مجموعه اشعار فرخی یزدی

گزیده ای از مجموعه اشعار فرخی یزدی شرح داغ دل پروانه چو گفتم با شمع آتشی در دلش افکندم و آبش کردم غرق خون بود و نمی خفت ز حسرت فرهاد خواندم افسانه شیرین و به خوابش کردم دل که خونابهٔ غم بود و جگرگوشه دهر بر سر آتش جور تو کبابش کردم در آغاز مجموعه اشعار فرخی یزدی می خوانیم: محمّد فرّخى يزدى (1318ــ1263 ش) از شاعران سرشناس نسل مشروطيت ايران است كه در ميان عامّه مردم شهرتى به ‌ سزا يافت؛ اين شهرت از سويى مرهون حوادث جالب و در عين حال دردناك زندگى اوست و از سوى ديگر وامدار بنيادگذارى نوع غزل «سياسى ــ عاشقانه» كه به نياز مردم روزگارش پاسخ مى ‌ داد. فرّخى يزدى در نوجوانى پس از نوشتن چند نظم شاعرانه كه مى ‌ توان آن را نوعى تمرين سخنورى دانست، نخستين بار زير تأثير فضاى روحى انقلاب مشروطيت، در شهرستان يزد كه هنوز نظام استبدادى در آن مستقر بود، منظومه ‌ اى به ظاهر در ستايش حكمران ساخت؛ امّا در سراسر منظومه به بهانه اندرزگويى به نوعى او را به استقرار آزادى و قانون و رعايت حقوق مردم نصيحت كرد، كه حاكم به خشم آمد و دستور داد با نخ و سوزن دهانش را بدوزند. غوغايى كه در پى اين ماجرا برخاست، به ‌ خصوص در تهران مركز دولت مشروطه، نخستين عامل توجّه افكار عمومى روزگارش به شاعر جوان بود. زير فشار آزاديخواهان فرّخى از حبس آزاد شد و به تهران آمد. او نه ‌ تنها از اين دهن ‌ دوختگى عبرت نگرفت بلكه به ادامه راهش مصمّم ‌ تر گرديد. در تهران، فرّخى از سويى شيفته تبليغات آزايخواهانه و ملّى ‌ گراى مطبوعات آن عصر شد و از سوى ديگر تحت تأثير مقالات و نوشته ‌ هاى پراكنده ‌ اى كه به تبليغ اصول سوسياليزم و در واقع كمونيزم روسى مى ‌ پرداخت قرار گرفت. در آغاز قرن خورشيدى حاضر فرّخى كه تجربه ‌ ها اندوخته بود مستقيمآ وارد زندگى سياسى شد؛ روزنامه ‌ اى تأسيس كرد به نام «طوفان» و در عين اتّكاء بر مبانى انقلاب مشروطيّت به تبليغ آنچه كه از سوسياليزم مى ‌ شناخت يعنى عدالت، مساوات اجتماعى، پيكار طبقاتى و دفاع از حقوق رنجبران پرداخت. آغاز انتشار روزنامه «طوفان» مصادف بود با استقرار حكومت كودتا به رهبرى رضاخان سردارسپه (رضا شاه بعدى) كه در طول چند سال، با ايجاد حكومتى متمركز و اتّكاء به نيروهاى نظامى و به نام انجام اصلاحات، بنيادهاى انقلاب مشروطيّت را به سود ديكتاتورى شخصى دگرگون ساخت. در هجدهم اسفندماه 1300 فرّخى همراه با جمعى از روزنامه ‌ نگاران به عنوان اعتراض به حكومت نظامى، يعنى استبداد فردى سردار سپه، در سفارت شوروى آن روزگار در تهران تحصّن كرد. سردار سپه كه در ريشه كنى قدرت رو به زوال رژيم قاجار چهره مردمى و جمهوريخواهى به خود بسته بود، طبعآ نمى ‌ توانست عليه كسانى كه در مخالفت با نهاد كهنه سلطنت با او همآوا بودند واكنش تندى نشان دهد؛ از فرّخى و روزنامه ‌ نگاران همسوى او استمالت شد و آنان به سر كار خود بازگشتند، امّا از همان زمان در ذهن پادشاه آينده، فرّخى به عنوان عنصرى نامطلوب مشخّص گرديد. در نهم آبان ماه 1304 همان ‌ طور كه مى ‌ دانيم، سلسله قاجاريّه سرنگون و مقدمات استقرار رژيم پهلوى فراهم شد. شاه جديد يك دو سالى را ضمن سركوب كردن آزاديخواهان در واقع سنّت ‌ گرا، گوشه چشمى به طرفداران سوسياليزم نشان مى ‌ داد. روزنامه «طوفان» عليرغم بگير و ببندها منتشر مى ‌ شد و حتى در مجلس هفتم مشروطيّت، كه پليس رضاشاه مانع از ورود آخرين نمايندگان واقعى مردم تهران (مدرّس ــ مصدّق ــ ملك ‌ الشّعراء بهار و…) به پارلمان شده بود، فرّخى اجازه يافت به عنوان نماينده يزد و يكى از دو نماينده مخالف به مجلس شوراى ملّى راه يابد. طبيعتآ آن سر پرشور نمى ‌ توانست آرام بماند؛ طىّ دو سال نمايندگى، فرّخى نطق ‌ هايى در مخالفت با استبداد در مجلس ايراد كرد و كار به جايى رسيد كه به دست نمايندگان مزدور حكومت در صحن مجلس كتك خورد. در 1309 هنگامى كه دوره نمايندگى فرّخى نيز به پايان مى ‌ رسيد، توطئه ‌ اى كه او و يارانش عليه حكومت ترتيب داده بودند فاش شد و فرّخى كه خطرى مرگبار را نزديك مى ‌ ديد پنهانى ــ و احتمالا با كمك روس ‌ ها ــ از ايران به شوروى گريخت. مى ‌ شد انتظار داشت كه شاعر طرفدار سوسياليزم در سرزمينى كه به «پايگاه سوسياليزم جهانى» شهرت داشت ماندگار شود، امّا طبع آزاده شاعر نتوانست با مأموران حكومتى و برنامه ‌ هاى آن ‌ ها سازگار شود؛ ناچار مسكو را به قصد برلن ترك گفت. زيرا در آن هنگام سوسيال دموكرات ‌ ها در آلمان حكومت مى ‌ كردند و امكان فعّاليّت سياسى آزاد براى شاعر وجود داشت، امّا در عوض در اين كشور جديد شاعر منبع مالى ثابتى براى گذران زندگى نداشت. در اين دوران روزنامه «پيكار» كه به وسيله مخالفان حكومت پهلوى در آلمان منتشر مى ‌ شد با همكارى آتشين فرّخى رنگ و روى ديگرى يافته بود. حكومت ايران به وز