۲۳ اثر در کتاب‌جم
ابن ابی الحدید دانشمند، ادیب و متکلم معتزلی سده‌ی هفتم هجری در بغداد است که شرح بیست‌جلدی نهج‌البلاغه را نوشت. این شرح با گزارش‌های تاریخی گسترده، توضیح‌های ادبی و بحث‌های کلامی، از مهم‌ترین منابع برای فهم سخنان امام علی (ع) و تاریخ صدر اسلام است و پژوهشگران مذاهب گوناگون به آن مراجعه می‌کنند.
ابن ابی الحدید دانشمند، ادیب و متکلم سده‌ی هفتم هجری است که نامش برای همیشه با «شرح نهج‌البلاغه» گره خورده است؛ شرحی بیست‌جلدی که در آن سخنان امام علی (ع) را با دانش گسترده‌ای از تاریخ، ادب، کلام و لغت توضیح داده است. این کتاب قرن‌هاست یکی از مهم‌ترین منابع برای فهم نهج‌البلاغه و تاریخ صدر اسلام به شمار می‌آید و پژوهشگران شیعه و سنی هر دو به آن مراجعه کرده‌اند. در این صفحه با زندگی، روش و جایگاه این اثر و چاپ‌های فارسی موجود در کتاب‌جم آشنا می‌شوید.
نام کامل او عزالدین عبدالحمید پسر هبةالله است و در منابع بیشتر با همان لقب خانوادگی‌اش شناخته می‌شود. او در مدائن، شهری کهن در نزدیکی بغداد، به دنیا آمد و بخش بزرگی از عمرش را در بغداد گذراند؛ شهری که در آن روزگار پایتخت خلافت عباسی و یکی از بزرگ‌ترین مرکزهای علم و ادب جهان اسلام بود.
او در خانواده‌ای اهل دانش رشد کرد و از جوانی به ادبیات عرب، شعر، کلام و فقه پرداخت. در بغداد در دستگاه دیوانی خلافت هم مسئولیت‌هایی داشت و در محفل‌های علمی و ادبی شهر چهره‌ای شناخته‌شده بود. زندگی‌اش با سال‌های پایانی خلافت عباسی و یورش مغولان به بغداد هم‌زمان بود و بنا بر گزارش‌های تاریخی، در همان حدود سقوط بغداد درگذشت.
از نظر فکری، او را در شمار معتزله می‌دانند؛ مکتبی کلامی که بر نقش عقل در فهم دین تأکید داشت. در میان معتزله هم به گروهی تعلق داشت که امام علی (ع) را بر دیگر صحابه برتر می‌دانستند. همین جایگاه ویژه، یعنی دانشمندی که از درون سنت اهل سنت و معتزله به نهج‌البلاغه پرداخته، به شرح او اهمیت و رنگی خاص داده است.
نهج‌البلاغه مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان کوتاه امام علی (ع) است که سید رضی در سده‌ی چهارم هجری گردآوری کرد. این کتاب از نظر بلاغت و زیبایی زبان عربی جایگاهی بسیار بلند دارد و در طول قرن‌ها شرح‌های فراوانی بر آن نوشته شده است. اما در میان همه‌ی این شرح‌ها، کار این دانشمند بغدادی از نظر گستردگی و غنای مطالب یکی از برجسته‌ترین‌هاست.
این شرح در بیست جلد تنظیم شده و نوشتنش چند سال طول کشید. نویسنده آن را به ابن علقمی، وزیر آخرین خلیفه‌ی عباسی، پیشکش کرد که خود از دوستداران علم و کتاب بود. ویژگی اصلی این شرح آن است که فقط به معنای واژه‌ها و جمله‌ها بسنده نمی‌کند. هر جا خطبه یا نامه‌ای به رویدادی تاریخی اشاره دارد، شارح آن رویداد را با جزئیات از منابع کهن نقل می‌کند. هر جا موضوعی کلامی یا اخلاقی پیش می‌آید، دیدگاه‌های گوناگون را بررسی می‌کند. و هر جا زیبایی ادبی متن برجسته است، با شعر و نثر عرب به مقایسه می‌پردازد.
نتیجه، کتابی شده که هم شرح نهج‌البلاغه است و هم دانشنامه‌ای از تاریخ صدر اسلام، ادب عرب، کلام و اخلاق. بسیاری از گزارش‌های تاریخی که منبع اصلی‌شان امروز از دست رفته، از طریق همین شرح به ما رسیده‌اند و به همین دلیل مورخان و پژوهشگران ارزش ویژه‌ای برای آن قائل‌اند.
پیش از رفتن سراغ شرح، بد نیست کمی درباره‌ی خود نهج‌البلاغه بدانیم. این کتاب سه بخش اصلی دارد: خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان کوتاه یا حکمت‌ها. خطبه‌ها سخنرانی‌هایی‌اند که در موقعیت‌های گوناگون ایراد شده‌اند؛ از توصیف آفرینش جهان و انسان تا فراخواندن مردم به جهاد و هشدار درباره‌ی دنیا. نامه‌ها بیشتر به فرمانداران، کارگزاران و گاهی مخالفان نوشته شده‌اند و یکی از مشهورترینشان نامه به مالک اشتر است که به منشوری درباره‌ی حکومت‌داری شناخته می‌شود. حکمت‌ها جمله‌های کوتاه و پرمعنایی‌اند که بسیاری از آن‌ها به مثل تبدیل شده‌اند.
زبان نهج‌البلاغه عربی فصیح و بسیار بلیغ است. واژه‌های کهن، استعاره‌های پیچیده، اشاره‌های تاریخی و ایجاز فراوان، فهم کامل آن را حتی برای عرب‌زبانان امروز دشوار می‌کند. به همین دلیل، از همان قرن‌های نخست، دانشمندان به نوشتن شرح بر این کتاب روی آوردند. شرح خوب، واژه‌ها را باز می‌کند، زمینه‌ی تاریخی هر سخن را توضیح می‌دهد و پیوند میان بخش‌های مختلف را نشان می‌دهد.
شرحی که در این صفحه درباره‌اش حرف می‌زنیم، همه‌ی این کارها را با هم انجام داده است. به همین دلیل، کسی که فقط ترجمه‌ی ساده‌ی نهج‌البلاغه را خوانده، با خواندن این شرح احساس می‌کند لایه‌های تازه‌ای از متن برایش گشوده شده است.
برای این‌که تصویری روشن‌تر از گستردگی این کتاب داشته باشید، چند نمونه از موضوع‌هایی را که شارح در کنار متن به آن‌ها پرداخته مرور می‌کنیم:
همین تنوع است که باعث شده برخی پژوهشگران این شرح را بیش از یک تفسیر، نوعی دانشنامه‌ی فرهنگ اسلامی بدانند.
قرن‌ها از نوشته شدن این کتاب گذشته و در این مدت شرح‌ها و ترجمه‌های تازه‌ی زیادی از نهج‌البلاغه پدید آمده است. با این حال، این شرح همچنان یکی از منابعی است که پژوهشگران نمی‌توانند از آن چشم بپوشند. دلیل اول، منابع کهنی است که شارح در اختیار داشت و امروز در دسترس نیستند. دلیل دوم، نگاه میان‌مذهبی کتاب است که آن را برای خواننده‌های گوناگون قابل استناد کرده است. و دلیل سوم، گستردگی موضوع‌هاست که باعث می‌شود هر خواننده‌ای، با هر علاقه‌ای، چیزی برای خودش در آن پیدا کند.
برای خواننده‌ی فارسی‌زبان، ترجمه‌های این شرح دری به روی این گنجینه باز کرده‌اند. حالا کسی که عربی نمی‌داند هم می‌تواند از این میراث بهره ببرد و با تاریخ، ادب و اندیشه‌ی آن روزگار آشنا شود.
کسی که چند صفحه از این شرح را بخواند، چند ویژگی روشن در روش نویسنده می‌بیند:
این روش گسترده باعث شده شرح او برای خواننده‌های گوناگون کاربرد داشته باشد: پژوهشگر تاریخ، دانشجوی ادبیات عرب، علاقه‌مند به اندیشه‌ی کلامی و هر کسی که می‌خواهد نهج‌البلاغه را عمیق‌تر بفهمد.
نهج‌البلاغه شرح‌های فراوانی دارد، از شرح‌های کهن عربی تا شرح‌ها و ترجمه‌های فارسی معاصر. هر کدام از این شرح‌ها از زاویه‌ای به متن نگاه کرده‌اند: یکی بیشتر ادبی است، یکی بیشتر کلامی یا فلسفی و یکی بیشتر اخلاقی. شرح این دانشمند مدائنی در میان آن‌ها به خاطر گستردگی و به‌ویژه بخش‌های تاریخی‌اش جایگاهی ممتاز دارد.
نکته‌ی جالب این است که این شرح را دانشمندی نوشته که شیعه نبود، اما با احترام و دلبستگی بسیار به امام علی (ع) و سخنانش پرداخت. همین ویژگی باعث شده این کتاب در گفت‌وگوهای علمی میان مذاهب اسلامی هم مورد توجه باشد و پژوهشگران با پیشینه‌های گوناگون به آن استناد کنند.
البته مانند هر اثر بزرگ دیگری، بخش‌هایی از این شرح هم محل بحث و نقد بوده است. برخی از دیدگاه‌های کلامی یا داوری‌های تاریخی نویسنده را شارحان و پژوهشگران دیگر نپذیرفته‌اند. اما همین بحث‌ها نشان می‌دهد که این کتاب پس از قرن‌ها هنوز زنده است و خوانده می‌شود.
در کتاب‌جم چاپ فارسی چندجلدی از شرح نهج‌البلاغه با نام این نویسنده ثبت شده که بیشتر جلدهایش موجود است. بخشی از این جلدها:
همان‌طور که می‌بینید، برخی جلدها با جلد شومیز (نرم) و برخی با جلد سلفون منتشر شده‌اند. پیش از سفارش، نوع جلد، تعداد صفحه و مشخصات هر جلد را در صفحه‌ی کتاب ببینید، مخصوصا اگر می‌خواهید مجموعه‌ای یکدست در کتابخانه‌تان داشته باشید.
جز نشر نیستان، در کتاب‌جم کتاب‌هایی از نشر نی و نشر دلیل ما هم با نام این نویسنده دیده می‌شود. نشر نی گزیده‌ای از بخش‌های تاریخی این شرح را با ترجمه‌ی محمود مهدوی دامغانی منتشر کرده که برای علاقه‌مندان تاریخ صدر اسلام انتخابی شناخته‌شده است.
متن اصلی این شرح به عربی است و خواندنش برای کسی که با زبان عربی آشنایی عمیق ندارد آسان نیست. به همین دلیل، ترجمه‌های فارسی نقش مهمی در آشنا کردن خواننده‌ی ایرانی با این اثر داشته‌اند. ترجمه‌ها را به‌طور کلی می‌شود در دو گروه دید:
در این نوع، همه‌ی بخش‌های شرح، از توضیح‌های لغوی تا بحث‌های کلامی و گزارش‌های تاریخی، به فارسی برگردانده می‌شود. این ترجمه‌ها برای پژوهشگران و کسانی که می‌خواهند کل اثر را در اختیار داشته باشند مناسب‌اند. چاپ چندجلدی نیستان در کتاب‌جم از همین نوع گسترده است.
در این نوع، مترجم بخش‌هایی از شرح را انتخاب می‌کند، مثلا گزارش‌های تاریخی، و آن‌ها را جداگانه منتشر می‌کند. این ترجمه‌ها برای خواننده‌ای که به جنبه‌ی خاصی از کتاب علاقه دارد، سبک‌تر و در دسترس‌ترند.
انتخاب میان این دو بستگی به هدف شما دارد. اگر پژوهشگر یا طلبه‌اید یا می‌خواهید یک منبع مرجع در کتابخانه داشته باشید، ترجمه‌ی کامل مناسب‌تر است. اگر فقط به تاریخ صدر اسلام علاقه دارید و می‌خواهید آن را از زبان این شرح بخوانید، گزیده‌ی تاریخی انتخاب خوبی است.
یکی از دلایل اصلی شهرت این شرح، گزارش‌های تاریخی آن است. نهج‌البلاغه پر از اشاره به رویدادهای دوران پیامبر (ص) و سال‌های پس از آن است: ماجرای سقیفه، دوران خلافت امام علی (ع)، جنگ‌های جمل، صفین و نهروان، و رابطه‌ی امام با کارگزاران و فرمانداران. شارح در توضیح این اشاره‌ها، روایت‌های گوناگون را از منابع کهن جمع‌آوری کرده است.
برای پژوهشگر تاریخ، این بخش‌ها گنجینه‌ای ارزشمندند. شارح از کتاب‌هایی نقل کرده که برخی‌شان امروز به‌طور کامل در دست نیستند و تنها از طریق نقل‌هایی مثل همین شرح، بخشی از آن‌ها باقی مانده است. به همین دلیل، این کتاب یکی از منابع مهم برای بازسازی تاریخ آن دوران به شمار می‌آید.
البته خواننده‌ی امروز باید بداند که گزارش‌های تاریخی کهن، هر کدام از دیدگاه راوی‌اش نوشته شده‌اند و ارزیابی آن‌ها کار پژوهشگرانه می‌خواهد. شارح خودش گاهی میان روایت‌ها داوری کرده و گاهی آن‌ها را بی‌داوری کنار هم آورده است. خواندن این بخش‌ها با همین آگاهی، تجربه‌ای غنی و آموزنده است.
این دانشمند فقط شارح و متکلم نبود؛ شاعری توانا هم بود. او قصیده‌هایی در ستایش امام علی (ع) سروده که به «قصاید سبع علویات» شناخته می‌شوند و در ادبیات عرب جایگاهی شناخته‌شده دارند. این سروده‌ها نشان می‌دهند که دلبستگی او به امام علی (ع) فقط علمی نبود، بلکه رنگی عاطفی و ادبی هم داشت.
ذوق ادبی او در شرح نهج‌البلاغه هم آشکار است. او در جای‌جای کتاب به شعرهای عرب استشهاد می‌کند، زیبایی‌های بلاغی سخنان امام را برجسته می‌کند و گاهی با هیجان آشکاری از شیوایی این سخنان سخن می‌گوید. همین ذوق باعث شده شرحش، با وجود حجم زیاد و موضوع‌های دشوار، در بسیاری از بخش‌ها خواندنی و دلنشین باشد.
این کتاب در کتاب‌جم در دسته‌های نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه، تاریخ اسلام و ادبیات قرار گرفته است. این دسته‌ها مخاطب‌های اصلی را تا حدی نشان می‌دهند:
این کتاب برای خواندن سریع و یکباره نیست. بهتر است آن را کتابی بدانید که سال‌ها در کتابخانه‌تان می‌ماند و هر بار برای فهم یک خطبه، یک نامه یا یک رویداد تاریخی به سراغش می‌روید.
حجم بیست‌جلدی این شرح ممکن است در نگاه اول ترسناک باشد. چند پیشنهاد برای شروع:
پیشنهاد کلی ما این است که شرح را کنار یک ترجمه‌ی ساده‌ی نهج‌البلاغه بخوانید. اول متن خطبه یا نامه را در ترجمه بخوانید و بعد سراغ شرح بروید. این کار کمک می‌کند در میان توضیح‌های گسترده‌ی شارح، رشته‌ی اصلی متن را گم نکنید.
کتاب‌های مرجع بزرگ معمولا یا سال‌ها دست‌نخورده در قفسه می‌مانند یا به همراه همیشگی خواننده تبدیل می‌شوند. فرقش در شیوه‌ی مطالعه است. چند پیشنهاد ساده کمک می‌کند این شرح را واقعا بخوانید:
با این شیوه، شرح بیست‌جلدی دیگر کوهی دست‌نیافتنی نیست، بلکه همراهی است که سال‌ها با شما می‌ماند و هر بار چیزی تازه به شما یاد می‌دهد. بسیاری از استادان و پژوهشگران هم دقیقا به همین شکل، آرام و پیوسته، با این کتاب انس گرفته‌اند.
اگر هم وقت زیادی ندارید، می‌توانید فقط سراغ حکمت‌های کوتاه بروید. شرح هر حکمت معمولا کوتاه‌تر از شرح خطبه‌هاست و در چند دقیقه خوانده می‌شود، اما همان چند دقیقه می‌تواند حال و هوای یک روز را عوض کند.
برای فهم بهتر این شرح، دانستن کمی درباره‌ی زمانه‌ی نویسنده مفید است. سده‌ی هفتم هجری برای جهان اسلام دوره‌ای پرآشوب بود. خلافت عباسی، که روزگاری بر سرزمین‌های پهناوری فرمان می‌راند، قدرت سیاسی‌اش را تا حد زیادی از دست داده بود، اما بغداد هنوز مرکز علم، کتاب و فرهنگ بود. کتابخانه‌های بزرگ، مدرسه‌ها و محفل‌های علمی شهر، فضایی فراهم کرده بودند که دانشمندانی مثل او بتوانند آثار بزرگ و پرمنبع پدید آورند.
در همین دوره، یورش مغولان از شرق آغاز شده بود و سرانجام به سقوط بغداد انجامید؛ رویدادی که نقطه‌ی پایانی بر خلافت عباسی در بغداد بود و آسیب بزرگی به میراث علمی شهر زد. شرح نهج‌البلاغه در سال‌های پیش از این فاجعه نوشته شد و می‌شود آن را یکی از آخرین آثار بزرگ دوران شکوفایی بغداد دانست.
دانستن این زمینه به خواننده کمک می‌کند ارزش منابعی را که شارح از آن‌ها نقل کرده بهتر درک کند. بسیاری از کتاب‌هایی که او در دسترس داشت، پس از سقوط بغداد از میان رفتند و نقل‌های او یکی از معدود راه‌های آشنایی ما با آن‌هاست.
برای یافتن کتاب‌های هم‌موضوع، این دسته‌ها را در کتاب‌جم ببینید:
گشتن در این دسته‌ها کمک می‌کند شرح‌ها و ترجمه‌های دیگر نهج‌البلاغه را هم ببینید و با هم مقایسه کنید.
خرید یک مجموعه‌ی بیست‌جلدی تصمیمی است که بهتر است با آگاهی گرفته شود. چند نکته:
در کتاب‌جم بیشتر جلدهای شرح نهج‌البلاغه و کتاب‌های مرتبط موجودند. قیمت هر کتاب قیمت روز است و موجودی هر روز به‌روز می‌شود. همه‌ی کتاب‌ها نسخه‌ی چاپی‌اند و می‌توانید آن‌ها را آنلاین سفارش دهید.
این کتاب‌ها برای هدیه دادن به پژوهشگر، طلبه، استاد یا دوستی که به نهج‌البلاغه و تاریخ اسلام علاقه دارد، انتخابی ماندگار و ارزشمندند. یک جلد از این شرح، یا گزیده‌ی تاریخی آن، هدیه‌ای است که سال‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در سده‌ی هفتم هجری، در مدائن و بغداد، در سال‌های پایانی خلافت عباسی.
شرح بیست‌جلدی نهج‌البلاغه، که از گسترده‌ترین و پرمنبع‌ترین شرح‌های این کتاب است.
او را در شمار معتزله می‌دانند. در عین حال، امام علی (ع) را بسیار بزرگ می‌داشت و شرحش با احترام و دلبستگی آشکار به سخنان امام نوشته شده است.
متن اصلی به عربی است و ترجمه‌های فارسی کامل و گزیده از آن منتشر شده است.
جلد اول برای آشنایی با روش شارح مناسب است. اگر به تاریخ علاقه دارید، گزیده‌ی تاریخی نشر نی هم شروع خوبی است.
در کتاب‌جم کتاب‌هایی از نشر نیستان، نشر نی و نشر دلیل ما دیده می‌شود.
ابن ابی الحدید با شرح نهج‌البلاغه اثری پدید آورد که پس از قرن‌ها هنوز یکی از مهم‌ترین راه‌ها برای فهم سخنان امام علی (ع) و تاریخ صدر اسلام است. دانش گسترده، ذوق ادبی و دقت او در نقل منابع، این کتاب را به گنجینه‌ای برای پژوهشگران و علاقه‌مندان تبدیل کرده است.
اگر می‌خواهید این اثر را در کتابخانه‌تان داشته باشید، جلد یا گزیده‌ی دلخواهتان را انتخاب کنید، قیمت روز و موجودی را در صفحه‌اش ببینید و نسخه‌ی چاپی‌اش را آنلاین سفارش دهید.
