هیرو اونودا
ترجمه‌ی مهتاب واشقانی فراهانی
آرمان رشد
هر خانواده‌ای در ایران درباره‌ی هشت سال جنگ چیزی برای گفتن دارد: نامهای که هنوز نگه داشته شده، عکسی روی طاقچه، صدای آژیر در حافظه‌ی مادربزرگ یا قصه‌ای که پدر فقط گاهی تعریف می‌کند. کتاب‌های دفاع مقدس و خاطرات جنگ همین قصه‌ها را نوشته‌اند تا از یاد نروند. در این صفحه می‌بینید این دسته چه نوع کتاب‌هایی دارد، خاطره‌ی رزمنده با روایت مستند و رمان چه فرقی دارد، چطور کتاب مناسب خودتان یا نوجوان خانه را انتخاب کنید و از کجا شروع کنید.
این نوشته بی‌طرف و محترمانه نوشته شده است. هدفش داوری درباره‌ی چیزی نیست؛ فقط راهنمایی است برای کسی که می‌خواهد بداند در این قفسه چه چیزی هست و کدام کتاب به کارش می‌آید. نسخه‌ی چاپی کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
وقتی از ادبیات دفاع مقدس حرف می‌زنیم، منظورمان مجموعه‌ای از نوشته‌هاست که درباره‌ی سال‌های جنگ ایران و عراق نوشته شده‌اند. بخش بزرگی از آن‌ها خاطره است، یعنی کسی که آن روزها را دیده، آنچه به یاد دارد روایت می‌کند. بخشی دیگر مستند است و بر پایه‌ی گفتوگو، سند و بررسی نوشته می‌شود. گروه سوم رمان و داستان است که فضای جنگ را برای خواننده بازسازی می‌کند.
در این دسته با چند نوع کتاب روبه‌رو می‌شوید: خاطرات رزمندگان و فرماندهان، زندگی‌نامه‌ی شهدا، روایت اسارت و آزادی، گزارش عملیات‌ها، خاطرات خانواده‌ها و پشت جبهه، و داستان‌هایی که از دل این تجربه‌ها بیرون آمده‌اند. همه‌ی این‌ها با هم گنجینه‌ای می‌سازند که هم برای کسانی که آن سال‌ها را زندگی کرده‌اند دلنشین است و هم برای نسلی که فقط از دیگران شنیده است.
جوان‌هایی که بعد از جنگ به دنیا آمده‌اند، جنگ را معمولا از تصویر و شعار می‌شناسند. کتاب چیز دیگری می‌دهد: جزئیات. این‌که غذای آن روزها چه بود، شب‌ها در سنگر چه حرف‌هایی زده می‌شد، نامه‌ها چطور نوشته می‌شدند و دل‌شوره‌ی مادران چه شکلی بود. همین جزئیات کوچک است که تاریخ را به آدم‌ها نزدیک می‌کند.
برای خانواده‌هایی که عزیزی را در آن سال‌ها از دست داده‌اند یا کسی از خودشان رزمنده یا آزاده بوده، این کتاب‌ها فرصتی برای یادآوری و گفتوگو هستند. برای دانشجو و پژوهشگر، منبعی از روایت دست اول هستند که در کنار کتاب‌های تاریخ ارزش پیدا می‌کنند. و برای هر خواننده‌ای، شنیدن صدای آدم‌های واقعی یک تجربه‌ی انسانی است، فارغ از هر نگاه سیاسی.
پیش از خرید خوب است بدانید کتابی که در دست دارید کدام قالب را دارد، چون هر قالب قول متفاوتی به خواننده می‌دهد.
راوی خودش است و از دیدگاه خودش می‌نویسد. لحن معمولا صمیمی و گاهی ساده است. نقطه‌ی قوتش صداقت لحظه‌هاست و نقطه‌ی محدودیتش این است که فقط یک زاویه را می‌بینید. «حجره شماره دو» با عنوان فرعی خاطرات ابوالقاسم اقبالیان و «ایستاده در آتش» با خاطرات یک سردار شهید، از نمونه‌هایی هستند که بر پایه‌ی خاطره‌ی یک نفر بنا شده‌اند.
نویسنده با چند نفر گفتوگو می‌کند، اسناد را کنار هم می‌گذارد و تصویری گسترده‌تر می‌سازد. عنوانی مثل «عملیات لرستان» بیشتر به این فضا نزدیک است، هرچند برای اطمینان باید توضیحات کتاب را ببینید.
این کتاب‌ها زندگی یک نفر را از کودکی تا شهادت روایت می‌کنند. لحن آن‌ها معمولا احترام‌آمیز و عاطفی است. «معجزه خون» با عنوان فرعی روایت زندگی یک پاسدار شهید مدافع حرم، در همین خانواده می‌گنجد.
در رمان، نویسنده آزادی بیشتری دارد و می‌تواند فضا را با تخیل بسازد. این قالب برای کسی که به جای خاطره‌ی مستقیم، حس و حال می‌خواهد، مناسب‌تر است. اگر به ادبیات داستانی علاقه دارید، نگاهی به دسته‌ی زندگی‌نامه و خاطرات هم مفید است.
اگر تا حالا کتابی از این جنس نخوانده‌اید، فهرست بلند و شلوغ عناوین ممکن است گیج‌تان کند. پیشنهاد ساده این است که ابتدا خودتان را محک بزنید.
لازم نیست همه را به ترتیب بخوانید. آنچه مهم است انتخاب کتابی است که شما را به خواندن ادامه بدهد، نه کتابی که فقط به خاطر نامش در قفسه بماند.
برای این‌که از قفسه‌ی این دسته تصویری داشته باشید، چند عنوان را مرور می‌کنیم. درباره‌ی هر کدام فقط از روی نامش حرف می‌زنیم؛ برای جزئیات، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
این‌ها فقط نمونه‌اند. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و هر عنوان صفحه‌ی مستقل خودش را دارد.
جنگ فقط در جبهه نبود. بخشی از روایت‌های مهم درباره‌ی سال‌هایی است که مردم در شهرها، روستاها و خانه‌هایشان می‌گذراندند.
خاطرات کسانی که در خط مقدم بودند، از تمرین و اعزام تا عملیات و بازگشت. این‌ها معمولا پرجزئیات‌ترین نوشته‌ها هستند و از دوستی، ترس، ایمان و خستگی حرف می‌زنند.
سال‌های اسارت و بازگشت، ماجرای دیگری است. کسانی که سال‌ها دور از خانه بوده‌اند از روزهای سخت و از امیدی می‌نویسند که آن‌ها را سرپا نگه داشته است. کتابی مثل «در بازداشت حزب‌الله» را می‌توان در همین فضا جست‌وجو کرد.
مادرها، همسرها و کودکانی که منتظر ماندند. حس انتظار، نامه‌ها و خبرهای دیرهنگام در این کتاب‌ها جای ویژه‌ای دارد. اگر می‌خواهید جنگ را از دید غیرنظامی‌ها ببینید، به این نوع توجه کنید.
کتاب‌های جنگ همیشه برای نوجوانان مناسب نیستند. بعضی صحنه‌های سنگین یا وصف‌های دردناک دارند. اگر می‌خواهید کتابی برای نوجوان‌تان انتخاب کنید، چند نکته را در نظر بگیرید.
برای انتخاب‌های جامع‌تر برای سنین پایین‌تر، به بخش‌های مرتبط در سایت مراجعه کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از سفارش آن را بررسی کنید.
سلیقه‌ها فرق می‌کند و ما درباره‌ی کیفیت کتاب‌های مشخص داوری نمی‌کنیم. اما چند نشانه‌ی کلی هست که به خواننده کمک می‌کند.
کتابی که مشخص می‌کند خاطره از کیست و چه سالی و چه منطقه‌ای را روایت می‌کند، برای خواننده قابل اتکاتر است. به این نکته در معرفی کتاب دقت کنید.
خاطره‌ی شفاهی که تبدیل به کتاب می‌شود، به ویرایش دقیق نیاز دارد. اگر متن روان و منظم است و ترتیب زمانی رعایت شده، احتمالا کار با دقت انجام شده است.
بعضی کتاب‌ها عکس، نقشه یا سند دارند و همین فهم خواننده را بیشتر می‌کند. اگر به این چیزها علاقه دارید، در توضیحات کتاب ببینید که آیا به آن‌ها اشاره شده است.
بعضی خواننده‌ها لحن حماسی را دوست دارند و بعضی لحن ساده و انسانی. هیچ‌کدام درست یا غلط نیست، فقط باید بدانید چه می‌خواهید.
یکی از خواننده‌ها تعریف می‌کرد که سال‌ها یک کتاب خاطرات جنگ در کتابخانه‌ی پدرش بود که پدر هرگز درباره‌اش حرف نمی‌زد. یک روز پسر آن را برداشت و خواند. گفت وسط کتاب فهمید یکی از اسم‌هایی که راوی با احترام از او یاد می‌کند، همان دوستی است که پدر گاهی با چشم پرآب از او نام می‌برد.
شب آن روز کتاب را کنار پدر گذاشت و پرسید: «این همان بود؟» پدر مدتی ساکت ماند و بعد تا صبح حرف زد. این داستان نمونه‌ای است از کاری که یک کتاب می‌تواند بکند: گفت‌وگویی را باز کند که سال‌ها بسته مانده است.
کتاب خاطره را می‌شود به شکل جمعی هم خواند. چند پیشنهاد ساده برای خانواده‌ها و گروه‌های کتاب‌خوانی وجود دارد.
این کارها کمک می‌کند خواندن دفاع مقدس و خاطرات جنگ فقط یک تجربه‌ی فردی نباشد و به یک تجربه‌ی مشترک خانوادگی تبدیل شود.
هدیه دادن یک کتاب خاطره حساسیت‌های خودش را دارد. برای پدر، پدربزرگ یا خویشاوندی که خودش رزمنده بوده، بهتر است کتابی را انتخاب کنید که مربوط به همان منطقه یا همان دوران باشد. این کار نشان می‌دهد به سرگذشت او توجه دارید. گاهی خود او بعد از خواندن یک کتاب، دلش می‌خواهد خاطره‌ی خودش را هم بنویسد.
برای هدیه‌ی دانش‌آموز یا دانشجو، کتاب‌هایی که زبان ساده و روایت مستقیم دارند بهتر است. برای همکار یا دوست پژوهشگر هم، روایت‌های مستند و بلندتر جالب‌ترند. و اگر مطمئن نیستید، یک کتاب با موضوع کلی‌تر مثل زندگی‌نامه‌ی یک شهید انتخاب امن‌تری است. پیش از خرید، مشخصات کتاب را در صفحه‌ی آن ببینید.
موضوع جنگ برای بسیاری از ایرانی‌ها یک موضوع عاطفی و شخصی است. ممکن است خواننده‌ای کتابی را به عنوان یک روایت گرانبها بخواند و دیگری از زاویه‌ای دیگر به آن نگاه کند. هر دو حق دارند. در این صفحه هیچ کتابی را برتر از دیگری معرفی نمی‌کنیم و خواننده را به هیچ نگاه خاصی دعوت نمی‌کنیم.
پیشنهاد ما این است که خاطره را به عنوان صدای یک فرد بخوانید و آن را در کنار روایت‌های دیگر بگذارید. تصویر کامل جنگ از کنار هم قرار گرفتن صدها روایت ساخته می‌شود. هر کتاب یک تکه از آن است. همین نگاه باعث می‌شود بدون تعصب و با احترام بخوانیم. برای دیدن ابعاد اجتماعی این دوران هم دسته‌ی جامعه‌شناسی منابع دیگری دارد.
به جای این‌که کتاب‌ها را پراکنده بخوانید، می‌توانید یک موضوع را دنبال کنید. این کار باعث می‌شود هر کتاب تکه‌ای از یک تصویر بزرگ‌تر باشد.
یک شهر یا منطقه را انتخاب کنید و چند کتاب درباره‌ی آن بخوانید. عنوان‌هایی مثل «دشت عباس»، «سفر به حلبچه» یا «عملیات لرستان» نام مکان دارند و برای ساختن این مسیر خوب‌اند. بعد از دو یا سه کتاب، نقشه‌ی آن منطقه در ذهن‌تان جان می‌گیرد.
این بار به جای مکان، یک نوع آدم را دنبال کنید: فرمانده، پیام‌رسان، پزشک و امدادگر، راننده، نوجوانی که کم‌سن‌وسال به جبهه رفت. هر کدام جنگ را از یک پنجره‌ی دیگر دیده است. خاطرات فرمانده معمولا روی طرح و تصمیم تکیه می‌کند و خاطرات یک رزمنده‌ی ساده بیشتر روی زندگی روزمره.
کتاب‌هایی که درباره‌ی مادران، همسران و فرزندان نوشته شده‌اند، مسیر سومی می‌سازند. این مسیر برای کسانی که دوست دارند جنگ را از زاویه‌ی عاطفی و خانوادگی ببینند مناسب است. عنوان‌هایی مثل «سکه پدر بزرگ» از نظر لحن به این فضا نزدیک‌اند.
روایت‌های آزادگان مسیر چهارم است. این‌ها معمولا از صبر، امید و حس دوری می‌گویند. اگر دوست دارید بدانید انسان در شرایط بسته چطور دوام می‌آورد، از همین‌جا شروع کنید.
یکی از فرق‌های مهم کتاب‌ها در زبان آن‌هاست. بعضی با زبان ساده و گفتاری نوشته شده‌اند، انگار راوی روبه‌روی شما نشسته و حرف می‌زند. بعضی دیگر لحن ادبی و پرتصویر دارند. هر دو سبک خواننده‌ی خودشان را دارند.
اگر اهل خواندن سریع و بی‌تکلف هستید، به دنبال کتاب‌هایی بروید که فصل‌های کوتاه و جمله‌های روشن دارند. اگر به زیبایی نثر اهمیت می‌دهید، سراغ روایت‌هایی بروید که نویسنده‌ی حرفهای آن‌ها را ویرایش یا بازنویسی کرده است. بسیاری از خاطرات شفاهی ابتدا ضبط می‌شوند و بعد به دست نویسنده به کتاب تبدیل می‌شوند. این کار به متن نظم می‌دهد اما گاهی لحن اصلی راوی را کمرنگ می‌کند.
نکته‌ی دیگر لغات و اصطلاحات نظامی است. در بعضی کتاب‌ها واژه‌هایی از زبان یگان‌ها آمده که برای خواننده‌ی جوان ناآشناست. اگر با آن‌ها آشنا نیستید، نگران نباشید. معمولا از متن معنایشان روشن می‌شود و خواندن ادامه پیدا می‌کند.
خاطره‌ی جنگ را نمی‌شود مثل رمان سرگرمی خواند. اگر می‌خواهید بیشترین بهره را از آن ببرید، این نکته‌ها کمک می‌کند.
این روش خواننده را از یک مصرف‌کننده‌ی ساده به یک خواننده‌ی دقیق تبدیل می‌کند و لذت کتاب‌های دفاع مقدس و خاطرات جنگ را بیشتر می‌کند.
سال‌ها از پایان جنگ می‌گذرد، اما هنوز کتاب تازه‌ای از آن دوران چاپ می‌شود. دلیلش ساده است: هر راوی چیزی دارد که دیگری ندارد. کسی که در یک عملیات بود، جزئیاتی دیده که همکارش در همان عملیات ندیده است. پیرمردی که کودک بود، حالا با نگاه امروزی به خاطره‌های آن روزها برمی‌گردد.
به همین دلیل خواندن این کتاب‌ها هیچ‌وقت تمام نمی‌شود. هر کتاب تازه یک پنجره‌ی تازه است. و اگر در خانواده‌ی شما کسی هست که هنوز چیزی ننوشته، شاید خواندن کتاب‌های دیگران انگیزه‌ای برای او باشد که خاطره‌ی خودش را بنویسد.
بسیاری از خریدارها این کتاب‌ها را برای عزیزی از نسل قبل یا برای نوجوان خانه می‌خرند و چند نگرانی مشترک دارند. اولی این است که کتاب زیادی سنگین یا غم‌انگیز نباشد. جواب این است که همه‌ی کتاب‌ها یک‌جور نیستند و می‌شود از روایت‌های ملایم‌تر و انسانی‌تر شروع کرد. دومی این است که کتاب جانب خاصی را نگیرد. در این باره، توضیحات هر کتاب و نام راوی و ناشر کمک می‌کند.
سومین نگرانی مربوط به قدیمی بودن متن است. بعضی خاطره‌ها سال‌ها پیش نوشته شده‌اند، اما این به معنای کهنگی نیست. خاطره‌ی خوب مثل عکس قدیمی است: هرچه بگذرد ارزشش بیشتر می‌شود. آخرین نگرانی هم این است که کتاب چاپی درست به دست برسد. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
اگر تازه‌کارید، یک خاطره‌ی کوتاه و روان که به یک منطقه یا یک راوی مشخص مربوط است، انتخاب خوبی است. بعد از آن می‌توانید به روایت‌های بلندتر بروید.
خاطره روایت واقعی یک فرد از آنچه دیده است. رمان داستانی است که نویسنده آن را بر پایه‌ی فضای جنگ ساخته و می‌تواند شخصیت‌ها را تخیلی بنویسد. توضیحات هر کتاب نوع آن را مشخص می‌کند.
بله، اما همه‌ی کتاب‌ها مناسب نوجوان نیستند. پیش از خرید توضیحات را بخوانید و اگر توانستید خودتان یک فصل را نگاه کنید.
نه. هر کتاب معمولا مستقل است. اگر یک عنوان به یک عملیات یا منطقه مربوط است، خواندن چند کتاب درباره‌ی همان منطقه می‌تواند تصویر کامل‌تری بدهد.
مشخصات هر کتاب، مثل ناشر و نوبت چاپ، در صفحه‌ی همان کتاب آمده است. گاهی نوبت چاپ در خود عنوان هم دیده می‌شود، مثل «عملیات لرستان، چاپ دوم».
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای اطلاع دقیق، صفحه‌ی همان کتاب را ببینید.
دفاع مقدس و خاطرات جنگ فقط یک موضوع تاریخی نیست. مجموعه‌ای از صدای آدم‌هاست که با نوشتن ماندگار شده‌اند. کسی که این کتاب‌ها را می‌خواند، شاید چیزی از سیاست یاد نگیرد، اما چیزی از انسان یاد می‌گیرد: این‌که در سخت‌ترین شرایط هم چه حس‌هایی می‌تواند وجود داشته باشد.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی‌شان را آنلاین سفارش بدهید. اگر می‌خواهید موضوع را گسترده‌تر ببینید، به دسته‌ی علوم انسانی و اجتماعی هم سر بزنید.
