شاهنامه‌ی فردوسی بزرگ‌ترین گنجینه‌ی داستان‌های ایرانی است: رستم و سهراب، زال و سیمرغ، هفت‌خان رستم، آرش کمانگیر، ضحاک ماردوش و کاوه‌ی آهنگر، سیاوش و گذر از آتش. ولی متن اصلی شاهنامه، با شعرهای بلند و واژه‌های قدیمی، برای یک کودک هفت‌ساله یا حتی یک نوجوان دوازده‌ساله سخت است. برای همین، نویسنده‌ها و تصویرگرهای زیادی قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان را به زبان ساده بازنویسی کرده‌اند: از کتاب‌های تصویری گلاسه برای خردسالان تا رمان‌های بلند برای نوجوانان و بازنویسی‌های دقیق برای کسانی که می‌خواهند داستان را کامل بدانند. این لیست همه‌ی این کتاب‌ها را کنار هم آورده است.
در این راهنما می‌گوییم هر نوع از این کتاب‌ها برای چه سنی مناسب است، مهم‌ترین داستان‌های شاهنامه کدام‌اند و چطور میشود شاهنامه را در خانه و مدرسه به بچه‌ها معرفی کرد.
چرا قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان مهم است
شاهنامه فقط کتاب تاریخ یا شعر نیست؛ کتاب قصه است. قصه‌هایی پر از پهلوان و دیو و سیمرغ و جنگ و دوستی، که بچه‌ها همان‌قدر دوستشان دارند که قصه‌های ابرقهرمانی امروز را. ولی فرقش این است که این قصه‌ها مال خود ماست. وقتی بچه‌ای داستان رستم را می‌شنود، با بخشی از فرهنگ و زبان و هویتی آشنا میشود که هزار سال است ایرانی‌ها با آن بزرگ شده‌اند.
قصه‌های شاهنامه پر از درس‌های ساده‌اند، بی آن‌که نصیحت کنند: وفاداری گیو، دلاوری گردآفرید، صداقت سیاوش، فداکاری آرش، شجاعت کاوه در برابر ظلم و پیامد غرور و شتاب در داستان رستم و سهراب. بچه‌ها این درس‌ها را از دل داستان می‌گیرند، نه از زبان بزرگ‌ترها. این قصه‌ها همچنین واژه‌های تازه، نام‌های زیبای ایرانی و حس افتخار به فرهنگ خودی را با خودشان می‌آورند.
این لیست چه کتاب‌هایی دارد
کتاب‌های تصویری برای خردسالان، مجموعه‌های چندجلدی گلاسه، کتاب‌های دوزبانه‌ی فارسی و انگلیسی، رمان‌های شاهنامه برای نوجوانان، بازنویسی‌های داستان‌به‌داستان مثل «داستان‌های نامورنامه»، و کتاب‌هایی که داستان‌های جانبی مثل آرش کمانگیر را روایت می‌کنند. کتاب‌های موجود اول آمده‌اند و موجودی هر روز بررسی میشود.
قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان به تفکیک سن
برای خردسالان، ۳ تا ۶ سال
در این سن، تصویر از متن مهم‌تر است. کتاب‌های گلاسه‌ی بزرگ با تصویرهای رنگی و متن کوتاه، مثل «قصه‌های تصویری از شاهنامه» یا «هفت‌خان رستم» گلاسه، بهترین انتخاب‌اند. بزرگ‌تر کتاب را بلند می‌خواند و کودک تصویرها را نگاه می‌کند. داستان‌های ساده و پرماجرا، مثل زال و سیمرغ یا هفت‌خان، برای این سن مناسب‌ترند. داستان‌هایی که مرگ غم‌انگیز دارند، مثل رستم و سهراب، را شاید بهتر باشد کمی دیرتر و با گفت‌وگو تعریف کنید.
برای کودکان دبستانی، ۷ تا ۱۰ سال
بچه‌ها در این سن خودشان می‌خوانند و می‌توانند داستان‌های بلندتر را دنبال کنند. مجموعه‌های چندجلدی مثل «قصه‌های شاهنامه» که هر جلدش یک داستان است، یا «۱۲ قصه‌ی تصویری از شاهنامه» حسین فتاحی، خیلی مناسب‌اند. کتاب‌های دوزبانه‌ی «داستان‌های شاهنامه» هم برای بچه‌هایی که انگلیسی یاد می‌گیرند یا بیرون از ایران بزرگ میشوند، انتخاب خوبی‌اند.
برای نوجوانان، ۱۱ سال به بالا
نوجوان‌ها آماده‌ی بازنویسی‌های کامل‌ترند. «رمان‌های شاهنامه» هر داستان را به شکل رمانی کوتاه با جزئیات بیشتر روایت می‌کنند. «داستان‌های نامورنامه» سید محمد دبیرسیاقی، که پادشاهی‌ها و داستان‌ها را به ترتیب شاهنامه بازگو می‌کند، و «شاهنامه‌ی کودک و نوجوان» که در چند دفتر منتشر شده، هم برای نوجوان‌هایی است که می‌خواهند کل داستان را بدانند. نوجوان‌هایی که علاقه نشان می‌دهند، کم‌کم می‌توانند سراغ بیت‌هایی از متن اصلی هم بروند.
مهم‌ترین قصه‌های شاهنامه برای کودکان
زال و سیمرغ
زال با موهای سفید به دنیا می‌آید و پدرش، سام، از ترس حرف مردم او را در کوه البرز رها می‌کند. سیمرغ، پرنده‌ی افسانه‌ای و دانا، نوزاد را به لانه‌اش می‌برد و بزرگ می‌کند. سال‌ها بعد سام پشیمان میشود و به دنبال پسرش می‌آید و سیمرغ زال را به پدر برمی‌گرداند و پری از خودش به او می‌دهد تا هر وقت گرفتار شد، آتش بزند و سیمرغ بیاید. این داستان، با پرنده‌ی جادویی و کودکی که در طبیعت بزرگ میشود، یکی از محبوب‌ترین قصه‌ها برای بچه‌های کوچک است. «زال و سیمرغ» فرشته سرلک در همین لیست است.
زال و رودابه
زال جوان دلباخته‌ی رودابه، دختر پادشاه کابل، میشود. ولی رودابه از نسل ضحاک است و خانواده‌ها مخالف‌اند. صحنه‌ی مشهوری که رودابه گیسوی بلندش را از بالای قصر پایین می‌اندازد تا زال بالا بیاید، یکی از زیباترین تصویرهای شاهنامه است. از این ازدواج رستم به دنیا می‌آید. این داستان برای نوجوان‌ها مناسب‌تر است.
هفت‌خان رستم
کیکاووس، شاه خودسر ایران، به مازندران لشکر می‌کشد و دیوها او را اسیر و نابینا می‌کنند. رستم برای نجاتش راهی کوتاه ولی پرخطر را انتخاب می‌کند و از هفت مرحله می‌گذرد: شیر، بیابان بی‌آب، اژدها، زن جادو، اولاد، ارژنگ دیو و سرانجام دیو سپید. در خان اول، رخش، اسب وفادار رستم، شیری را که به رستم خفته حمله کرده می‌کشد. هفت‌خان پرماجراترین داستان شاهنامه برای بچه‌هاست و در این لیست با چند چاپ هست.
رستم و سهراب
مشهورترین و غم‌انگیزترین داستان شاهنامه. سهراب، پسر رستم از تهمینه، که هرگز پدرش را ندیده، با سپاه توران به ایران می‌آید تا پدرش را پیدا کند. رستم و سهراب بی آن‌که همدیگر را بشناسند، با هم می‌جنگند و رستم پسرش را می‌کشد. داستانی درباره‌ی سرنوشت، غرور و پشیمانی. برای این داستان، کتاب‌هایی را انتخاب کنید که با زبان مناسب سن کودک نوشته شده‌اند و بعد از خواندن درباره‌اش با بچه حرف بزنید.
رستم و اشکبوس
اشکبوس، پهلوان تورانی، به میدان می‌آید و هماورد می‌خواهد. رستم پیاده به میدان می‌رود و با یک تیر کارش را تمام می‌کند. صحنه‌ای کوتاه و پرهیجان که بیت‌های مشهورش را بسیاری از ایرانی‌ها از حفظ‌اند. «رستم و اشکبوس» در مجموعه‌ی «قصه‌های شاهنامه» در این لیست است.
سیاوش
سیاوش، شاهزاده‌ی پاک و راستگو، قربانی دروغ سودابه، همسر پدرش، میشود. برای اثبات بی‌گناهی‌اش از میان کوهی از آتش می‌گذرد و سالم بیرون می‌آید. بعدها به توران پناه می‌برد و آن‌جا به ناحق کشته میشود. داستان سیاوش نماد بی‌گناهی و پاکی است. «سیاوش در آتش» در مجموعه‌ی رمان‌های شاهنامه و «سودابه و سیاوش» در مجموعه‌ی دوزبانه در این لیست هستند.
گردآفرید
وقتی سهراب به دژ سپید حمله می‌کند و هجیر، فرمانده‌ی دژ، اسیر میشود، گردآفرید، دختری جنگاور، زره می‌پوشد و به میدان می‌رود. با سهراب می‌جنگد و با زیرکی از دستش می‌گریزد. گردآفرید یکی از زنان دلاور شاهنامه است و داستانش برای دخترها و پسرها الهام‌بخش است. چند کتاب جداگانه درباره‌ی او در این لیست هست.
ضحاک و کاوه‌ی آهنگر
ضحاک، شاه ستمگر، با وسوسه‌ی اهریمن دو مار بر شانه‌هایش می‌روید که هر روز باید با مغز دو جوان سیر شوند. کاوه‌ی آهنگر، که پسرانش قربانی شده‌اند، پیش‌بند چرمی‌اش را بر سر نیزه می‌کند و مردم را به قیام می‌خواند. فریدون ضحاک را شکست می‌دهد و در کوه دماوند به بند می‌کشد. داستانی درباره‌ی ایستادن در برابر ظلم که «بهترین قصه‌های شاهنامه ۱» با آن شروع میشود.
فرود و جریره
فرود، پسر سیاوش، با مادرش جریره در دژی دور زندگی می‌کند. وقتی سپاه ایران از کنار دژ می‌گذرد، یک سوءتفاهم به جنگ و مرگ فرود می‌انجامد. داستانی غمگین درباره‌ی بی‌خبری و شتاب در داوری.
آرش کمانگیر؛ قصه‌ای که در شاهنامه نیست
خیلی‌ها فکر می‌کنند داستان آرش کمانگیر در شاهنامه است، ولی فردوسی فقط نام آرش را آورده و داستان کاملش را روایت نکرده است. داستان آرش، که برای تعیین مرز ایران و توران تیری از قله‌ی دماوند پرتاب می‌کند و همه‌ی جانش را در تیر می‌گذارد، از منابع دیگر به ما رسیده و شعر بلند «آرش کمانگیر» سیاوش کسرایی آن را مشهور کرد. کتاب «آرش کمانگیر: جای خالی داستان آرش در شاهنامه» ساقی گازرانی دقیقا به همین موضوع می‌پردازد. «آرش کمانگیر» در مجموعه‌ی «قصه‌های شاهنامه» هم هست. این نکته برای بچه‌ها هم جالب است: یاد می‌گیرند که قصه‌ها از کجا می‌آیند.
قصه‌های آغاز شاهنامه؛ کیومرث، جمشید و تهمورث
شاهنامه با پادشاهانی شروع میشود که بیشتر به قهرمان‌های افسانه‌ای شبیه‌اند تا شاه. کیومرث، نخستین پادشاه، در کوه زندگی می‌کرد و جامه‌ای از پوست پلنگ می‌پوشید. هوشنگ، نوه‌اش، به گفته‌ی شاهنامه آتش را کشف کرد: سنگی به سوی ماری پرتاب کرد، سنگ به سنگ دیگری خورد و جرقه‌ای زد. جشن سده یادگار همان روز است. تهمورث دیوها را به بند کشید و دیوها در عوض به او نوشتن یاد دادند. «تهمورث شاه دیوبند» در مجموعه‌ی رمان‌های شاهنامه همین داستان را روایت می‌کند.
جمشید، پادشاه بعدی، سیصد سال به خوبی حکومت کرد: آهن را نرم کرد و سلاح ساخت، پارچه بافت، خانه ساخت و نوروز را بنیان گذاشت. ولی سرانجام مغرور شد و خودش را خدا دانست و همین غرور به سقوطش و برآمدن ضحاک انجامید. این داستان‌های آغازین برای بچه‌ها جذاب‌اند چون توضیح می‌دهند آتش، نوشتن و نوروز از کجا آمده‌اند؛ مثل قصه‌های «چرا» که بچه‌ها همیشه دوست دارند.
رستم و اسفندیار؛ داستانی برای نوجوانان
اسفندیار، شاهزاده‌ی دلاور و رویین‌تن، از پدرش گشتاسب می‌خواهد تاج و تخت را به او بسپارد. گشتاسب شرطی می‌گذارد: باید رستم را دست‌بسته به دربار بیاوری. اسفندیار می‌داند این کار درست نیست ولی برای رسیدن به تاج می‌پذیرد. رستم پیر هم حاضر نیست دست‌بسته برود، چون آن را ننگ می‌داند. دو پهلوان، که هیچ‌کدام بد نیستند، ناچار به جنگ می‌رسند. رستم زخمی میشود و با راهنمایی سیمرغ، با تیری از چوب درخت گز چشمان اسفندیار را نشانه می‌گیرد.
این داستان برای نوجوان‌ها درس مهمی دارد: گاهی دو آدم خوب در موقعیتی قرار می‌گیرند که راه درستی برایشان نمانده. «اسفندیار رویین‌تن» در مجموعه‌ی قصه‌های شاهنامه و «اسفندیار» در مجموعه‌ی دیگری در این لیست هستند.
مجموعه‌های چندجلدی قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان
بخش بزرگی از این لیست را مجموعه‌های چندجلدی تشکیل می‌دهند. خوبی مجموعه این است که بچه می‌تواند جلد به جلد پیش برود و هر بار داستان تازه‌ای بخواند:
- قصه‌های شاهنامه: هر جلد یک داستان، با تصویرهای رنگی و چاپ گلاسه؛ از هفت‌خان تا گیو و کیخسرو و گردآفرید. جلدهای ۷ تا ۹ هم یکجا منتشر شده‌اند.
- داستان‌های شاهنامه، دوزبانه: مجموعه‌ای بلند با متن فارسی و انگلیسی در کنار هم، از «گرم‌تر از آتش» تا «عروسک رستم» و «پیمان صلح». برای بچه‌های دوزبانه یا خانواده‌هایی که بیرون از ایران زندگی می‌کنند، بسیار مناسب است.
- رمان‌های شاهنامه: برای نوجوان‌ها؛ هر جلد داستانی را با جزئیات و گفت‌وگوهای بیشتر روایت می‌کند، از «تهمورث شاه دیوبند» تا «کیکاووس پادشاه کوران» و «رستم سپهسالار سپاهیان».
- داستان‌های نامورنامه: بازنویسی سید محمد دبیرسیاقی، پادشاهی به پادشاهی، از فریدون تا کیکاووس و اسکندر و هرمزد. دبیرسیاقی از شاهنامه‌پژوهان سرشناس بود و این مجموعه به متن اصلی وفادار است.
- شاهنامه‌ی کودک و نوجوان: در چند دفتر، از جمله دفتر کیانیان.
- قصه‌های تصویری از شاهنامه: برای خردسالان، با تصویرهای بزرگ؛ از رستم و سهراب تا گردآفرید.
برای قصه‌ها و افسانه‌های بیشتر، دسته‌ی قصه و افسانه را ببینید.
شخصیت‌های محبوب در قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان
- رستم: بزرگ‌ترین پهلوان ایران، با گرز گاوسر و ببر بیان، جامه‌ای از پوست ببر.
- رخش: اسب وفادار رستم که بارها جان او را نجات می‌دهد. بچه‌ها رخش را به اندازه‌ی خود رستم دوست دارند.
- سیمرغ: پرنده‌ی دانا و جادویی که زال را بزرگ می‌کند و بعدها در زمان تولد رستم و جنگ با اسفندیار به یاری خانواده‌ی رستم می‌آید.
- زال: پدر رستم، با موهای سفید از کودکی؛ دانا و مهربان.
- دیو سپید: قوی‌ترین دیو مازندران که رستم در خان هفتم شکستش می‌دهد.
- اسفندیار: شاهزاده‌ی رویین‌تن که هیچ سلاحی جز در چشمانش بر او کارگر نیست. «اسفندیار رویین‌تن» در این لیست است.
- کیخسرو: پسر سیاوش و یکی از دادگرترین شاهان شاهنامه.
چطور قصه‌های شاهنامه را برای بچه‌ها تعریف کنیم
- بلند بخوانید: شاهنامه برای شنیدن ساخته شده. نقالان قرن‌ها آن را در قهوه‌خانه‌ها با صدا و حرکت تعریف کرده‌اند. شما هم با صدای پرهیجان بخوانید.
- یک بیت از متن اصلی اضافه کنید: بعد از خواندن بازنویسی، یکی دو بیت مشهور از همان داستان را بخوانید. بچه‌ها آهنگ شعر را دوست دارند و کم‌کم بیت‌ها را حفظ می‌کنند.
- درباره‌ی داستان حرف بزنید: «اگر تو جای سیاوش بودی چه می‌کردی؟» یا «چرا رستم سهراب را نشناخت؟» پرسش‌هایی که بچه را به فکر می‌اندازند.
- نقاشی بکشید: از بچه بخواهید سیمرغ یا رخش یا دیو سپید را بکشد. تصویری که خودش می‌سازد، داستان را در ذهنش ماندگار می‌کند.
- نمایش بدهید: با چند عروسک یا حتی بی‌وسیله، صحنه‌ای از داستان را اجرا کنید. بچه‌ها عاشق نقش رستم و دیو بازی کردن‌اند.
- به ترتیب پیش بروید: اگر مجموعه‌ای دارید، داستان‌ها را به ترتیب شاهنامه بخوانید تا بچه بفهمد شخصیت‌ها چطور به هم مربوط‌اند.
قصه‌های شاهنامه در مدرسه و کلاس
معلم‌ها می‌توانند از کتاب‌های این لیست برای کلاس فارسی، هنر و حتی تاریخ استفاده کنند. چند پیشنهاد:
- هر هفته یک داستان را با کتاب تصویری در کلاس بخوانید و از بچه‌ها بخواهید خلاصه‌اش را به زبان خودشان بنویسند.
- برای کلاس‌های بالاتر، بازنویسی و متن اصلی را کنار هم بگذارید تا بچه‌ها با زبان فردوسی آشنا شوند.
- نمایش کلاسی بر اساس یکی از داستان‌ها اجرا کنید؛ داستان‌هایی مثل گردآفرید یا رستم و اشکبوس صحنه‌های کوتاه و پرهیجان دارند.
- نقشه‌ای از سرزمین‌های شاهنامه بکشید: ایران، توران، مازندران، کابل، سمنگان.
برای شعرهای بیشتر برای بچه‌ها و بزرگ‌ترها، دسته‌ی شعر را ببینید.
نکته‌هایی برای انتخاب کتاب از قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان
- به گروه سنی روی جلد نگاه کنید: بیشتر ناشران کودک گروه سنی را مشخص می‌کنند (الف، ب، ج، د). کتاب‌های گروه الف و ب برای پیش‌دبستانی و سال‌های اول دبستان‌اند.
- تصویرها را ببینید: برای خردسالان، تصویرهای شاد و روشن؛ برای بزرگ‌ترها، تصویرهایی که حال‌وهوای حماسی دارند.
- وفاداری به داستان اصلی: بعضی بازنویسی‌ها داستان را خیلی تغییر داده‌اند. اگر برایتان مهم است، بازنویسی‌های شاهنامه‌پژوهانی مثل دبیرسیاقی را انتخاب کنید.
- کتاب‌های دوزبانه: اگر کودکتان انگلیسی می‌خواند یا بیرون از ایران بزرگ میشود، مجموعه‌ی دوزبانه هم فارسی را تقویت می‌کند و هم پلی به زبان دوم می‌سازد.
- کتاب‌های غیرروایی: کتاب‌هایی مثل «کتاب‌های ایران ما: شاهنامه‌ها» درباره‌ی نسخه‌های تاریخی شاهنامه مثل شاهنامه‌ی شاه اسماعیل‌اند و برای بچه‌هایی که به هنر و تاریخ علاقه دارند، جالب‌اند.
قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان به‌عنوان هدیه
کتاب شاهنامه یکی از بهترین هدیه‌ها برای بچه‌هاست. هدیه‌ای که هم سرگرم می‌کند و هم ریشه‌ای فرهنگی دارد. چند پیشنهاد:
- برای تولد کودک خردسال: یک کتاب گلاسه‌ی بزرگ مثل «هفت‌خان رستم» یا «زال و سیمرغ».
- برای کودک دبستانی: چند جلد از مجموعه‌ی «قصه‌های شاهنامه» یا «۱۲ قصه‌ی تصویری از شاهنامه».
- برای نوجوان: چند جلد از «رمان‌های شاهنامه» یا «داستان‌های نامورنامه».
- برای بچه‌های ایرانی بیرون از ایران: مجموعه‌ی دوزبانه.
- برای شب یلدا و نوروز: شاهنامه‌خوانی شب یلدا رسمی قدیمی است؛ یک کتاب قصه‌ی شاهنامه هدیه‌ی مناسب این شب‌هاست.
فردوسی و شاهنامه در چند خط
ابوالقاسم فردوسی، شاعر اهل توس، حدود سی سال از عمرش را صرف سرودن شاهنامه کرد و حدود سال ۴۰۰ هجری قمری آن را به پایان رساند. شاهنامه نزدیک به پنجاه هزار بیت دارد و داستان ایران را از نخستین پادشاه اسطوره‌ای، کیومرث، تا پایان دوره‌ی ساسانی روایت می‌کند. شاهنامه سه بخش دارد: بخش اسطوره‌ای با شاهانی مثل جمشید و ضحاک و فریدون، بخش پهلوانی با رستم و سهراب و سیاوش و اسفندیار، و بخش تاریخی با پادشاهان ساسانی.
فردوسی در زمانی که زبان عربی زبان رسمی نوشتن بود، شاهنامه را به فارسی سرود و نقش بزرگی در زنده نگه داشتن زبان فارسی داشت. خودش گفته که با این کتاب «عجم زنده کردم بدین پارسی». برای کتاب‌های بیشتر درباره‌ی فردوسی و شاهنامه برای بزرگسالان، دسته‌ی فردوسی را ببینید.
دسته‌های مرتبط
سؤال‌های رایج درباره‌ی قصه‌های شاهنامه برای کودکان و نوجوانان
از چه سنی میشود شاهنامه را به بچه‌ها معرفی کرد؟
از سه چهار سالگی، با کتاب‌های تصویری و داستان‌های ساده مثل زال و سیمرغ. هر چه بچه بزرگ‌تر شود، می‌تواند داستان‌های پیچیده‌تر و بازنویسی‌های کامل‌تر را بخواند.
داستان‌های غم‌انگیز مثل رستم و سهراب برای بچه‌ها مناسب است؟
برای بچه‌های دبستانی و بزرگ‌تر، با گفت‌وگو، بله. بچه‌ها از قصه‌های غمگین هم یاد می‌گیرند. برای خردسالان، بهتر است با داستان‌های پرماجرا و پایان خوش شروع کنید.
کتاب‌های چندجلدی را یکجا بخرم؟
لازم نیست. می‌توانید با یکی دو جلد شروع کنید و اگر بچه دوست داشت، بقیه را اضافه کنید. هر جلد معمولا داستانی کامل است.
کتاب ناموجود چه میشود؟
کتاب‌های ناموجود بعد از موجودها می‌آیند و موجودی هر روز بررسی میشود. در صفحه‌ی کتاب ناموجود می‌توانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
حرف آخر
شاهنامه هزار سال است که در خانه‌های ایرانی خوانده میشود. پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها داستان رستم را برای نوه‌ها تعریف کرده‌اند و نقالان در قهوه‌خانه‌ها آن را زنده نگه داشته‌اند. کتاب‌های این لیست همان سنت را به شکل امروزی ادامه می‌دهند: با تصویرهای رنگی، زبان ساده و داستان‌هایی که هنوز بچه‌ها را مجذوب می‌کنند.
یک کتاب از این لیست بردارید و امشب برای بچه‌تان بخوانید. شاید از زال و سیمرغ، شاید از هفت‌خان. احتمالا فردا شب خودش می‌آید و میگوید: «باز هم از رستم بگو.»
