اختلالات روانی: اسکیزوفرنی

کتاب “اختلالات روانی: اسکیزوفرنی”  نوشتۀ هتر برنت ویک ترجمه ابراهیم رنجبر گزیده ای از متن کتاب 1 مقدمه واژۀ اسکیزوفرنی تصاویر جهانی ترسناک را به ذهن ما می‌آورد پر از واقعیت‌هایی عجیب‌ و معوج. اسکیزوفرنی اختلالی مغزی است که چه‌بسا بسیار ویرانگر هم باشد، و آن‌قدر تاریخچۀ تیره‌وتاری دارد که حتی اسمش هم تن آدمی را می‌لرزاند. وانگهی، در چند دهۀ گذشته خورشید امید پیش روی بیماران و خانواده‌های آن طلوع کرده؛ تحقیق دربارۀ اسکیزوفرنی رفته‌رفته پرده از علل و منشأ آن برمی‌دارد و درمان‌ها این روزها در زندگی برخی بیماران ثبات به ارمغان آورده‌ است. گرچه برخی مبتلایان به اسکیزوفرنی همچنان در کل زندگی خود با این بیماری دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بسیاری هم با درمان و حمایت توانسته‌اند مهار وضعیت خود را به دست بگیرند و زندگی‌شان مستقل‌تر و پرثمرتر شده است. اسکیزوفرنی چیست؟ اسکیزوفرنی بیماری ذهنی پیچیده و غالباً مردافکنی است که در زمرۀ جدی‌ترین بیماری‌های مغزی جا دارد. از آنجا که اصطلاح اسکیزوفرنی در معنای تحت‌اللفظی یعنی «ذهن دوپاره» آن را با اختلال «دو» یا چندشخصیتی اشتباه می‌گیرند. باری، اسکیزوفرنی اختلالی روانی است و موجب اختلالات ذهنی شدیدی می‌شود که در افکار، کلام و رفتار خلل وارد می‌کند. به رغم تأثیر مخرب این بیماری بر مبتلایان، تشخیص آن کاری دشوار است. اسکیزوفرنی ممکن است طیف گسترده‌ای از نشانگان را از خود بروز دهد، ولی هیچ نشانۀ منحصربه‌فردی ندارد. فرد مبتلا به اسکیزوفرنی معمولاً در فکر کردن اختلال دارد و شاید طوری رفتار کند که نظر دیگران را به خود جلب کند. مثلاً، فرد مبتلا به اسکیزوفرنی شاید زیر لب دائم زمزمه کند یا طوری لباس بپوشد که مناسب آن فصل نباشد، مثلاً در چلۀ تابستان پالتو بر تن کند. برخی هم از خود نشانه‌هایی مانند گوشه‌نشینی، بی‌احساسی، وهم و هذیان را بروز می‌دهند. برخی نشانگان هم خوشه‌ای یا در قالب دسته در یک بیمار ظاهر می‌شود. روان‌پزشکان اسکیزوفرنی را مجموعۀ درهم‌تنیدۀ بیماری‌ها یا نوعی بیماری پیچیده می‌دانند که انواع فرعی هم دارد و مشخصۀ هر کدام از آنها خوشۀ خاصی از نشانگان است. انواع فرعی این بیماری نیز شامل پارانویا، به‌هم‌ریختگی، کاتاتونیک و رسوبی است (برای شرح بیشتر اینها نک. فصل 2). همچنین، برخی بیماران مبتلا به «اسکیزوفرنی نامشخص» [1] تشخیص داده می‌شوند، زیرا نشانگان آنها در هیچ‌یک از خوشه‌های شایع‌تری قرار نمی‌گیرد که مشخصۀ دیگر انواع فرعی غالب را تعیین می‌کنند. در تشخیص اسکیزوفرنی هیچ خبری هم از آزمایش‌های زیستی، مانند آزمایش خون، نیست. برای این کار روان‌پزشک باید سراپای بیمار را بررسی کند و باز هم تشخیص غلط ممکن است. برخی بیماری‌های دیگر مانند اختلال دوقطبی و اسکیزوافکتیو [2] نشانه‌هایی شبیه به اسکیزوفرنی دارند و گاهی با آنها اشتباه گرفته می‌شوند. تاریخ اسکیزوفرنی همه می‌دانیم که صدها سال است افرادی از اسکیزوفرنیا در رنج و عذاب‌اند. باستان‌شناس‌ها نوشته‌هایی پیدا کرده‌اند با توصیف رفتارها و نشانه‌های شبیه به اسکیزوفرنی که قدمتشان حتی به تمدن مصر باستان بازمی‌گردد. نخستین گزارش یک بیماری ذهنی که علناً به اسکیزوفرنی اشاره داشته باشد در سال 1656 نوشته شده است. در اواخر سدۀ نوزدهم، امیل کرایپلین [3] ، روان‌پزشکی آلمانی، نخستین‌بار ویژگی‌های اسکیزوفرنی را برشمرد و نشانگان آن را توصیف کرد و مدعی شد علت این بیماری آسیبی مغزی است. او به آن «جنون جوانی» [4] یا جنون زودرس گفت، زیرا به باور او، این بیماران از آغاز زندگی مبتلا به زوالی دائمی و جبران‌ناپذیر بودند. یکی از همعصرانش، یعنی اویگن بلویلر [5] ، با او از در مخالفت درآمد. او احساس می‌کرد بیماران با درمان بهتر خواهند شد. او به این بیماری «اسکیزوفرنی» گفت که از واژه‌های یونانی سخیزو یا «شکاف» و فرنیا به معنای «ذهن» گرفته شده؛ به باور او، مشخصۀ این بیماری شکاف یا ناهمخوانی میان «کارکردهای روانی» مختلفی همچون اندیشه و عاطفه بود. در نظر او چهار ویژگی منحصربه‌فرد مشخصۀ این بیماری بودند که آنها را چنین تعریف می‌کند: فقدان تأثر یا عاطفه؛ تداعی‌های غیرعقلانی یا پراکنده؛ دوسوگرایی در رفتار و احساس؛ و خیال‌پرستی یا غوطه زدن در دنیای درون. بلویلر باور داشت آسیب جسمی در ذهن علت اسکیزوفرنی نیست، بلکه دلیل آن اختلالی روانی‌اجتماعی است. پژوهش‌های کرایپلین و بلویلر دربارۀ بیماران متبلا به اسکیزوفرنی گام‌های نخستین در مسیر فهم کنونی ما از این بیماری بود، ولی نتیجه‌گیری‌های آنها به جای سودمندی بیشتر مضر بود. پیروان کرایپلین باور داشتند اسکیزوفرنیا مهاجم و جبران‌ناپذیر است و حس می‌کردند درمان آن فایده‌ای ندارد و باید بیماران را به آسایشگاه سپرد. از آن‌سو، دیدگاه‌های پیروان بلویلر حاکی از ا