ابوالقاسم گرجی
ترجمه‌ی روشنعلی شکاری
دانشگاه تهران
اگر دانشجوی رشته‌ی الهیات هستید، طلبه‌اید یا درباره‌ی ریشه‌ی قانون‌های اسلامی می‌خواهید بیشتر بدانید، دسته‌ی «الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی)» کتاب‌جم برای شماست. اینجا کتاب‌های درسی، شرح‌های تخصصی و پژوهش‌های موضوعی فقه و اصول فقه کنار هم آمده‌اند. این صفحه کمک می‌کند بفهمید هر نوع کتاب برای چه کسی است، از کجا شروع کنید و هنگام خرید به چه چیزهایی نگاه کنید.
موضوع سنگین است و بعضی عنوان‌ها در نگاه اول ناآشنا به نظر می‌رسند. برای همین در ادامه بی‌شتاب و با مثال جلو می‌رویم: فقه و اصول فقه چه فرقی دارند، قاعده‌ی فقهی یعنی چه، چرا بعضی کتاب‌ها عربی‌اند و بعضی ترجمه، و چطور می‌شود از میان این همه عنوان، کتاب مناسب سطح خودتان را پیدا کرد.
الهیات در دانشگاه‌های ایران یک دانشکده و چند رشته را در بر می‌گیرد. یکی از گرایش‌های آن «فقه و مبانی حقوق اسلامی» است. دانشجوی این گرایش هم با فقه سروکار دارد که دانش شناخت احکام عملی دین است، و هم با حقوق، یعنی نظام قاعده‌هایی که روابط مردم و دولت را سامان می‌دهد. هدف این گرایش آن است که بتوان حکم شرعی را در زبان امروز حقوق فهمید و به کار برد.
نتیجه‌اش یک قفسه‌ی کتاب دو رو است. از یک سو متن‌های سنتی حوزوی مثل کتاب‌های اصول و شرح کفایه را می‌بینید. از سوی دیگر کتاب‌هایی هستند که فقه را کنار حقوق خانواده، حقوق جزا یا قراردادها می‌گذارند و برای دانشجوی حقوق نوشته شده‌اند. کتاب‌جم هر دو را در همین دسته آورده تا کسی که یکی را می‌خواهد، دیگری را هم ببیند.
اگر تازه با این فضا آشنا می‌شوید، لازم نیست همه‌ی اصطلاح‌ها را از همین حالا بدانید. در بخش بعد ساده‌ترین تعریف‌ها را می‌آوریم و در بخش‌های پایین‌تر هر کدام را با مثال باز می‌کنیم.
خیلی‌ها این سه را یکی می‌گیرند و هنگام خرید هم دچار سردرگمی می‌شوند. فرقشان را می‌شود با یک تشبیه گفت: فقه مثل خود ساختمان است، اصول فقه مثل نقشه و روش ساخت، و قاعده‌ی فقهی مثل ابزارهای عمومی که در اتاق‌های مختلف به کار می‌آیند.
فقه به این پرسش‌ها جواب می‌دهد: نماز چگونه است، معامله چه شرطی دارد، ارث چطور تقسیم می‌شود، نکاح و طلاق چه احکامی دارند. کتاب‌های فقهی معمولا به باب‌ها تقسیم می‌شوند، مثل طهارت، نماز، تجارت، نکاح و حدود. کتابی مثل «ترجمه فارسی شرایع الاسلام (دوره چهار جلدی)» از همین خانواده است: متنی فقهی که به فارسی درآمده تا کسی که عربی را روان نمی‌خواند هم بتواند آن را دنبال کند.
اصول فقه دانشی است درباره‌ی روش. فقیه با چه ابزاری از قرآن و روایت و عقل به حکم می‌رسد؟ اگر دو دلیل با هم نمی‌خوانند چه باید کرد؟ وقتی دلیل روشنی نیست، تکلیف چیست؟ کتاب‌هایی مثل «مبانی استنباط حقوق اسلامی اصول فقه» و «اصول الفقه» در این بخش جای می‌گیرند. عنوان اولی حتی خودش می‌گوید که اصول فقه را از دید حقوق‌دان می‌بیند.
قاعده‌ی فقهی یک اصل کلی است که در چند باب کاربرد دارد. مثلا عنوان‌هایی مثل «قاعده القرعه» یا «قاعده ما غلب الله» هر کدام به یک قاعده‌ی مشخص می‌پردازند. مزیت این کتاب‌ها آن است که کوتاه و موضوع‌محورند. اگر فقط درباره‌ی یک قاعده تحقیق می‌کنید، خواندن یک کتاب مستقل خیلی راحت‌تر از پیدا کردنش لابه‌لای چند جلد فقه است.
خریدار کتاب الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی) یک نفر نیست و انتظارش هم یکسان نیست. اگر بدانید کدام گروه هستید، انتخاب ساده‌تر می‌شود.
هر گروه باید به سطح کتاب حساس باشد. کتابی که برای مدرس نوشته شده، برای دانشجوی سال اول دلسردکننده است و برعکس، کتاب بسیار مقدماتی برای پژوهشگر کاری از پیش نمی‌برد.
وقتی فهرست کتاب‌ها را مرور می‌کنید، چهار نوع کتاب بیشتر از بقیه به چشم می‌آید. شناختن‌شان در انتخاب سریع‌تر کمک می‌کند.
این کتاب‌ها برای یک درس نوشته شده‌اند و معمولا فصل‌بندی روشن، خلاصه‌ی پایان فصل و پرسش دارند. عنوان‌هایی مثل «قواعد فقه کاربردی در حقوق خانواده» نشان می‌دهد که نویسنده قاعده‌های فقهی را برای یک حوزه‌ی مشخص حقوقی آورده است. اگر درس قواعد فقه دارید، سراغ چنین کتابی بروید.
اینجا با عنوان‌هایی مثل «مشکاة الهدایة فی الشرح و التعلیق علی الکفایة (جلد 4)» یا «الافادات فی علم الاصول» روبه‌رو می‌شوید. این‌ها به عربی‌اند و برای کسانی که درس خارج و شرح کفایه می‌خوانند مفیدند. اگر عربی فقهی برایتان دشوار است، این کتاب‌ها را برای خرید اول انتخاب نکنید.
مثلا «جایگاه موضوع شناسی در اجتهاد» یا «الرای العام و الاعلام» به یک مسئله‌ی مشخص می‌پردازند. این کتاب‌ها معمولا نتیجه‌ی رساله یا مقاله‌های بلند هستند و برای کسی که موضوع پژوهش دارد، جذاب‌تر از کتاب‌های عمومی‌اند.
فقه برای بررسی روایت‌ها به شناخت راویان نیاز دارد و این کار را دانش رجال انجام می‌دهد. عنوانی مثل «الفوائد الرجالیه» به همین حوزه مربوط است. این کتاب‌ها مخاطب محدودتری دارند، اما برای پژوهشگر سند روایت، ارزشمندند.
هیچ مسیر یگانه‌ای وجود ندارد، ولی مسیری که برای بیشتر دانشجوها جواب می‌دهد چنین است.
این ترتیب برای هر کسی که تازه به الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی) علاقه‌مند شده کار می‌کند. مثل پله‌های یک نردبان است. اگر از پله‌ی چهارم شروع کنید، احتمالا در اصطلاح‌ها گم می‌شوید. شتاب نکنید؛ فقه دانشی است که با تکرار و تمرین جا می‌افتد.
این سؤال را خیلی‌ها هنگام خرید می‌پرسند. جواب صادقانه این است که بستگی به هدفتان دارد.
اگر می‌خواهید فقط مفهوم را بفهمید یا برای درس دانشگاهی بخوانید، کتاب فارسی کافی است و سرعتتان را بالا می‌برد. کتاب‌هایی مثل ترجمه‌ی «شرایع الاسلام» دقیقا برای همین کار آمده‌اند. اما اگر قصد دارید در سطح تخصصی کار کنید، دیر یا زود باید به متن عربی برسید، چون اصطلاح‌ها در همان زبان شکل گرفته‌اند و ترجمه همیشه همه‌ی ظرافت‌ها را نمی‌رساند.
پیشنهاد عملی این است که با کتاب فارسی وارد شوید و کم‌کم یک متن عربی کوتاه را کنار آن بگذارید. مثلا وقتی فصلی از اصول را به فارسی خواندید، همان بحث را در متن عربی هم ببینید. این کار واژگان را در ذهن‌تان محکم می‌کند.
در ادامه چند عنوان را فقط بر پایه‌ی نامشان معرفی می‌کنیم تا حس بهتری از تنوع دسته داشته باشید. مشخصات کامل هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
این فهرست فقط نمونه است. هنگام خرید، صفحه‌ی هر کتاب را ببینید و به سطح، زبان و تعداد جلدها توجه کنید.
خرید کتاب تخصصی، با کتاب عمومی تفاوت دارد. چند نکته‌ی ساده می‌تواند از اشتباه جلوگیری کند.
اگر کتاب را برای یک درس می‌خواهید، ابتدا سرفصل یا منبع معرفی‌شده‌ی استاد را ببینید. بعضی درس‌ها منبع مشخصی دارند و کتاب دیگر ممکن است ترتیب مطالب را عوض کند و شما را سردرگم کند.
بسیاری از کتاب‌های این حوزه چند جلدی‌اند. عنوانی مثل «الاصول - ج 1» یا «مشکاة الهدایة ... جلد 4» یعنی کتاب بخشی از یک مجموعه است. پیش از سفارش بدانید که کدام جلد را می‌خواهید و آیا جلدهای دیگر هم لازم دارید.
کتاب الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی) را برای امتحان می‌خرید، برای پژوهش، یا برای کنجکاوی؟ کتاب امتحانی باید خلاصه و منظم باشد. کتاب پژوهشی باید منبع و ارجاع داشته باشد. کتاب کنجکاوی باید روان باشد و شما را خسته نکند. یک کتاب برای هر سه هدف کم پیدا می‌شود.
بخشی از کتاب را در صفحه‌ی معرفی، اگر موجود بود، بخوانید. اگر بعد از چند خط حس کردید متن از توان شما بالاتر است، کتابی ساده‌تر را اول بخوانید و بعد به این کتاب برگردید.
در الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی) هم مثل هر رشته‌ی زنده‌ی دیگر مطالب به‌روز می‌شوند. در حوزه‌ی حقوق، قانون‌ها تغییر می‌کنند و در فقه هم پژوهش‌های تازه ممکن است بحث را ادامه دهد. برای درس‌های دانشگاهی ویراست جدیدتر معمولا بهتر است، مگر اینکه استاد چیز دیگری بگوید.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این دسته همین نقطه‌ی برخورد است. بسیاری از مواد قانون مدنی ایران ریشه در فقه دارند، از احکام خانواده و ارث تا قراردادها. برای حقوق‌دانی که می‌خواهد معنای یک ماده را عمیق‌تر بفهمد، مراجعه به مبانی فقهی آن راهگشاست.
به همین دلیل کتاب‌هایی که فقه را در خدمت یک شاخه‌ی حقوق می‌نویسند، مثل خانواده، برای دانشجوی حقوق و الهیات هر دو جذاب‌اند. اگر بیشتر دنبال چارچوب علمی و دانشگاهی رشته‌ی حقوق هستید، دسته‌ی مربوط به حقوق را هم در کتاب‌جم ببینید. کتاب‌های این دو دسته مکمل هم‌اند.
البته یادتان باشد که فقه و حقوق یک چیز نیستند. حقوق مجموعه‌ی قانون‌های یک کشور است و فقه دانش استخراج حکم شرعی. هر دو می‌توانند به هم نزدیک شوند، اما زبان و روش‌شان متفاوت است. کتاب‌های خوب این دسته این تفاوت را پنهان نمی‌کنند و به خواننده کمک می‌کنند مرز را ببیند.
در تجربه‌ی دانشجوها و طلبه‌ها چند اشتباه بارها تکرار می‌شود.
کتاب‌های این دسته دانش عمومی و دانشگاهی می‌دهند، اما فتوای شخصی نیستند. اگر برای مسئله‌ای شرعی یا حقوقی در زندگی خودتان تصمیم لازم دارید، به مرجع صاحب‌صلاحیت یا وکیل و مشاور حقوقی مراجعه کنید. کتاب به شما کمک می‌کند بحث را بفهمید و پرسش بهتری بپرسید؛ جای متخصص را نمی‌گیرد.
در مسائل دینی هم این دسته بی‌طرف است. کتاب‌ها نظر نویسندگان‌شان را می‌گویند و دسته‌ی کتاب‌جم فقط آن‌ها را دسترس‌پذیر می‌کند. خواننده باید خودش با دقت و مقایسه نتیجه بگیرد.
برای اینکه حس بهتری از کاربرد این کتاب‌ها داشته باشید، یک ترم فرضی را مرور کنیم. دانشجویی را تصور کنید که تازه وارد الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی) شده است. در ترم اول معمولا با کلیات علوم اسلامی روبه‌رو می‌شود: تعریف فقه، منبع‌های استنباط، تقسیم‌بندی احکام و مقدمه‌ای بر تاریخ فقه.
در ترم‌های بعد درس اصول فقه می‌آید و بعد قواعد فقه. دانشجو باید بتواند هر قاعده را تعریف کند، دلیلش را بگوید و روی چند مسئله پیاده کند. اینجا کتاب‌های قاعده‌محور و کتاب‌هایی که فقه را با حقوق خانواده یا قراردادها پیوند می‌دهند به کار می‌آیند.
در ترم‌های پایانی نوبت متن‌های عمیق‌تر است: شرح‌ها، بحث‌های موضوعی و پژوهش‌هایی که یک مسئله را از چند زاویه می‌بینند. در همین مرحله است که دانشجو انتخاب می‌کند به سمت حقوق و قانون‌گذاری برود یا به سمت پژوهش و تدریس. برای هر مسیر، کتاب‌های متفاوتی مفیدند.
پس اگر امروز یک کتاب می‌خرید، از خودتان بپرسید در کدام ترم و کدام مرحله‌اید. جواب این پرسش، مهم‌تر از نام کتاب یا ناشر است. دانشجوی ترم اول با یک شرح چندجلدی حوزوی کاری از پیش نمی‌برد و دانشجوی ترم آخر هم از یک کتاب کلیات چیز تازه‌ای یاد نمی‌گیرد.
یک نکته‌ی دیگر: بسیاری از دانشجوها کتاب‌های درسی را پیش از شروع ترم می‌خرند و بعد می‌بینند که استاد منبع دیگری را معرفی کرده است. اگر می‌توانید، اول جلسه‌ی اول را بروید، فهرست منبع‌ها را بگیرید و بعد خرید کنید. کتاب‌های این حوزه ارزان و کم‌حجم نیستند و بی‌دلیل خرج کردن برای دانشجو سنگین است.
فقه در خلأ نیست و با بسیاری از رشته‌های دیگر مرز مشترک دارد. اگر بعد از مطالعه‌ی الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی) بخواهید افق‌تان را بازتر کنید، این دسته‌ها را هم ببینید:
همه‌ی این‌ها زیرمجموعه‌ی دسته‌ی بزرگ‌تر علوم انسانی و اجتماعی هستند. اگر هنوز نمی‌دانید دنبال چه هستید، از همان صفحه‌ی مادر شروع کنید و ببینید کدام شاخه بیشتر شما را جذب می‌کند.
پژوهشگر با دانشجوی کلاسی فرق دارد. او باید بداند در یک موضوع چه گفته شده، چه نظرهایی هست و کجا خالی مانده است. برای همین کتاب‌های موضوعی و رساله‌ای برای او ارزش ویژه دارند.
پایان‌نامه‌ی خوب معمولا درباره‌ی یک پرسش کوچک و مشخص است، نه یک موضوع بزرگ و مبهم. مثلا به جای «اجتهاد» بپرسید: نقش شناخت موضوع در استنباط حکم چیست؟ کتابی مانند «جایگاه موضوع شناسی در اجتهاد» نمونه‌ای از همین نگاه دقیق است.
منبع دست اول متن‌های اصلی فقهی و اصولی هستند. منبع دست دوم کتاب‌هایی‌اند که درباره‌ی آن‌ها نوشته شده‌اند. در پژوهش، هر دو لازم‌اند، اما باید همیشه معلوم باشد به کدام تکیه می‌کنید.
یک کتاب پژوهشی خوب در پایان خود فهرست منبع‌ها را دارد. وقتی یک کتاب را می‌خوانید، فهرست آن را ببینید و کتاب‌های بعدی را از آنجا انتخاب کنید. این کار سریع‌ترین راه ساخت یک کتابخانه‌ی کوچک پژوهشی است.
خواندن متن‌های فقهی و اصولی با خواندن رمان فرق دارد. جمله‌ها فشرده‌اند و هر واژه بار معنایی مشخصی دارد. چند عادت ساده کمک می‌کند.
یک نکته‌ی مهم هم این است که در فقه، عجله فایده‌ای ندارد. طلبه‌ها سال‌ها یک متن را با استاد می‌خوانند. شما هم اگر یک ترم را صرف فهمیدن یک کتاب کردید، وقت تلف نکرده‌اید.
کتاب‌های تخصصی معمولا در همه‌ی کتاب‌فروشی‌های محلی پیدا نمی‌شوند. بسیاری از آن‌ها با شمارگان کم منتشر می‌شوند و فقط در نزدیکی دانشگاه یا حوزه‌ها به چشم می‌خورند. خرید آنلاین راهی است تا بدون گشتن میان قفسه‌ها، عنوان مورد نظر را جست‌وجو کنید.
در کتاب‌جم نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. پیش از سفارش صفحه‌ی کتاب را ببینید و به این موارد نگاه کنید: نام ناشر، سال چاپ، تعداد جلد و زبان کتاب.
اگر دنبال عنوانی خاص هستید، از جست‌وجوی سایت با نام کتاب، نام نویسنده یا نام ناشر استفاده کنید. گاهی یک کتاب چند بار با ویراست‌های مختلف چاپ شده و نام‌ها شبیه‌اند، پس به جزئیات دقت کنید.
کتاب فقه حکم مسئله‌ها را بیان می‌کند، مثل احکام معاملات یا نکاح. کتاب اصول فقه روش رسیدن به حکم را توضیح می‌دهد. اگر می‌خواهید بفهمید فقیه چگونه فکر می‌کند، اصول را بخوانید؛ اگر حکم موضوعی را می‌خواهید، سراغ فقه بروید.
یک کتاب مقدماتی فارسی درباره‌ی کلیات فقه یا اصول فقه بهترین آغاز است. عنوان‌هایی که مستقیم به «مبانی» یا «اصول فقه» اشاره می‌کنند، معمولا برای ورود مناسب‌ترند. صفحه‌ی هر کتاب سطح و مخاطب را بهتر نشان می‌دهد.
نه لزوما. کتاب‌های فارسی و ترجمه‌شده فراوان‌اند. اما برای کار تخصصی و شرح‌های حوزوی، آشنایی با عربی به‌تدریج ضروری می‌شود. می‌توانید با فارسی شروع کنید و کم‌کم به عربی نزدیک شوید.
خیر. دانشجوی حقوق، وکیل، پژوهشگر تاریخ و حتی علاقه‌مند عمومی هم می‌تواند از بخشی از این کتاب‌ها استفاده کند. فقط باید سطح کتاب را با پیشینه‌ی خودتان بسنجید.
عنوان کتاب معمولا شماره‌ی جلد را دارد، مثل «ج 1» یا «جلد 4». در صفحه‌ی کتاب هم مشخصات چاپ آمده است. اگر برای درس می‌خوانید، از استاد بپرسید کدام بخش‌ها لازم است.
نه. کتاب دانش عمومی و دانشگاهی می‌دهد و به شما کمک می‌کند مسئله را بفهمید. برای تصمیم‌های شخصی، شرعی یا حقوقی باید به متخصص مراجعه کنید.
چون بخشی از این کتاب‌ها برای طلبه‌ها و پژوهشگران حوزه نوشته شده‌اند و زبان اصلی این دانش عربی است. اگر مخاطب عمومی هستید، از میان عنوان‌های فارسی و درسی انتخاب کنید.
الهیات (فقه و مبانی حقوق اسلامی) رشته‌ای است که صبر و دقت می‌خواهد، اما پاداش آن فهمی عمیق از ریشه‌ی قانون‌ها و روش استدلال است. کافی است سطح خودتان را بشناسید، زبان کتاب را بسنجید و از یک کتاب مقدماتی شروع کنید. پله‌پله که بالا بروید، شرح‌ها و پژوهش‌های تخصصی هم قابل فهم می‌شوند.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را مرور کنید، مشخصات هر کدام را ببینید و نسخه چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
