفید باشد.
یکی از قشنگترین عادتهای خانوادگی، قصهی پیش از خواب است. قصههای کوتاه مذهبی، مثل هر جلد از مجموعههای قصههایی از معصومین یا پیامبران، برای این کار ساخته شدهاند: کوتاهاند، پایان روشن دارند و حالوهوایشان آرام است. کودکی که با قصهای مهربان چشمهایش را میبندد، آرامتر میخوابد.
چند نکته برای قصهی شب: صدایتان را آرام کنید، چراغ اتاق را کم کنید و اگر بچه خواست، کتاب را خودش ورق بزند. یک قصه کافی است؛ اگر بچه بیشتر خواست، فردا شب ادامه بدهید. بعد از قصه، یک جملهی کوتاه دربارهی پیام آن بگویید یا از بچه بپرسید چه چیزی را دوست داشت. از سخنرانیکردن پس از قصه بپرهیزید؛ همان حس خوب قصه کافی است.
برای نوجوانها هم قصهی شب معنا دارد، منتها با شکل دیگر: کتابی که خودشان انتخاب میکنند و شبها چند صفحه از آن را میخوانند. اگر نوجوان شما این عادت را دارد، او را تشویق کنید و کتابهای بیشتری در دسترسش بگذارید.
گاهی مشکل ما کتاب نیست، جمله است. نمیدانیم چطور با زبان ساده حرف بزنیم. چند مثال از شیوهی گفتوگو که کتابهای خوب هم از آن استفاده میکنند:
میتوانید بگویید: «خدا را با چشم نمیبینیم، اما کارهایش را میبینیم؛ مثل باران و درخت و خودت. هوا را هم نمیبینیم، اما میدانیم هست.» این تشبیه ساده برای کودک کوچک قابل فهم است. بعد از او بپرسید: «تو چه چیزهایی را میبینی که فکر میکنی خدا ساخته؟»
بهجای دستور، انگیزه بدهید: «نماز وقتی است که با خدا حرف میزنیم. دوست داری با هم بخوانیم؟» خودتان بخوانید و او را کنار خودتان بگذارید. اگر حوصله ندارد، اصرار نکنید و فردا دوباره امتحان کنید. علاقه با فشار ساخته نمیشود.
بچهها گاهی دربارهی مرگ سؤال میکنند. پاسخ کوتاه، صادقانه و آرام بدهید و با توجه به باور خانواده حرف بزنید. اگر در خانواده عزیزی را از دست دادهاید و بچه اندوهگین است، علاوه بر کتاب، از یک مشاور کودک هم کمک بگیرید. کتاب کمک میکند، اما جای همراهی و درمان تخصصی نیست.
در طول سال مناسبتهای دینی فرصتهای خوبی برای کتابخوانیاند. کودک وقتی میبیند خانه در آستانهی یک مناسبت متفاوت میشود، کنجکاو میشود که بداند این مناسبت چیست. قصهی کوتاه دربارهی همان مناسبت، بهترین وقت برای یاد گرفتن است. کودک هم به جای شنیدن یک توضیح خشک، داستان را با حالوهوای خانه و مراسم همراه میکند.
برای مثال، پیش از یک مناسبت شادیآور، قصهای دربارهی همان شخصیت را بخوانید و بگذارید بچه در تزیین خانه یا تهیهی شیرینی شریک باشد. پیش از مراسم سوگواری هم اگر میخواهید برای کودک توضیح بدهید، از زبان مناسب و آرام استفاده کنید و بار عاطفی را با سن او تنظیم کنید. کودک کوچک نباید با روایتهای تلخ و تصویرهای سنگین روبهرو شود؛ پیش از خرید، کتاب را ورق بزنید و مطمئن شوید با سن فرزندتان میخواند.
اگر دنبال فهم تاریخیتر از رویدادها برای نوجوانان هستید، دستهی تاریخ اسلام میتواند مکمل باشد.
بچهها در مدرسه و محله با همسالانی روبهرو میشوند که باورها و عادتهای متفاوتی دارند. ممکن است بچهی شما بپرسد: «چرا دوستم نماز نمیخواند؟» یا «چرا آنها اینطور عید میگیرند؟» این لحظه فرصتی است برای آموزش احترام. به او یاد بدهید که هر خانواده روش خودش را دارد و ما با همه مهربان هستیم.
کتابهای خوب مذهبی، مهربانی و احترام را همراه با باور یاد میدهند. اگر کتابی در دست دارید که بچه را نسبت به دیگران بدگمان میکند، دوباره فکر کنید. هدف آن است که کودک هم به باورش وفادار باشد و هم با دیگران خوب رفتار کند. اخلاق و مهربانی بخش اصلی هر آموزش دینی است، و کتابهایی که این را در قصه نشان میدهند بهتر اثر میگذارند.
نوجوانها ممکن است با پرسشهای بیشتری روبهرو شوند و از دوستان یا فضای مجازی چیزهایی بشنوند که با آنچه در خانه آموختهاند فرق دارد. بهجای ترس، با او گفتوگو کنید و به پرسشهایش گوش بدهید. نوجوانی که احساس کند پرسیدنش ممنوع نیست، راحتتر با شما حرف میزند.
در دنیای کودک و نوجوان مذهبی هم، کودک با کتاب چاپی رابطهی جسمی دارد: ورق میزند، تصویر را لمس میکند، کتاب را بغل میگیرد و میبوسد. این تجربهی لمسی برای کتابهایی که مفاهیم مقدس و مهربان را میگویند، حس ویژهای دارد. کتاب چاپی همچنین بدون اعلان و تبلیغ است و بچه فقط با قصه سروکار دارد.
کتاب چاپی میماند. مجموعهای که در کودکی خوانده شده، سالها بعد در قفسه دیده میشود و یادآور شبهای قصهی مادر و پدر است. بعضی خانوادهها این کتابها را از فرزند بزرگتر به کوچکتر میسپارند. نسخهی چاپی کتابهای کودک و نوجوان مذهبی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید.
برای اینکه کتاب مذهبی جزو زندگی روزمره شود، به برنامهی پیچیده نیاز نیست. یک الگوی نمونه:
مهم است که کودک در انتخاب شریک باشد. کودکی که خودش کتاب را انتخاب کرده، بیشتر با آن ارتباط میگیرد. اگر او را با دستور و اجبار وارد این دنیا کنید، ممکن است دلزده شود؛ اما اگر با کنجکاوی و لذت همراه کنید، خودش دنبال کتاب بعدی میگردد.
برنامه را انعطافپذیر نگه دارید. شبی که کودک خسته یا مریض است، لازم نیست به هر قیمتی قصه بخوانید. نبودن یک شب مشکل ایجاد نمیکند؛ ثبات در طول ماهها مهم است، نه کمال در هر شب.
چند اشتباه هست که خانوادهها گاهی بدون قصد انجام میدهند. اولی، اجبار به خواندن: کودکی که مجبور میشود، کتاب را به تنبیه وصل میکند و دور میشود. دومی، استفاده از دین برای ترساندن: اگر «خدا ناراحت میشود» فقط برای تهدید به کار برود، تصویر مهربان خدا در ذهن بچه شکل نمیگیرد. سومی، خریدن کتاب فراتر از سن: کتابی که برای نوجوان است، کودک دبستانی را خسته میکند. چهارمی، انتظار زیاد و سریع: تربیت دینی و معنوی سالها زمان میبرد و نمیشود با یک کتاب نتیجه گرفت.
پنجمی این است که در آموزش کودک و نوجوان مذهبی فقط به کتاب اکتفا کنیم. کتاب کمک بزرگی است، اما بچه از دیدن رفتار شما بیش از هر کتاب چیز یاد میگیرد. مهربانی، راستگویی، شکرگزاری و بخشش را قبل از اینکه بخوانند، از شما میبینند. پیش از خرید، مشخصات کتاب را در صفحهی خودش بخوانید؛ قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
کتاب مذهبی کودک هدیهی خوبی برای مناسبتهاست: عید، میلاد، آغاز سال تحصیلی، رسیدن به سن تکلیف یا تولد. اگر میخواهید هدیه بدهید، سن و علاقهی کودک را در نظر بگیرید و با والدین همفکری کنید تا با روش و باورهای خانواده هماهنگ باشد. مجموعهای از چند قصهی کوتاه، یا کتابی که فعالیت و بازی هم دارد، هدیهی جذابی است.
برای نوجوان، کتابی که به پرسشهایش احترام میگذارد، بهتر از کتابی است که فقط موعظه میکند. یک نکتهی ظریف: هدیهای که دربارهی مذهب است، باید با احترام به باور گیرنده باشد و بار تحمیل نداشته باشد. کتاب را همراه با یک یادداشت گرم بدهید و نه با نصیحت.
از سنین پیشدبستانی با کتابهای تصویری و کوتاه میتوان شروع کرد. برای هر سن، گروه سنی نوشتهشده در صفحهی کتاب را ببینید.
کتابی که مرحلهبهمرحله و با تصویر نماز را توضیح دهد و بر علاقه تأکید کند، نه بر فشار. گروه سنی و جنسیت هدف را در مشخصات ببینید، چون بعضی کتابها برای گروه مشخصی نوشته شدهاند.
فشار نیاورید. کتابی با بازی، رنگآمیزی یا قصهی جذاب امتحان کنید و خودتان با علاقه بخوانید. علاقه از الگو میآید، نه از دستور.
بله. قصهها و فعالیتها در کلاس قابل استفادهاند. گروه سنی و مدت هر قصه را بسنجید.
خیر. کتاب یاور خوبی است، اما گفتوگو با والدین و معلم و الگوی رفتاری آنان مهمتر است. برای پرسشهای تخصصی به اهل فن مراجعه کنید.
بله. نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
کتاب کودک و نوجوان مذهبی وقتی خوب باشد، دینی را که بچه دیده و تجربه میکند تقویت میکند: محبت، صداقت، شکرگزاری و امید. کتاب مناسب سن انتخاب کنید، با علاقه بخوانید و به پرسشها با آرامش جواب بدهید. و یادتان باشد بزرگترین کتاب برای بچه، رفتار خود شماست.
حالا میتوانید کتابهای همین دسته را ورق بزنید، مشخصات هر کدام را ببینید و نسخهی چاپی کتاب مناسب فرزندتان را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن کل حوزه هم میتوانید به دستهی مذهبی و معنوی سر بزنید.