زندگی تولستوی

کتاب زندگی تولستوی نوشتۀ رومن رولان ترجمۀ علی‌اصغر خبره‌زاده گزیده ای از متن کتاب روح بزرگ روسیه پس از صد سال، که شعله‌آش روی زمین را فروزان کرد، برای افراد نسل من منزه‏ترین درخششی بوده که دوران جوانی آنان را فروزان کرده است؛ در شامگاه اشباح هولناک پایان قرن نوزدهم، این روح بزرگ، ستاره‌آی تسلی‌بخش بود که نگاهش جان‏های جوان ما را گرما می‌بخشید و آرامش می‏داد. به دیدۀ برخی از آنان _ در فرانسه فراوانند _ تولستوی بیش از يک هنرمند محبوب، يک دوست، يک مصلح جلوه می‌کرد، و به ديدۀ گروهی بی‏شمار، تنها دوستدار واقعی در همۀ قلمرو هنر اروپایی من خواسته‌آم این حق‏شناسی و عشق خویش را به این خاطرۀ مقدس ادا کنم. آن زمان‏ها را که من به شناخت او پی بردم، هیچ‌گاه از ذهنم زدوده نخواهد شد. سال ۱۸۸۶ بود، نهال گل‏های شگفت‌آور هنر روس، پس از چند سال جوانه زدن خاموش، از خاک فرانسه سر بر می‌کشید. ترجمه‏های آثار تولستوی و داستایفسکی با شتابی تب‌آلود از همۀ بنگاه‏های نشر سر برمی‌آورد. در سال ۱۸۸۵ تا ۱۸۸۷، در پاریس جنگ و صلح یا آناکارنین، کودکی و نوجوانی ، پولیكوشكا ، مرگ ای و ان ایلیچ ، داس تان‏های قفقاز و اف سان ه‏ه ای عامیانه نشر شد. در ازای چند ماه و چند هفته، شاهکارهای يک حيات سترگ، که ملتی شعلۀ دنیایی نو را در آن می‏تابانید، دیدگان ما را روشنایی می‌بخشید. من به‏تازگی وارد دانش‌سرای عالی شده بودم. من و دوستانم تفاوت بسیار زیادی با هم داشتیم. در گروه کوچک ما، که در آن اندیشمندان واقع‌گرا و شکاک همچون ژورژ دوما [1] ی فیلسوف، شاعران پرتب‏وتاب و شیفتۀ رنسانس ایتالیایی مانند سو آرس [2] وفاداران به سنت كلاسيک، هواخواهان استاندال و واگنر، زندیقان و مؤمنان گرد آمده بودند، نام او جروبحث فراوان برمی‌آنگیخت و اختلاف و نفاق برپا می‌کرد، اما چند ماه نگذشت که عشق تولستوی همۀ ما را گرد هم آورد. هريک به دلایل گوناگون او را دوست می‏داشتیم: زیرا هريک، خویشتن خویش را در وجود او می‏یافتیم؛ و به دیدگان همگان، او راز و رمز حیات بود، دری بود که بر پهنۀ جهان گشوده می‏شد. حول‏وحوش ما، در خانواده‏های ما، در ولایات ما، این ندای سترگی که از آن سوی اروپا برمی‏خاست، همين جذبه‏ها و کشش‏ها را برپا می‌کرد که گاه شگفت‌آور و باورناکردنی بود. يک بار از توانگران شهر نیورنه [3] که هیچ‌گاه به هنر دلبسته نبودند و کمابیش هیچ کتابی نمی‏خواندند شنیدم که از مرگ ایوان ایلیچ با شور و شعفی حیرت‌آنگیز سخن می‌گفتند. این نکته را در نوشته‏های منتقدان گران‏قدر خوانده‌آم که تولستوی اندیشه‏های رفیع خویش را به نویسندگان رمانتيک ما مدیون است: به ژوژسان، به ویکتور هوگو. بی‌آینکه دربارۀ عدم احتمال نفوذی که ژوژسان بر تولستوی داشته، که او آن را نمی‏توانست بر خود هموار کند بحث کنیم، و بی‌آینکه نفوذ واقعی را که ژ. ژ. روسو و استاندال بر او داشته‌آند، انکار کنیم، بسیار بی‌آنصافی است که عظمت تولستوی و قدرت افسونگری‌آش را بر ما، به اندیشه‏هایش حمل کنیم. حلقۀ اندیشه‏ها، که جولانگاه هنر است، بسیار محدود است. قدرت هنر به اندیشه‏ها وابسته نیست، بلکه به چگونگی ابراز و افادۀ آن‏ها از سوی نویسنده به چگونگی ادای خاص او، به مهر و نشانه‌آی که بر آن‏ها می‏نهد و به رايحۀ زندگی‌آش وابسته است. اندیشه‏های تولستوی خواه عاریتی بوده باشد و خواه نباشد _ بعد به آن اشاره خواهیم کرد _ هیچ‌گاه آوایی همانند او هنوز در فضای اروپا طنین نیفکنده بود. آن‌گاه که این موسیقی جان را، که زمانی دراز چشم به‌راه آن بودیم و بدان نیازمند، می‏شنیدیم، چگونه لرزۀ هیجانی که ما را در بر می‌گرفت، به‌گونه‌آی دیگر به وصف می‌آمد؟ در احساس ما پسند زمان هیچ نقشی نداشت. اکثر ما، چون من، کتاب اوژن ملشیوروگی [4] را دربارۀ «رمان روسیه» نخوانده بودیم، مگر پس از خواندن آثار تولستوی و تمجید او در کنار تمجید ما رنگ باخته بود. آقا «وگی» به‏ویژه به نقد ادبی می‌پرداخت، اما برای ما تحسین اثر امری بود بسیار ناچیز، ما در آن می‌زیستیم، آن از آن ما بود؛ از آن ما به‏خاطر حیات پرتب‏وتابش، به‏خاطر زنده‏دلی‌آش؛ از آن ما به‏خاطر سرخوردگی و ناکامی شوخ‏طبعانه، بصیرت بی‌رحمانه و خلجان مرگش؛ از آن ما به‏خاطر آرزوهای اخوت و صفای آدمیان. از آن ما به‏خاطر ملامت خوفناکش از اکاذیب تمدن؛ و به‏خاطر واقع‌بینی و به‏خاطر سیر و سلوک روحانی‌آش؛ به‏خاطر دم برخاسته از دنیای طبیعتش، به‏خاطر ادراک نیروهای نامرئی‌آش و به‏خاطر حیرت از لايتناهی‌آش. این کتاب‏ها برای ما به‌منزلۀ «ورتر» بود، برای نسل روزگار خویش: آینۀ صاف و باشکوه توانایی‏های ما و ناتوانی‏های ما، امیدهای ما و هراس‏های ما. ما هیچ‌گاه نگران نبودیم که به همۀ این تناقضات گردن نهیم، به‏ویژه نه آنکه این روح مرکب و چندبعدی را، که در آن جهان طنین می‌آف