زیگموند فروید از معدود متفکرانی است که حتی کسانی که هیچ کتابی از او نخواندهاند، حرفهایش را تکرار میکنند: «ناخودآگاه»، «عقدهی ادیپ»، «لغزش زبانی»، «مکانیسم دفاعی»، «من و نهاد و فرامن». پزشک وینیای که در پایان قرن نوزدهم با گوش دادن به بیماران هیستریک، روشی تازه برای درمان ساخت و نامش را روانکاوی گذاشت. روانکاوی از آن روز تا امروز هم درمان بوده، هم نظریهای دربارهی ذهن انسان و هم ابزاری برای فهم هنر، ادبیات، دین، سیاست و تمدن. این لیست کتابهای خود فروید و کتابهایی درباره فروید را کنار هم آورده است: از «تعبیر رویا» و «آسیبشناسی روانی زندگی روزمره» تا مقدمههای ساده، کتابهای بالینی، نقدها و حتی فیلمنامهای که سارتر دربارهی او نوشت.
در این راهنما ایدههای اصلی فروید را به زبان ساده توضیح میدهیم، کتابهای این لیست را دستهبندی میکنیم و میگوییم از کجا شروع کنید، چه دانشجوی روانشناسی باشید، چه کسی که فقط کنجکاو است.
فروید کیست؛ زندگی در چند خط
زیگموند فروید در ۱۸۵۶ در شهر کوچکی در موراوی، که امروز بخشی از جمهوری چک است، در خانوادهای یهودی به دنیا آمد و از چهار سالگی در وین بزرگ شد. پزشکی خواند و اول در زمینهی عصبشناسی پژوهش کرد. سفری به پاریس و کار با ژان مارتن شارکو، پزشک مشهوری که هیستری را با هیپنوتیزم بررسی میکرد، مسیرش را عوض کرد. در وین با یوزف بروئر همکاری کرد و با هم کتاب «مطالعاتی دربارهی هیستری» را نوشتند که در این لیست هست.
او کمکم هیپنوتیزم را کنار گذاشت و روشی ساخت که در آن بیمار روی کاناپه دراز میکشد و هر چه به ذهنش میرسد میگوید؛ روشی که «تداعی آزاد» نام گرفت. در ۱۹۰۰ «تعبیر رویا» را منتشر کرد و در دهههای بعد دهها کتاب و مقاله نوشت. شاگردانی مثل یونگ و آدلر دور او جمع شدند و بعد از او جدا شدند. وقتی نازیها در ۱۹۳۸ اتریش را گرفتند، او پیر و بیمار به لندن رفت و یک سال بعد همانجا درگذشت. خانهاش در وین و لندن امروز موزه است.
این لیست چه کتابهایی دارد
آثار خود فروید با ترجمههای مختلف، مقدمهها و خودآموزها، کتابهای بالینی برای روانکاوان و درمانگران، کتابهای فلسفی و نقدی، کاربرد روانکاوی در هنر و ادبیات و سیاست، و چند اثر خلاقانه مثل فیلمنامهی سارتر. کتابهای موجود اول آمدهاند و موجودی هر روز بررسی میشود.
ایدههای اصلی فروید به زبان ساده
ناخودآگاه
مهمترین ایدهی فروید این است که بخش بزرگی از ذهن ما از دسترس آگاهی بیرون است. آرزوها، ترسها و خاطرههایی که برایمان دردناک یا شرمآورند، فراموش نمیشوند؛ پس زده میشوند و در ناخودآگاه میمانند. ولی از آنجا بیکار نمینشینند: در خواب، در لغزشهای زبانی، در فراموشیها و در نشانههای بیماری روانی خودشان را نشان میدهند. فروید ذهن را به کوه یخی تشبیه کرد که فقط نوکش بیرون از آب است؛ تشبیهی که هر چند بعدها به او نسبت داده شد، خلاصهی خوبی از فکر اوست.
رویا، راه شاهانه به ناخودآگاه
او رویا را «راه شاهانه به ناخودآگاه» میدانست. به نظر او هر رویا برآورده شدن پنهانی یک آرزوست. ولی چون این آرزوها اغلب برای ذهن بیدار پذیرفتنی نیستند، در رویا تغییر شکل میدهند: فشرده میشوند، جابهجا میشوند و به نماد تبدیل میشوند. کار روانکاو این است که از محتوای آشکار رویا، یعنی آنچه به یاد میآوریم، به محتوای پنهانش برسد.
نهاد، من و فرامن
او در سالهای بعد ذهن را به سه بخش تقسیم کرد. نهاد، یا اید، مخزن غریزهها و میلهاست و فقط لذت میخواهد. فرامن، صدای پدر و مادر و جامعه در درون ماست؛ همان وجدان که میگوید چه درست است و چه نادرست. و من، یا اگو، میانجی این دو و واقعیت بیرونی است. بیشتر اضطرابها، از دید او، از کشمکش این سه بخش میآیند.
مکانیسمهای دفاعی
من برای کنار آمدن با این کشمکشها از ابزارهایی استفاده میکند که او و بعدها دخترش آنا فروید آنها را مکانیسمهای دفاعی نامیدند: سرکوب، انکار، فرافکنی، دلیلتراشی، والایش و... وقتی کسی عیب خودش را در دیگران میبیند، دارد فرافکنی میکند؛ وقتی خشمش را به ورزش یا هنر تبدیل میکند، والایش.
رشد روانیجنسی و عقدهی ادیپ
جنجالیترین بخش این نظریه این است که کودک از همان نوزادی میلهایی دارد که فروید به آنها جنسی، به معنای گستردهی کلمه، میگفت و این میلها در مرحلههای مختلف رشد شکل عوض میکنند. در یکی از این مرحلهها، کودک به والد جنس مخالف کشش و به والد همجنس حسادت پیدا میکند؛ چیزی که او با الهام از تراژدی سوفوکل «عقدهی ادیپ» نامید. کتاب «سه مقاله دربارهی رشد جنسی انسان» و «ادیپ» خوان داوید ناسیو در این لیست به همین موضوع میپردازند.
انتقال
در اتاق درمان، بیمار احساسهایی را که به آدمهای مهم زندگیاش داشته، به درمانگر منتقل میکند. او اول این را مانع درمان میدید ولی بعد فهمید که همین «انتقال» بهترین ابزار درمان است. «عشق انتقالی» از مجموعهی دفترهای فرویدی در این لیست، دربارهی همین است.
آثار خود فروید؛ از کجا شروع کنیم
آسیبشناسی روانی زندگی روزمره
بهترین کتاب برای شروع خواندن خود فروید. این کتاب دربارهی چیزهای کوچک روزمره است: چرا اسم آشنایی را فراموش میکنیم، چرا کلیدمان را گم میکنیم، چرا وقتی میخواهیم چیزی بگوییم کلمهی دیگری از دهانمان میپرد. فروید با مثالهای زیاد، بسیاری از خودش، نشان میدهد که این اشتباهها تصادفی نیستند و چیزی از ذهن پنهان ما را نشان میدهند. اصطلاح «لغزش فرویدی» از همین کتاب آمده. با چند ترجمه در این لیست هست.
تعبیر رویا
«تعبیر رویا» یا «تاویل رویا» مهمترین کتاب فروید است و خودش هم آن را بهترین کارش میدانست. کتاب بلند و گاهی سنگینی است ولی پر از رویاهای واقعی، از جمله رویاهای خودش، و تحلیلهای دقیق. «روانشناسی خواب» در این لیست هم بخشهایی از همین نظریه را دارد و «رویای فروید» پاتریشیا کیچر دربارهی پیشزمینههای علمی این نظریه است.
روانکاوی برای همه
او چند بار سخنرانیهایی برای مخاطب عام داد تا روانکاوی را ساده توضیح دهد. کتابهایی مثل «روانکاوی برای همه» از این سخنرانیها گرفته شدهاند و شروع خوبی برای کسی است که میخواهد کل نظریه را از زبان خود فروید بشنود.
فراسوی اصل لذت
«آنسوی اصل لذت» در سال ۱۹۲۰، پس از جنگ جهانی اول، نوشته شد. او که با سربازانی روبهرو شده بود که کابوسهای جنگ را بارها تکرار میکردند، پرسید چرا ذهن چیزی دردناک را تکرار میکند، وقتی قرار است دنبال لذت باشد. پاسخش ایدهی جنجالی «غریزهی مرگ» بود. کتابی کوتاه ولی دشوار و مهم.
مطالعاتی دربارهی هیستری
کتابی که او و بروئر با هم نوشتند و نقطهی آغاز روانکاوی است. مشهورترین بخشش ماجرای «آنا او.»، بیمار بروئر، است که خودش اسم این درمان را «درمان با حرف زدن» گذاشت.
فروید دربارهی جامعه، دین و تمدن
او فقط دربارهی ذهن فرد ننوشت. در سالهای پایانی عمرش، روانکاوی را برای فهم جامعه و تاریخ به کار برد:
- ملالتهای تمدن: که با نام «تمدن و ناخرسندیهای آن» هم شناخته میشود. پرسش کتاب این است: چرا با همهی پیشرفتهای تمدن، آدمها خوشبخت نیستند؟ پاسخش این است که تمدن ما را وادار میکند غریزههایمان را مهار کنیم و این مهار، ناخرسندی میآورد. یکی از خواندنیترین کتابهای فروید.
- آیندهی یک خیال: نگاهش به دین، که آن را برآمده از نیاز انسان به پدری حامی میدانست. کتاب «فروید، یونگ و دین» مایکل پالمر نگاه این دو را به دین مقایسه میکند.
- توتم و تابو: او با استفاده از پژوهشهای مردمشناسی زمان خودش، دربارهی ریشههای اخلاق، دین و ممنوعیتها در جامعههای ابتدایی نظریه میدهد.
- روانشناسی تودهای و تحلیل اگو: چرا آدمها در جمع جور دیگری رفتار میکنند؟ چرا تودهها از رهبر پیروی میکنند؟ کتابی که پیش از برآمدن فاشیسم نوشته شد و بعدها پیشگویانه به نظر رسید.
- تأملاتی دربارهی جنگ و مرگ: نوشتهشده در میانهی جنگ جهانی اول، دربارهی اینکه جنگ چطور تمدن را بینقاب کرد و ما چطور با مرگ روبهرو میشویم.
چرا جنگ؟
در ۱۹۳۲، جامعهی ملل از آلبرت اینشتین خواست با یک متفکر به انتخاب خودش دربارهی یک پرسش مهم مکاتبه کند. اینشتین فروید را انتخاب کرد و پرسید: آیا راهی هست که بشر را از تهدید جنگ رها کرد؟ «چرا جنگ؟» این دو نامه است؛ گفتوگوی دو ذهن بزرگ قرن بیستم، کمی پیش از برآمدن هیتلر. کتابی کوتاه که هنوز تازه است.
برای کتابهای بیشتر دربارهی سیاست و جامعه، دستهی علوم سیاسی را ببینید. کتاب «روانشناسی افراطگرایی سیاسی» در این لیست هم ایدههای فروید را برای فهم گروههای افراطی امروز به کار میبرد.
فروید و هنر
او عاشق هنر و ادبیات بود. شکسپیر، گوته و داستایفسکی را از بر بود و مجموعهای از مجسمههای باستانی جمع کرده بود که هنوز روی میزش در موزهی لندن هست. چند کتاب این لیست به نگاه روانکاوانه به هنر میپردازند:
- روانکاوی لئوناردو داوینچی: او با تحلیل یک خاطرهی کودکی لئوناردو کوشید بفهمد چرا او اینقدر کار ناتمام داشت و لبخند مونالیزا از کجا آمد. کتابی جسورانه که بعدها نقدهای زیادی هم بر آن نوشته شد.
- گرادیوا: داستان بلند ویلهلم ینسن دربارهی باستانشناسی که دلباختهی زنی در یک نقشبرجستهی رومی میشود، همراه با تفسیر فروید. نخستین تحلیل روانکاوانهی یک اثر ادبی.
- زیباییشناسی فروید: پژوهش جک اسپکتور دربارهی نگاه فروید به هنر و تأثیرش بر هنرمندان، بهخصوص سوررئالیستها.
- فروید و لیدی مکبث: از محمدرضا فشاهی، دربارهی خوانش روانکاوانهی شخصیتهای ادبی.
فیلمنامهی فروید
جان هیوستون، کارگردان آمریکایی، در دههی پنجاه میلادی از ژان پل سارتر خواست فیلمنامهای دربارهی سالهای جوانی فروید بنویسد. سارتر فیلمنامهای بسیار بلند نوشت که برای فیلم کوتاه شد و سارتر نامش را از عنوانبندی برداشت. «فیلمنامهی فروید» متن کامل سارتر است؛ دیدار جذاب فیلسوف اگزیستانسیالیست با پدر روانکاوی. برای فیلمنامههای بیشتر، دستهی نمایشنامه و فیلمنامه را ببینید.
مقدمههای ساده؛ کتابهایی درباره فروید برای شروع
اگر نمیخواهید مستقیم سراغ آثار فروید بروید، این لیست چند مقدمهی خوب دارد:
- آشنایی با فروید و خودآموز فروید از روث اسنودن: کتابهای کوچک و ساده که زندگی و ایدههای اصلی فروید را در چند فصل کوتاه توضیح میدهند.
- چگونه فروید بخوانیم از جاش کوهن: از مجموعهای که هر فصلش بخشی کوتاه از متن اصلی را میآورد و توضیح میدهد. راهی خوب برای آشنایی مستقیم با نوشتههای فروید.
- قهوه با فروید از برت کار: گفتوگویی خیالی با فروید؛ شکلی سرگرمکننده برای آشنایی با ایدههایش.
- مقدمهای بر روانشناسی فروید از ادوارد اروین.
- زیگموند فروید (از آغاز تا پایان): زندگینامهای کوتاه.
- فرویو: کتابی برای کودکان که فروید را با زبان قصه معرفی میکند.
کتابهایی درباره فروید برای دانشجو و درمانگر
مقدمهای بالینی بر روانکاوی فروید
بروس فینک، روانکاو آمریکایی و از مترجمان آثار لکان به انگلیسی، در این کتاب نشان میدهد این ایدهها در اتاق درمان امروز چطور به کار میروند: چطور گوش بدهیم، با رویا و لغزش و تکرار چه کنیم و انتقال را چطور بفهمیم. برای دانشجویان روانشناسی بالینی و درمانگرانی که میخواهند با روانکاوی کار کنند، کتابی اساسی است.
دفترهای فرویدی
مجموعهای از متنهای فروید همراه با شرح و توضیح؛ از «آیندهی یک خیال» تا «بازداریها، نشانگان و اضطراب» و «عشق انتقالی». هر دفتر یک متن را با دقت باز میکند.
کتابهای دیگر
- فروید و روانکاوی از انیس خوشلهجه صدق: راهنمایی آموزشی برای مراجعان و روانکاوان.
- تحلیل روانکاوانهی آسیبهای روانی: از خود فروید، دربارهی ریشههای اختلالهای روانی.
- تاریخ روانکاوی: روایت خود فروید از شکلگیری جنبش روانکاوی و جدایی شاگردانش.
برای کتابهای بیشتر روانکاوی، دستهی روانکاوی را ببینید.
فروید از نگاه فیلسوفان و منتقدان
او از همان آغاز منتقدان زیادی داشت و هنوز هم دارد. بعضی میگویند نظریههایش علمی نیستند چون نمیشود آزمودشان؛ بعضی نگاهش به زنان را نقد میکنند؛ و بعضی میگویند درمانش بیش از حد طولانی و گران است. در عوض فیلسوفان زیادی، از سارتر و ریکور تا لکان و ژیژک، ایدههایش را جدی گرفتند و بسط دادند. چند کتاب این لیست به همین بحثها میپردازند:
- فروید از جاناتان لیر: فیلسوف و روانکاو آمریکایی که فروید را بهعنوان فیلسوفی جدی دربارهی ذهن و اخلاق میخواند. یکی از بهترین کتابها برای فهم عمیق فروید.
- فروید در مقام فیلسوف از ریچارد بوتبی: خوانشی لکانی از فروید که به مفهوم «چیز» و فراسوی تصویر میپردازد.
- رسالت زیگموند فروید از اریک فروم: فروم، روانکاو و فیلسوف آلمانی، شخصیت فروید را تحلیل میکند و میپرسد او بیشتر دانشمند بود یا پیامبر یک جنبش. نگاهی هم ستایشآمیز و هم انتقادی.
برای کتابهای بیشتر فلسفه و علوم انسانی، دستهی علوم انسانی را ببینید.
فروید و هوش مصنوعی
کتاب «از فروید تا ChatGPT» از مریم زینالی و صدیقه گوزل نشان میدهد این لیست تا کجا امروزی است. این کتاب میپرسد هوش مصنوعی چطور در اتاق درمان جا باز میکند: آیا ربات گفتگو میتواند گوش بدهد؟ انتقال با یک ماشین چه شکلی دارد؟ و رابطهی انسانی، که فروید آن را قلب درمان میدانست، در عصر هوش مصنوعی چه میشود؟ برای کتابهای بیشتر در این زمینه، دستهی هوش مصنوعی و داده را ببینید.
کاناپه، سیگار و اتاق کار در برگاسه ۱۹
نشانی خانه و مطب او در وین، خیابان برگاسه شمارهی ۱۹، امروز برای اهل روانشناسی نشانیای آشناست. نزدیک به نیم قرن در همین آپارتمان زندگی و کار کرد. بیمارها روی کاناپهای دراز میکشیدند که با فرشهای شرقی پوشانده شده بود و درمانگر پشت سرشان، بیرون از دیدشان، مینشست تا بیمار بیآنکه چهرهی او را ببیند، آزادانه حرف بزند. همین کاناپه حالا در موزهی لندن است و به نماد روانکاوی تبدیل شده؛ تصویری که در کارتونها و فیلمها بارها تکرار شده است.
او سیگار برگ را هم کنار نمیگذاشت و سالها با سرطان فک و دهها جراحی دستوپنجه نرم کرد. با این همه تا آخرین ماهها بیمار میدید و مینوشت. نظم روزانهاش مشهور بود: صبحها بیمار، بعدازظهر پیادهروی و نوشتن، و شبها نامهنگاری با شاگردان و همکارانش در سراسر اروپا. نامههایش، که هزاران تا از آنها مانده، خودشان منبع مهمی برای فهم شکلگیری روانکاویاند.
روانکاوی در ایران
ترجمهی آثار این پزشک وینی به فارسی از دهههای میانی قرن گذشتهی شمسی آغاز شد و از همان زمان، روانکاوی هم در دانشگاه و هم در ادبیات و نقد ادبی ایران جای خودش را باز کرد. نویسندهها و منتقدان ایرانی ایدهی ناخودآگاه را برای خواندن شعر و داستان به کار بردند و در سالهای اخیر، با ترجمهی آثار لکان و روانکاوان معاصر، علاقه به این حوزه دوباره بالا رفته است. گروههای مطالعاتی، دورههای آموزشی و کلینیکهایی که با رویکرد روانکاوانه کار میکنند، در شهرهای بزرگ کم نیستند. کتابهای این لیست، از مقدمهها تا متنهای تخصصی، بخشی از همین موجاند.
مسیر پیشنهادی خواندن کتابهای فروید
اگر هیچ چیز از فروید نمیدانید
«آشنایی با فروید» روث اسنودن یا «قهوه با فروید». یک عصر وقت میگیرد.
اگر میخواهید مستقیم خود فروید را بخوانید
«آسیبشناسی روانی زندگی روزمره»، بعد «روانکاوی برای همه»، بعد «تعبیر رویا».
اگر به جامعه و سیاست علاقه دارید
«چرا جنگ؟»، بعد «ملالتهای تمدن» و «روانشناسی تودهای».
اگر دانشجوی روانشناسی یا درمانگرید
«مقدمهای بالینی بر روانکاوی فروید» فینک و دفترهای فرویدی.
اگر به فلسفه علاقه دارید
«فروید» جاناتان لیر و «فروید در مقام فیلسوف».
اگر به هنر و ادبیات علاقه دارید
«روانکاوی لئوناردو داوینچی»، «گرادیوا» و «فیلمنامهی فروید» سارتر.
نکتههایی برای انتخاب ترجمهی آثار فروید
- ترجمههای مختلف: بیشتر آثار فروید چند ترجمهی فارسی دارند، بعضی از آلمانی، بعضی از انگلیسی و بعضی از فرانسه. ترجمهی انگلیسی استاندارد آثار فروید را جیمز استریچی انجام داده و خیلی از ترجمههای فارسی از آن استفاده کردهاند.
- اصطلاحها: مترجمها برای اصطلاحهای فروید معادلهای متفاوتی گذاشتهاند: «اید» یا «نهاد»، «اگو» یا «من»، «سوپرایگو» یا «فرامن». نگران نباشید؛ زود عادت میکنید.
- کامل یا گزیده: «تعبیر رویا» کتاب بلندی است و بعضی چاپها گزیدهاند. برای خواندن جدی، نسخهی کامل را انتخاب کنید.
- مقدمه و پانوشت: او به متنهای زیادی ارجاع میدهد. ترجمهای که پانوشت و توضیح دارد، کار را آسانتر میکند.
دستههای مرتبط با کتابهای فروید
سؤالهای رایج دربارهی کتابهای فروید
آیا نظریههای فروید هنوز معتبرند؟
بخشهایی از نظریهاش، مثل جزئیات رشد روانیجنسی، امروز کمتر پذیرفتهاند. ولی ایدههایی مثل اهمیت ناخودآگاه، مکانیسمهای دفاعی، اثر تجربههای کودکی و ارزش درمان با حرف زدن، بخشی از روانشناسی و فرهنگ امروزند. روانکاوی هم، با تغییرهای زیاد، هنوز یکی از روشهای درمان است.
فرق فروید و یونگ چیست؟
یونگ سالها شاگرد و جانشین احتمالی فروید بود ولی دربارهی نقش جنسیت و دین با او اختلاف پیدا کرد و جدا شد. یونگ ناخودآگاه جمعی و کهنالگوها را مطرح کرد. کتاب «فروید، یونگ و دین» این تفاوتها را توضیح میدهد.
کتاب ناموجود چه میشود؟
کتابهای ناموجود بعد از موجودها میآیند و موجودی هر روز بررسی میشود. در صفحهی کتاب ناموجود میتوانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
حرف آخر دربارهی فروید
شاید با همهی حرفهای فروید موافق نباشید. خیلیها نیستند. ولی بعد از خواندنش، دیگر نمیتوانید به رویاهایتان، فراموشیهایتان یا آن کلمهی اشتباهی که از دهانتان پرید، مثل قبل نگاه کنید. او یادمان داد که ما ارباب کامل خانهی ذهن خودمان نیستیم و همین فکر، قرن بیستم را عوض کرد.
اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، «آسیبشناسی روانی زندگی روزمره» را بردارید. در صفحههای اولش احتمالا خودتان را پیدا میکنید.