پاکت بی تمبر و تاریخ

گزیده ای از کتاب پاکت بی تمبر و تاریخ پاکت بی تمر و تاریخ نامه ی بی اسم و امضا کوچه ی دل واپسی ها برسه به دست بابا در آغاز کتاب پاکت بی تمبر و تاریخ، می خوانیم زویا زاکاریان، در زمره‌ی بهترین ترانه‌سرایان گستره‌ی ترانه‌سرایی ایران است. این را نه من، که ترانه‌های او می‌گویند. در سرزمینی که بنا بر دلایل فراوان سیاسی و فرهنگی، زنان به نسبتِ مردان، در مسیر شکوفایی با بهمن‌ها و سنگلاخ‌های به‌مراتب بیش‌تری دست‌به‌گریبان بوده‌اند، رسیدن ترانه‌سرایان زن به درجات بالای ترانه‌سرایی، ارزشی مضاعف دارد و زویا زاکاریان علی‌رغم ترانه‌های اندکی که نوشته –کم‌تر از صد و بیست ترانه در طول چهل سال فعالیت- صاحب کارنامه‌ای ارزنده است. برای او دشوار نبوده و نیست که مانند خیل عظیمی از ترانه‌سرایان، خط تولید ترانه به راه بیندازد و با سرایش سالی چند ده ترانه‌ی تکراری، امروز و پس از چهل سال ترانه‌سرایی، بی‌نیاز از داشتنِ شغلِ غیرهنریِ تمام‌وقت باشد. اما او از میان دوراهی تولید انبوه و ماشین‌وار ترانه‌های بی‌رنگ‌و بو و تحمل دشواری‌های مادی حاصل از کم‌سرایی، راه دوم را برگزید تا امروز که کارنامه‌ی ترانه‌سرایی‌اش را فراپشت می‌نگرد، سری افراشته داشته باشد. به‌زعم من و بی هیچ اغراقی، زویا زاکاریان بهترین ترانه‌سرای زن تاریخ ایران‌زمین است و ازاین‌رو، این‌که ایشان امکان گردآوری گزیده‌ی ترانه‌هایشان و انجام گفت‌وگویی مبسوط را داده‌اند، مایه‌ی مباهات من است. کتابی که در دست دارید مشتمل بر دو بخش است. بخش نخست حاوی گفت‌وگویی‌ست با این ترانه‌سرای نام‌آور و بخش دوم شامل گزیده‌ای‌ست از ترانه‌های او. این گفت‌وگو از طریق مکاتبه‌ی اینترنتی انجام شده است. شخصاً معتقدم که گفت‌وگوی مکاتبه‌ای علی‌رغم مشکلاتی نظیر زمان‌بر بودن، از مزیـت حـائز اهمیتی بـرخوردار اسـت. در ایـن شیوه، طرفین گفت‌وگو مجال بیش‌تری را برای تمرکز بر روی پرسش و پاسخ دارند و می‌توانند با حالت ذهنی مناسب‌تری به گفت‌وگو بپردازند. در بخش دوم کتاب، در حدود نود درصد از ترانه‌های سروده‌شده‌ی زویا زاکاریان -به انتخاب خود ایشان- موجود است. ترانه‌هایی که در این کتاب قرار گرفته‌اند، نسخه‌ی مورد نظر ترانه‌سرا هستند. ازاین‌رو در برخی از ترانه‌ها تفاوت‌هایی میان آن‌چه در کتاب مشاهده می‌شود با آن‌چه در قالب آهنگ به اجرا رسیده است، وجود دارد. در مواردی که تغییراتِ رخ‌داده در ترانه‌های اجراشده، بدون هماهنگی با ترانه‌سرا اعمال شده‌باشند، در پانویس ترانه به این مسئله اشاره شده است. در بسیاری از موارد، هنگام اجرای ترانه‌ها توسط خوانندگان، تغییرات مختصری در کلمات داده می‌شود که می‌تواند به لهجه‌ی فردی خواننده (idiolect) بازگردد و یا دلایل واج‌شناختی (مانند هم‌گونیِ پیش‌رو، هم‌گونیِ پس‌رو، حذف، درج و …) داشته باشد. به عنوان نمونه کلمات دروغ ، بذار و لحاف ممکن است بر اثر این تغییرات واج‌شناختی به دوروغ و بذا و لاحاف تبدیل شوند. در این کتاب چنین تغییراتی لحاظ نشده‌اند، مگر در مواردی که این تغییرات در نسخه‌ی ترانه‌سرا نیز موجود بوده باشد. □ □ □ در این کتاب وضعیت کلیه‌‌ی ترانه‌ها از منظر تقدم و تأخر سرایششان نسبت به ملودی، مشخص شده است. به این منظور، در مورد ترانه‌هایی که بر مبنای ملودی و یا هم‌زمان با خلق ملودی سروده شده‌اند، در ذیل عنوانشان به این نکته اشاره شده است. از میان 101 ترانه‌ی حاضر در این کتاب، 5 ترانه‌ی نگاهِ تو ، نزدیک ‌ تر از عشق ، با تو بد نیستم ، تصویر و یه نگاه هم‌زمان با خلقِ ملودی نوشته شده‌اند و آهنگ‌ساز هر پنج ترانه، زویا زاکاریان است. 13 ترانه نیز بر مبنای ملودی نوشته شده‌اند. این 13 ترانه عبارتند از: چلچله ، شب ‌ زده ، خالی ، وقت آمده ، دل ‌ غرقه ، گله نکن! ، آذرآبادگانِ من ، دو عاشق ، یک بوسه ، حریقِ سبز ، حنا خانم ، هم ‌ آغوش و واروژان . سال انتشار آن دسته از ترانه‌های حاضر در این کتاب که به مرحله‌ی اجرا و انتشار رسیده‌اند، مشخص شده است. این تاریخ‌ها هم در پایان هر ترانه قرار دارند و هم در جدول موجود در انتهای کتاب. در باب این تاریخ‌ها به چهار نکته باید اشاره شود: نخست این‌که متأسفانه وضعیت تاریخ انتشار آثار موسیقایی ما نابه‌سامان است. دلایل مختلفی برای این وضعیت نامناسب وجود دارد. از مشکل تاریخی عدم استفاده‌ی مخاطبان موسیقی از نسخه‌ی اورجینال آثار -که عمدتاً حاوی تاریخ انتشار بوده و هستند- گرفته تا کم‌توجهی اغلب هنرمندان این عرصه به این مسئله. دوم این‌که برای دست‌یابی به تاریخ‌های دقیق انتشار ترانه‌های این کتاب، تنها به حافظه‌ی ترانه‌سرا اکتفا نشده است و تاریخ‌های مورد نظر ترانه‌سرا، با یک یا تعداد بیش‌تری منبع تطبیق داده شده است تا تاریخی که در پای هر ترانه می‌نشیند، حتی‌المقدور صحیح باشد. کندوکاو د