رباعیات بیدل دهلوی

گزیده ای از رباعیات بیدل دهلوی ما را نه زری است، نی نثار سیمی جز تحفه ی عجز بندگی تقدیمی چون شاخ گلی، که خم شود پیش نسیم از دوست سلامی و ز ما تسلیمی در آغاز کتاب رباعیات بیدل دهلوی می خوانیم: رباعى هاى فارسى گاه جنبه ى انديشندگى و فلسفى دارد و گويا اين شكل شعرى بهترين قالب بيان معانى فلسفى و عرفانى بوده است و از اين جمله است رباعىهاى خيام و باباافضل و مولوى. به نظر مىرسد كه بيشتر رباعيات خيام ساختار رياضى (جبرى) دارد. زيرا شاعر چهار مصراعى متحدالمضمون مى سازد، سه مصراع همچون پيشدرآمد گزارهاى استدلالى و فكرى است و نتيجهى اين استدلال در مصراع چهارم گنجانده شده است به سخن ديگر سه مصراع نخست از لحاظ صغرى و كبرى طرح شده و مصراع چهارم نتيجه ى آن مى شود، و معانى در مصراع چهارم برمى جوشد و از پختگى مصراع هاى پيشين پرورش مى يابد پس ضربه در مصراع چهارم است و همين مصراع است كه عصارهى بار معنايى و نتيجهى آن را بر دوش مىكشد. در هايكو نيز همين ويژگى را مىبينيم كه در آن بار معنايى و نتيجه در مصراع آخر است. به گفتهى الول ساتن دو مصراع اول منظرهى كلى را نشان مى دهند، مصراع سوم در حد وسط و در مرز قرار دارد و مصراع چهارم مضمون و نظرگاه شاعر را تأكيد و تبيين مىكند و اين ويژگى در Epigram يونانى و در هايكو ژاپنى نيز هست . اهميت رباعى خيام در اين است كه غالبآ ضربهى معنايى آن در مصراع چهارم بسيار قوى است و در آن فكر يا رويدادى غيرمنتظره به پيشنما مىآيد و خواننده و شنونده را تكان مىدهد. يك قطرهى آب بود با دريا شد يك ذرهى خاك با زمين يكتا شد آمد شدن تو اندرين عالم چيست؟ آمد مگسى پديد و ناپيدا شد 2 اينكه آدمى قطرهى آب و ذرهى خاك است كه به اين جهان درمىآيد و زود بيرون مىشود، حرف تازهاى نيست امّا همين كه در پيوند با آمدن و شدن مگسى قرار مىگيرد، مضمون تازهاى مىشود. پس در رباعى ]و اساسآ در شعر[ «خبر» بايد بسيار قوى باشد. قوىترين و معمولىترين شيوه در رباعى همين متوجه كردن دانستگى به «همانندى» ]چيزها و كارهاست[ در واقع تشبيه و دانستگى را بىدرنگ پس از طرح مقدماتى، در مصراع چهارم به شباهتيابى رساندن، جزء ساختار رباعى است .البته «خبرى»ى كه در رباعى و در شعر مىآيد بايد بسيار بزرگ و اعجابآور باشد و مرتبهى آن در شعر از دو راه بالا مىرود: از طريق لفظ و از طريق معنا و شاعر با تصرف در اين دو عامل مىتواند دانستگى ما را بهسوى خود بكشاند. به سخن ديگر زمانى شاعر هنرآفرينى مىكند (و اين پوئتيك) است و زمانى سخنورى (رتوريك). به عنوان مثال زمانى كه حافظ مىگويد: اگر رفيق شفيقى درست پيمان باش… چيزى تازهاى نمىآورد و آشنايىزدايى نمىكند امّا زمانى كه مىگويد : هر كجا آن شاخ نرگس بشكند گُلرخانش ديده نرگسدان كنند خبر تازهاى دربارهى معشوق خود بهدست مىدهد. جلوهى آن شاخ نرگس آنچنان مؤثر است كه همهى گلرخان با شكفتن آن مات و مبهوت مىشوند و ديده به او مىدوزند كه ديدگانشان سرشار از نرگس مىشود. نرگسوارى و خمارى چشم ماهرويان از همين است! رباعىهاى خيام و عارفان از جهتى و از لحاظ ساختار و برخى از معانى با يكديگر مُشابه است. اين قسم رباعىها در مرتبهى نخست متحدالمضمون است. در مرتبهى بعد با شيوهى زيست آدمى پيوند دارد، و نيز از ايجاز لفظ و فشردگى معنا بهرهمند است. همچنين اشعار خيام و عارفان مرتبط است با زيستن در جهان ناپايدار و پرخطر، جهانى كه هرگز برقرار خود نمىماند، و به ما اجازه نمىدهد در آن دمى آسوده بسر بريم، مانند قاطعان طريق كمينگه عمر است. زندگانى ما انسانها بىدوام و جلالها و كرّوفرّهاى آن در معرض تهديد و نابودى و زشتىها و زيبايىها همه و همه رو به زوالاند. حتى بعضى از اين شاعران گامى بزرگتر برمىدارند و مىگويند نه سيارهى خاكى يا منظومهى شمسى و كيهان راه شيرى ما با ميليونها ستارهاش بلكه اساسآ همهى جهان مادى بسيار باعظمت و حتى ناكرانمند به سياهچالهى نابودى خواهد افتاد. امّا تفاوت خيام با عارفان اين است كه پس از ترسيم ناپايدارى زندگانى، فرود آمدن بيرحمانه ى حكم تقدير، و ناآگاهى بشر از سرانجام كاروبارها و نشان دادن كوچكى آدمى در فاصلهى بين وجود و عدم، با بىپروايى، روشنى و با بيانى استهزايى و تلخ مىگويد در لحظهى كوتاهى كه به تو داده شده است «دم را غنيمت شمار» چون بازآمدنت نيست چو رفتى رفتى! امّا عارف هستى ناپايدار آدمى و محيط را در گرو هستى بزرگ، هستى هميشگى و جاويد كه هرگز خلل نم ىپذيرد نمىكند و در مثل مانند سنايى مىگويد : مرگ اگر مرد است گو نزد من آى تا در آغوشش بميرم تنگ تنگ من از او عمرى ستانم جاودان او زمن دلقى ستاند رنگ رنگ همچنين عارف به كمال و زيبايى معنوى باور دارد و رنجهاى كمرشكن و زشتىهاى هراسناك جهان را به منزلهى پلى مىداند كه بايد از آن گذشت وبه جهان هميشه همان، معنوى و زيبا رسيد. مدد