راهنمای شاخص های کتاب سنجی

در این کتاب تلاش شده است شاخص‌هایی مدنظر قرار گیرد که برای تمام بازیگران جامعه علمی —از پژوهشگران و گروه‌های نویسندگان گرفته تا مؤسسات و کشورها—در تحلیل، توصیف و ارزیابی فعالیت‌های پژوهشی کاربرد دارند. این راهنما، مجموعه‌ای از تعاریف، فرمول‌ها، الگوریتم‌ها و توضیحات کوتاه درباره شاخص‌های شناخته‌شده کتاب‌سنجی را گردآوری کرده است. یکی از ویژگی‌های کلیدی این اثر، سازمان‌دهی الفبایی مدخل‌ها و نیز تلاش برای یکسان‌سازی نمادها و نشانه‌هاست تا امکان مقایسه بهتر شاخص‌ها و درک روشن‌تر هر موضوع فراهم شود. علاوه بر مدخل‌های اصلی، برخی مباحث مرتبط با تعریف شاخص‌ها و یا روش‌شناسی کتاب‌سنجی نیز به‌اختصار پوشش داده شده‌اند؛ از جمله: تحلیل شباهت و تنوع معیارهای اندازه‌گیری هم‌بستگی گراف‌ها و شبکه‌ها تصمیم‌گیری چندمعیاره تحلیل محتوا، تحلیل هم‌واژگانی، تحلیل متن تجسم یا تصویرسازی داده‌ها و نقشه‌نگاشت شبکه‌های علم‌سنجی طول هر تعریف، الزاماً نشان‌دهنده اهمیت آن نیست؛ بلکه به‌گونه‌ای تنظیم شده که روشن‌ترین و دقیق‌ترین توصیف را از هر کلیدواژه ارائه دهد. همچنین، برای هر مدخل، اطلاعات کتاب‌شناختی مرتبط درج شده و در راستای این هدف، نام افرادی ذکر شده است که نخستین‌بار آن مفهوم یا شاخص را مطرح کرده‌اند. در پایان، اگر در مسیر تدوین این دایره‌المعارف، شاخصی یا کاری مرتبط به‌طور ناخواسته از قلم افتاده باشد، مؤلفان پوزش می‌طلبند؛ هرچند حذف تعمدی نبوده، اما مسئولیت هرگونه کاستی را می‌پذیرند. سخن مؤلف هدف این کتاب، گردآوری و سامان‌دهی شاخص‌های کتاب‌سنجی در قالب یک دایره‌المعارف است. امید داریم کتاب پیش رو بتواند به این هدف دست یابد و مجموعه‌ای جامع از شاخص‌های پیشنهادی در ادبیات کتاب‌سنجی را در اختیار مخاطبان قرار دهد. ما بر این باوریم که سازمان‌دهی دانش تنها فراهم‌آوردن مجموعه‌ای از حقایق یا ذخیره‌ای از اطلاعات نیست، بلکه فرآیندی است که به رشد دانش کمک می‌کند و خود، یکی از مسیرهای پژوهش به شمار می‌آید. از همین رو، درباره هدف نهایی یک راهنمای دایره‌المعارفی می‌توان گفت: «سازمان‌دهی دانش از فرایند تولید آن جدا نیست.» در این کتاب کوشیده‌ایم شاخص‌هایی را گردآوری کنیم که وجه اشتراک و علاقه مشترک میان بازیگران مختلف جوامع علمی دارند؛ شاخص‌هایی که برای تجزیه‌وتحلیل و توصیف فعالیت‌های پژوهشی و نیز ارزیابی پژوهش به کار می‌روند. این راهنما، تعاریف، فرمول‌ها، الگوریتم‌ها و توضیحات مختصر درباره شاخص‌های شناخته‌شده کتاب‌سنجی را در سطوح مختلف کاربرد (از فرد و گروه نویسندگان تا مؤسسه و کشور) در یک مجموعه منسجم ارائه می‌کند. تمامی مدخل‌ها به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده‌اند و برای افزایش قابلیت مقایسه و فهم دقیق‌تر موضوعات، تلاش فراوانی برای یکسان‌سازی نمادها و نشانه‌گذاری‌ها انجام شده است. همچنین، برای تکمیل فهم شاخص‌ها، برخی مباحث مرتبط با تعریف شاخص‌ها و یا روش‌شناسی کتاب‌سنجی نیز در نظر گرفته شده‌اند؛ مانند تحلیل شباهت و تنوع، معیارهای هم‌بستگی، گراف‌ها و شبکه‌ها، تصمیم‌گیری چندمعیاره، و نیز مباحثی همچون تحلیل محتوا، تحلیل هم‌واژگانی، تحلیل متن، تجسم داده‌ها و نقشه‌نگاشت شبکه‌های علم‌سنجی. در تدوین هر مدخل، معیار ما این بوده است که طول تعریف، صرفاً به اندازه‌ای باشد که بهترین و روشن‌ترین توصیف را ارائه کند؛ نه بیشتر و نه کمتر. همچنین در ادامه هر مدخل، اطلاعات کتاب‌شناختی مرتبط درج شده و نام پژوهشگرانی آمده است که نخستین‌بار آن مفهوم یا شاخص را پیشنهاد یا مطرح کرده‌اند. در پایان، اگر در مسیر تدوین این دایره‌المعارف، شاخصی یا موضوعی ناخواسته نادیده مانده باشد، پوزش می‌طلبیم. حذفِ تعمدی در کار نبوده است، با این حال مسئولیت کامل هرگونه کاستی را بر عهده می‌گیریم. فهرست مطالب پیشگفتار قدردانی یادداشت‌ها: علائم و نمادها نویسندگان راهنمای کاربران مقدم دانشگاهی (سابقه علمی) شاخص‌های مبتنی بر سن شاخص فعالیت (AI) سنجه‌های جایگزین تحلیل کهن‌الگویی نویسنده رویکردهای بدیهی به شاخص‌های کتاب‌سنجی قانون بنفورد پایگاه‌های کتاب‌شناختی نماگرهای کتاب‌سنجی شاخص‌های کتاب‌سنجی (نماگرها) شاخص‌های کتاب‌سنجی برای مجموعه‌ها شاخص‌های کتاب‌سنجی برای کشورها نرم‌افزارهای کتاب‌سنجی امتیاز بوردا (شمارش بوردا) شاخص CDS (امتیاز توزیع استناد) شاخص C فعالیت شاخص استنادی (CIA) طول عمر استناد شبکه‌های استناد (گراف استناد) ظرفیت استناد سرعت استناد استنادها شاخص‌های موزون هم‌تألیفی نماگرهای مبتنی بر هم‌تألیفی شبکه‌های هم‌تألیفی تحلیل هم‌استنادی معیارهای اندازه‌گیری همکاری شاخص‌های کتاب‌سنجی ترکیبی نماگرهای کتاب‌سنجی ترکیبی شاخص هیرش به‌هم‌پیوسته معیارهای اندازه‌گیری تمرکز کنگلومرا (هم‌جوشی ناهمگون) معیارهای انداز