روانشناسی اندوه

کتاب «روانشناسی اندوه» نوشتۀ ریچارد گروس ترجمۀ رضا ستوده گزیده‌ای از کتن تاب روانشناسی اندوه وقتی برای عزیزی غصه می‌خوریم، از نظر عاطفی چه اتفاقی می‌‍‌‌افتد؟ آیا شیوۀ درستی برای غصه خو ر دن وجود دارد؟ اندوه بر نحوۀ نگرش ما نسبت به خودمان چه تأثیری می‌گذارد؟ روانشناسی اندوه برداشتی انسانی و هوشمندانه است که بر طیف وسیعی از واکنش‌های ما در برابر از دست دادن عزیزانمان تأکید می‌کند و توضیح می‌دهد که روانشناسان‌ برای تشریح این تجربه چه ‌تلاش‌هایی کرده‌اند؛ کتاب از روانکاوی پیشرو فروید و عقایدی بی‌اعتبار که می‌گویند ما باید از «مراحل» اندوه عبور کنیم، گرفته تا آن هنجارهای اجتماعی و فرهنگی که درک ما را از روند داغداری شکل داده یا محدودش کرده‌اند، همه را به‌دقت بررسی می‌کند. همچنین نگاهی می‌اندازد به زبانی که ما برای توصیف اندوه به‌کار می‌بریم. همه در مقطعی از زندگی، داغدیدگی را تجربه می‌کنند. روانشناسی اندوه به خوانندگان کمک خواهد کرد  تا هم احساسات خود را درک کنند و هم احساس اندوه حاصل از داغدیدگی دیگران‌ را. ریچارد گروس کارمند مرکز مراقبت‌های داغدیدگی کروز است . این مرکز بزرگ‌ترین سازمان ارائه‌کنندۀ خدمات حمایتی به سوگواران بریتانیا است و گروس نیز بیش از سی سال است که در حوزۀ روانشناسی قلم می‌زند. 1 ضایعه، داغدیدگی و اندوه؛ مفهوم آنها چیست؟ درآمد وقتی دورۀ مقدماتی آموزشم را برای مرکز مراقبت‌های داغدیدگی کروز [1] می‌گذراندم، برای اولین‌بار به فکر نوشتن کتابی دربارۀ اندوه [2] افتادم. دورۀ مذکور دوره‌ای پژوهشی است دربارۀ طبیعت اندوه، نحوۀ تجربه و اشکال گوناگون آن و اینکه چه باورها و رویکردهایی دربارۀ اندوه «سالم» و «طبیعی» وجود دارد. در این دوره‌ها رویکردهای فرهنگی و اجتماعی مربوط به مرگ و اندوه بررسی می‌شود و نیز مهم‌ترین نظریه‌های مربوط به اندوه که درصدد ارائۀ شرح و توضیحی دربارۀ این مسئله‌اند که اصلاً چرا و به چه دلیل دچار اندوه می‌شویم؟ تعمیم‌دهی یکی از محدودیت‌های مهم نظریه‌ها است؛ یعنی این نظریه‌ها قصد دارند برای تک‌تک افراد به‌طور مساوی اعمال شوند. ولی زمانی‌که با مردم داغدیده کار می‌کردم، خیلی زود برایم روشن شد که اندوه هر فرد مختص خود اوست. تعمیم‌دهی شاید بتواند چارچوبی تدارک ببیند، ولی آدم‌های واقعی چندان هم مرتب و منظم در جعبه‌ها و مدل‌های نظری جای نمی‌گیرند. با توجه به تجربۀ شخصی‌ام دربارۀ «از دست دادن» عزیزی که به من نزدیک بود، می‌توانم بگویم وجه یگانۀ اندوه هر شخص این است که هرگز  نخواهیم دانست مرگ دیگری چه تأثیری بر زندگی ما می‌گذارد، مگر اینکه واقعاً اتفاق بیفتد! نظریه‌های «معین» واکنش احتمالی ما را پیش‌بینی می‌کنند، اما غالباً واکنش واقعی ما با واکنشی که نظریه‌ها پیش‌بینی می‌کنند، یک دنیا فاصله دارد. احتمالاً تازه پس از مرگ عزیزی قدر واقعی رابطۀ خود با آن مرد یا زن را خواهیم دانست. شاید بیشتر برای رابطه‌ای دچار اندوه شویم که «فکر می‌کنیم» داشته‌ایم یا «آرزو‌ می‌کنیم» ای کاش می‌داشتیم، تا رابطه‌ای که در واقعیت داشته‌ایم. بنابراین اندوه می‌تواند به اندازۀ روابط پیچیده باشد. در این فصل و شش فصل بعدی تلاش خواهم کرد هم تجربیات شخصی و هم وجوه نظری اندوه را در بوتۀ آزمایش بگذارم. هرکدام از جهتی ارزشمندند، ولی من فکر می‌کنم قبل از خواندن باید این اصل ‌راهنما را بپذیرید که برای عزاداری فقط یک ‌راه «صحیح» وجود ندارد و این یعنی اینکه نمی‌توانیم برای اندوه بازۀ زمانی تعیین کنیم: گاهی اندوه ممکن است یک عمر طول بکشد. چون گاهی اوقات همچنان به دوست داشتن شخص ازدست‌رفته ادامه می‌دهیم. مشهور است مرگ و مالیات تنها امور محتوم زندگی‌اند، اما می‌‌توانیم اندوه را نیز به این فهرست اضافه کنیم. نقطۀ اتصال مرگ و اندوه، عشق است (بعضی وقت‌ها هم دلبستگی [3] ): ما برای کسانی اندوهگین هستیم که زمانی دوستشان داشته‌ایم و حالا درگذشته‌اند. «از ضایعۀ پیش‌آمده متأسفم» در کشورهای غربی (مخصوصاً ایالات متحدۀ آمریکا و بریتانیا) جملۀ «از ضایعۀ [فقدان] پیش‌آمده متأسفم» [4] به نوعی تسلیت گفتن آشنا و تقریباً کلیشه‌ای بدل شده است. این جمله پس از مرگ شخصی بیان می‌شود که نزد مخاطب ما جایگاه مهمی داشته است. اگر سعی کنیم جملۀ فوق را «وارسی» کنیم، مشتی کلمات __ ‌فرضیات‌ __ کلیدی را تشخیص خواهیم داد که در سراسر طول این کتاب تکرار خواهند شد. (شاید دوست داشته باشید خودتان هم  این کار را انجام دهید.) من متوجه می‌شوم که X درگذشته است و می‌دانم که وی نقش مهمی در زندگی شما داشته است. داغدیدگی احتمالاً دشوارترین تجربه‌ای است که هریک از ما در زندگی ناچاریم تجربه کنیم و شما ناگزیر وارد روند عزاداری برای خاطر X خواهید شد. دشوار خواهد بود؛ اما جزئی جدانشدنی از تلاش شما برای