۹۰ اثر در کتاب‌جم
افسانه شعبان‌نژاد شاعر شناخته‌شده‌ی کودک است که شعرهای کوتاه، آهنگین و خودمانی‌اش را بسیاری از بچه‌های ایرانی پیش از یاد گرفتن خواندن از زبان بزرگ‌ترها شنیده‌اند. کتاب‌هایی مثل «گرگم و گله می‌برم» و «دس و دس و دس نخود و عدس» ترانه‌های عامیانه‌ی قدیمی را با تصویرهای رنگی به کودک امروز می‌رسانند.
افسانه شعبان‌نژاد یکی از شاعران شناخته‌شده‌ی کودک در ایران است؛ شاعری که صدای شعرهایش را خیلی از بچه‌های این سرزمین، پیش از آن‌که خواندن یاد بگیرند، از زبان پدر و مادر و مربی مهدکودک شنیده‌اند. شعرهای او کوتاه، آهنگین و پر از بازی با کلمه‌اند و خیلی‌هایشان از دل ترانه‌ها و متل‌های قدیمی فارسی بیرون آمده‌اند. اگر دنبال خرید کتاب افسانه شعبان نژاد برای کودکتان هستید یا می‌خواهید بدانید کدام کتابش برای چه سنی مناسب است، این راهنما را برای شما نوشته‌ایم.
در این صفحه از دنیای شعری او می‌گوییم، از پیوند شعرهایش با فرهنگ عامه، از کتاب‌های تصویری‌اش و از راه‌هایی که می‌توانید با این کتاب‌ها لحظه‌های خوشی با کودکتان بسازید.
شعبان‌نژاد سال‌هاست که برای کودکان و نوجوانان شعر می‌گوید و کتاب‌هایش به یکی از آشناترین نام‌ها در قفسه‌ی کتاب کودک تبدیل شده‌اند. بخش بزرگی از کتاب‌های او را کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر کرده است، نهادی که نسل‌های زیادی از ایرانیان با کتاب‌هایش بزرگ شده‌اند. ناشرانی مثل سوره مهر و ناریا هم از دیگر ناشران آثار او هستند.
آن‌چه کار او را خاص می‌کند، توجه به زبان کودک است. شعرهای شعبان‌نژاد معمولا با همان کلمه‌هایی ساخته شده‌اند که بچه‌ها در زندگی روزمره می‌شنوند و به کار می‌برند. وزن‌ها ساده و ضرب‌دارند، قافیه‌ها شیرین‌اند و تکرارها به کودک کمک می‌کنند تا شعر را زود حفظ کند و همراه بزرگ‌ترها بخواند.
او در طول سال‌ها هم شعر تازه سروده و هم سراغ گنجینه‌ی شعرهای عامیانه رفته و آن‌ها را برای کودک امروز بازسرایی کرده است. نتیجه، کتاب‌هایی است که هم ریشه در فرهنگ ما دارند و هم برای بچه‌های امروز تازه و جذاب‌اند.
اگر به عنوان کتاب‌های شعبان‌نژاد نگاه کنید، خیلی‌هایشان برایتان آشنا خواهند بود: «گرگم و گله می‌برم»، «دس و دس و دس نخود و عدس»، «گل زری کاکل زری». این‌ها عبارت‌هایی‌اند که از دل بازی‌ها و لالایی‌ها و متل‌های قدیمی آمده‌اند، همان چیزهایی که مادربزرگ‌های ما برای بچه‌ها می‌خواندند.
ترانه‌های عامیانه‌ی کودکانه، بخش ارزشمندی از فرهنگ هر سرزمین‌اند. این ترانه‌ها از نسلی به نسل دیگر، سینه‌به‌سینه رسیده‌اند و در هر شهر و روستا شکل کمی متفاوتی داشته‌اند. اما در زندگی امروز، با کم شدن فرصت قصه‌گویی‌های خانوادگی، خطر فراموش شدنشان هم بیشتر شده است.
کار شعبان‌نژاد در این زمینه دو فایده دارد. اول این‌که این میراث شفاهی را به شکل کتاب درمی‌آورد و ماندگار می‌کند. دوم این‌که آن را با زبانی امروزی و همراه با تصویرهای رنگی، به کودکی که در دنیای امروز بزرگ می‌شود، نزدیک می‌کند. پدر و مادری که این کتاب‌ها را برای فرزندشان می‌خوانند، در واقع حلقه‌ای از زنجیره‌ی بلند فرهنگ را به نسل بعد می‌رسانند.
«گرگم و گله می‌برم» یکی از آشناترین بازی‌های کودکانه‌ی ایرانی است. بچه‌ها پشت سر هم صف می‌کشند، یکی چوپان می‌شود و یکی گرگ، و گفت‌وگوی آهنگینی میان آن‌ها جریان پیدا می‌کند. کتابی که با همین نام در کتاب‌جم هست و کانون پرورش فکری آن را منتشر کرده، این بازی شاد را به شکل شعر و تصویر درآورده است.
این کتاب برای کودکی که هنوز بازی را تجربه نکرده، دری به آن باز می‌کند و برای کودکی که بازی را می‌شناسد، لذت بازشناختن را به همراه دارد. یکی از پیشنهادهای ما این است که بعد از خواندن کتاب، خود بازی را هم با بچه‌ها اجرا کنید. این‌طوری کتاب از صفحه بیرون می‌آید و به تجربه‌ای زنده تبدیل می‌شود.
«دس و دس و دس نخود و عدس» از همان شعرهایی است که با ضرب دست خوانده می‌شود. بزرگ‌تر کف دست کودک را می‌گیرد و با هر کلمه ضربه‌ای آرام می‌زند. این شعرها برای کودکان خیلی کوچک بسیار مفیدند، چون حس ریتم، هماهنگی حرکت و صدا و پیوند عاطفی با بزرگ‌تر را تقویت می‌کنند.
«گل زری کاکل زری» هم با آن کلمه‌های طلایی و شیرینش، کودک را به دنیای خیال و رنگ می‌برد. شعرهای شعبان‌نژاد در این کتاب‌ها پر از تکرار و قافیه‌اند، ویژگی‌هایی که کودکان عاشقش هستند و باعث می‌شود بارها و بارها بخواهند که کتاب برایشان خوانده شود.
این دو کتاب، مثل بیشتر آثار او، با تصویرگری رنگی همراه‌اند. تصویرها در کتاب کودک فقط برای زیبایی نیستند؛ کودکی که هنوز خواندن بلد نیست، داستان را از روی تصویر دنبال می‌کند و کلمه‌ها را با تصویرها به هم وصل می‌کند.
یکی از ویژگی‌های جذاب کتاب‌های شعبان‌نژاد، زبان محاوره‌ای و خودمانی عنوان‌ها و شعرهاست. «ابر اومد باد اومد» و «کلاغه به خونش نرسید» درست همان‌طور نوشته شده‌اند که ما در خانه حرف می‌زنیم. این انتخاب آگاهانه است: کودک وقتی شعری را می‌شنود که به زبان خودش نزدیک است، راحت‌تر با آن ارتباط برقرار می‌کند.
«کلاغه به خونش نرسید» عبارتی است که پایان بسیاری از قصه‌های قدیمی ما را به یاد می‌آورد: «قصه‌ی ما به سر رسید، کلاغه به خونه‌ش نرسید». این کتاب از همین سنت قصه‌گویی الهام گرفته است. «ابر اومد باد اومد» هم با موضوع طبیعت و تغییرات هوا، کودک را با دنیای اطرافش آشنا می‌کند.
این کتاب‌ها برای خواندن بلند عالی‌اند. ریتم شعر و زبان خودمانی، خواندن را برای بزرگ‌تر هم لذت‌بخش می‌کند و کودک خیلی زود همراه می‌شود.
بخش مهمی از کارنامه‌ی شعبان‌نژاد، کتاب‌های تصویری است. در این کتاب‌ها، شعر و تصویر دست در دست هم داستان را پیش می‌برند. هر صفحه معمولا چند سطر شعر و یک تصویر بزرگ و رنگی دارد و کودک می‌تواند همان‌طور که به شعر گوش می‌دهد، با چشم در تصویر بگردد و جزئیات را پیدا کند.
کتاب‌های تصویری برای رشد زبانی و ذهنی کودک اهمیت زیادی دارند. آن‌ها دایره‌ی واژگان کودک را گسترش می‌دهند، تخیلش را پرورش می‌دهند و او را برای خواندن مستقل در سال‌های بعد آماده می‌کنند. اگر دنبال کتاب‌های بیشتری از این دست هستید، فهرست کتاب‌های تصویری کتاب‌جم را هم ببینید.
در کتاب‌جم کتاب‌های دیگری از شعبان‌نژاد هم پیدا می‌کنید. «بادبادک و کلاغه» که به‌نشر منتشر کرده، دو شخصیت آشنای دنیای کودک را در کنار هم قرار می‌دهد: بادبادکی که در آسمان می‌رقصد و کلاغی که همیشه در قصه‌های ما حضور دارد. «صد آفرین» که نشر شهر منتشر کرده، از عنوانش پیداست که با تشویق و شادی سروکار دارد. «بود و بود و بود» هم عنوانی است که آغاز قصه‌های قدیمی را به یاد می‌آورد.
هر کدام از این کتاب‌ها می‌تواند همراه خوبی برای لحظه‌های خواب، سفر یا بازی باشد. پیشنهاد می‌کنیم چند کتاب را با هم انتخاب کنید تا کودک بتواند هر شب یکی را برگزیند. این حق انتخاب به کودک حس مشارکت می‌دهد و علاقه‌اش به کتاب را بیشتر می‌کند.
بیشتر کتاب‌های شعبان‌نژاد برای گروه سنی خردسال و کودکان پیش از دبستان مناسب‌اند. البته این مرزها سخت و دقیق نیستند و هر کودک با سرعت خودش رشد می‌کند. یک راهنمای کلی این است:
برای دیدن شعرهای دیگر مناسب بچه‌ها، فهرست شعر کودک را در کتاب‌جم مرور کنید.
شعر اولین تجربه‌ی ادبی بیشتر آدم‌هاست. پیش از قصه و رمان، لالایی و ترانه‌ی کودکانه به گوش ما می‌رسد. این تجربه‌ی اولیه، پایه‌ی رابطه‌ی ما با زبان را می‌سازد.
شعر به کودک کمک می‌کند تا صداهای زبان را تشخیص دهد. قافیه‌ها نشان می‌دهند که کلمه‌ها چطور شبیه هم صدا می‌دهند و همین آگاهی، بعدها خواندن و نوشتن را آسان‌تر می‌کند. وزن و ریتم شعر، حافظه را تقویت می‌کند و کودک می‌تواند شعرهای طولانی را بی‌زحمت به خاطر بسپارد.
جدا از فایده‌های آموزشی، شعر لذت است. وقتی بزرگ‌تری با صدای گرم و آهنگین برای کودک شعر می‌خواند، لحظه‌ای از نزدیکی و شادی ساخته می‌شود که در خاطره‌ی هر دو می‌ماند. کتاب‌های شعبان‌نژاد بهانه‌های خوبی برای ساختن همین لحظه‌ها هستند.
خواندن شعر کودک یک هنر کوچک است و با چند ترفند ساده می‌توانید آن را لذت‌بخش‌تر کنید:
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سال‌هاست که یکی از مهم‌ترین ناشران کتاب کودک در ایران است و بسیاری از کتاب‌های ماندگار ادبیات کودک فارسی را منتشر کرده است. بخش بزرگی از کتاب‌های شعبان‌نژاد که در کتاب‌جم می‌بینید، از جمله «گرگم و گله می‌برم»، «گل زری کاکل زری»، «دس و دس و دس نخود و عدس»، «ابر اومد باد اومد» و «کلاغه به خونش نرسید»، با نشان این ناشر منتشر شده‌اند.
کتاب‌های کانون معمولا با تصویرگری دقیق و چاپ باکیفیت شناخته می‌شوند. همکاری شاعر و تصویرگر در این کتاب‌ها، نتیجه‌ای هماهنگ به وجود آورده که هم چشم را خوش می‌آید و هم گوش را.
شعر کودک در ایران در دهه‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است. شاعران زیادی کوشیده‌اند تا زبانی ویژه‌ی کودک بسازند، زبانی که نه ساده‌انگارانه باشد و نه دور از فهم او. شعبان‌نژاد یکی از شاعرانی است که در این مسیر نقش داشته و آثارش در کنار دیگر شاعران کودک، ادبیات کودک امروز ایران را شکل داده‌اند.
در کتاب‌جم برخی از کتاب‌های او در دسته‌ی شعر معاصر هم آمده‌اند. این نشان می‌دهد که شعر کودک بخشی جدی از شعر امروز فارسی است و ارزش ادبی خودش را دارد.
بسیاری از کتاب‌های شعبان‌نژاد مرز میان شعر و قصه را کم‌رنگ می‌کنند. شعری که خوانده می‌شود، در عین حال داستانی را هم روایت می‌کند: کلاغی که به خانه نمی‌رسد، بادبادکی که با کلاغ دوست می‌شود، گرگی که دنبال گله است. این قصه‌های منظوم برای کودکان بسیار جذاب‌اند، چون هم لذت ریتم را دارند و هم کشش داستان را.
اگر کودک شما به قصه‌های قدیمی علاقه دارد، فهرست قصه و افسانه کتاب‌جم را هم ببینید. در این فهرست کتاب‌های دیگری هم هست که از گنجینه‌ی قصه‌های ایرانی و جهانی الهام گرفته‌اند.
ترانه‌های کودکانه‌ی فارسی را می‌شود به چند دسته تقسیم کرد. دسته‌ی اول لالایی‌هاست، آوازهای آرام و آهسته‌ای که مادرها برای خواباندن کودک می‌خوانند. دسته‌ی دوم متل‌هاست، قصه‌های کوتاه منظوم و آهنگین که معمولا با «یکی بود یکی نبود» یا عبارت‌های مشابه شروع می‌شوند و شخصیت‌هایی مثل کلاغ و گنجشک و روباه دارند. دسته‌ی سوم ترانه‌های بازی‌اند، شعرهایی که همراه با حرکت و بازی گروهی خوانده می‌شوند.
کتاب‌های شعبان‌نژاد از هر سه شاخه بهره گرفته‌اند. «گرگم و گله می‌برم» از ترانه‌های بازی است، «کلاغه به خونش نرسید» و «بود و بود و بود» حال‌وهوای متل‌ها را دارند و شعرهای ضربی مثل «دس و دس و دس نخود و عدس» میان بازی و آواز قرار می‌گیرند. شناختن این دسته‌ها به پدر و مادرها کمک می‌کند تا برای هر لحظه، کتاب مناسب را انتخاب کنند: کتاب‌های آرام‌تر برای پیش از خواب و کتاب‌های شادتر و پرتحرک‌تر برای ساعت‌های بازی.
جالب است که بسیاری از این ترانه‌ها در شهرها و روستاهای مختلف ایران شکل‌های گوناگونی دارند. ممکن است نسخه‌ای که شما در کودکی شنیده‌اید با نسخه‌ی کتاب کمی فرق داشته باشد. این تفاوت‌ها خودش موضوع گفت‌وگوی خوبی با کودک است: «من وقتی بچه بودم این‌طوری می‌خوندیم».
کتاب‌هایی که از ترانه‌های قدیمی الهام گرفته‌اند، فرصت ویژه‌ای برای پیوند نسل‌ها فراهم می‌کنند. پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها معمولا این ترانه‌ها را خوب به یاد دارند و از خواندنشان برای نوه‌ها لذت می‌برند. کتاب در این میان نقش یک یادآور را بازی می‌کند و خاطره‌های قدیمی را زنده می‌کند.
پیشنهاد می‌کنیم وقتی کودکتان پیش پدربزرگ یا مادربزرگ است، یکی از این کتاب‌ها را همراهش بفرستید. ممکن است بزرگ‌ترها بندهایی را که در کتاب نیامده به یاد بیاورند و برای کودک بخوانند. این‌طوری کتاب به نقطه‌ی شروع گفت‌وگویی میان سه نسل تبدیل می‌شود و کودک حس می‌کند بخشی از یک داستان بزرگ‌تر است.
امروز بسیاری از پدر و مادرها نگران زمان زیادی هستند که کودکان پای گوشی و تبلت می‌گذرانند. یکی از راه‌های ساده برای کم کردن این زمان، جایگزین کردن آن با لحظه‌های کتاب‌خوانی مشترک است. کتاب چاپی، برخلاف صفحه‌نمایش، کودک را به تعامل با بزرگ‌تر دعوت می‌کند: ورق زدن، اشاره کردن، پرسیدن و خندیدن.
کتاب‌های شعر کودک مثل آثار شعبان‌نژاد برای این کار بسیار مناسب‌اند، چون کوتاه‌اند و در چند دقیقه خوانده می‌شوند. می‌توانید یک عادت روزانه بسازید: مثلا بعد از شام، ده دقیقه کتاب‌خوانی با هم. کودکان عاشق عادت‌های تکراری‌اند و خیلی زود خودشان کتاب را می‌آورند و درخواست خواندن می‌کنند.
یک نکته‌ی دیگر: کتاب چاپی را بگذارید جایی که دست کودک به آن برسد. قفسه‌ای پایین یا سبدی کنار اتاق بازی، کافی است. کودکی که هر وقت بخواهد به کتاب دسترسی دارد، خودش ورق می‌زند، تصویرها را نگاه می‌کند و کم‌کم شعرها را از روی تصویر به یاد می‌آورد.
کتاب کودک قرار است دست‌به‌دست شود، ورق بخورد و گاهی هم پاره شود. این طبیعی است و نباید باعث شود کتاب را از دسترس کودک دور کنیم. اما با چند کار ساده می‌شود عمر کتاب را بیشتر کرد: به کودک یاد بدهید که صفحه‌ها را از گوشه‌ی بالا ورق بزند، کتاب‌ها را بعد از خواندن سر جایشان بگذارید و اگر صفحه‌ای پاره شد، با کودک آن را چسب بزنید.
همین کارهای کوچک، به کودک احترام به کتاب را یاد می‌دهد. کتاب‌هایی که با دقت نگهداری شوند، ممکن است سال‌ها بعد به خواهر و برادر کوچک‌تر یا حتی به فرزندان همین کودک برسند.
شعرهای کودکانه بهانه‌های خوبی برای بازی‌اند. بعد از خواندن یک کتاب، می‌توانید با کودک کارهای ساده‌ای انجام دهید که شعر را در ذهنش ماندگارتر می‌کند. مثلا اگر کتاب درباره‌ی ابر و باد بود، بیرون بروید و به ابرها نگاه کنید و بپرسید هر ابر شبیه چیست. اگر درباره‌ی کلاغ بود، کلاغی از کاغذ بسازید یا نقاشی‌اش را بکشید.
بازی دیگر، ساختن شعر تازه است. یک بند از شعر را بخوانید و از کودک بخواهید کلمه‌ای را عوض کند: به جای «نخود و عدس» بگوید «سیب و هلو» و ببینید چه شعر خنده‌داری درست می‌شود. این بازی ساده، کودک را با قافیه و آهنگ کلمه‌ها آشنا می‌کند و حس خلاقیتش را بیدار می‌کند.
بچه‌های بزرگ‌تر هم می‌توانند شعری را که حفظ کرده‌اند، برای اعضای خانواده اجرا کنند. این اجراهای کوچک خانگی، اعتمادبه‌نفس کودک را بالا می‌برند. می‌توانید در مهمانی‌های خانوادگی هم از کودک بخواهید یکی از شعرهای محبوبش را بخواند؛ تشویق بزرگ‌ترها برای او خاطره‌ای شیرین می‌سازد و پیوندش را با شعر محکم‌تر می‌کند. حتی می‌شود صدای کودک را هنگام خواندن ضبط کرد و سال‌ها بعد، وقتی بزرگ شد، با هم به آن گوش داد و خندید.
کتاب کودک یکی از بهترین هدیه‌هایی است که می‌شود به یک خانواده‌ی تازه‌پدر و مادر شده یا به کودکی در جشن تولدش داد. کتاب‌های شعبان‌نژاد، با شعرهای آشنا و تصویرهای رنگی، انتخاب‌های مطمئنی برای هدیه هستند. پدر و مادر از دیدن ترانه‌هایی که خودشان در کودکی شنیده‌اند خوشحال می‌شوند و کودک از تصویرها و آهنگ شعر لذت می‌برد.
یک پیشنهاد: به جای یک کتاب، مجموعه‌ای کوچک از سه یا چهار کتاب هدیه بدهید. این‌طوری کودک از همان ابتدا یک کتابخانه‌ی کوچک دارد و هر شب می‌تواند یکی را انتخاب کند.
در کتاب‌جم مجموعه‌ای از کتاب‌های شعبان‌نژاد را می‌بینید: «گرگم و گله می‌برم»، «گل زری کاکل زری»، «بادبادک و کلاغه»، «صد آفرین»، «دس و دس و دس نخود و عدس»، «ابر اومد باد اومد»، «کلاغه به خونش نرسید» و «بود و بود و بود». برای هر کتاب، ناشر، قیمت روز و وضعیت موجودی به‌روز آمده است.
همه‌ی کتاب‌ها نسخه‌ی چاپی‌اند و سفارش آنلاین ثبت می‌شود. چون کتاب‌های کودک معمولا کم‌حجم‌اند، می‌توانید چند عنوان را با هم سفارش دهید و یک مجموعه‌ی کامل برای کودکتان فراهم کنید.
بیشتر کتاب‌های او برای خردسالان و کودکان پیش از دبستان مناسب‌اند، اما برخی از آن‌ها برای سال‌های اول دبستان هم کاربرد دارند.
بخشی از کتاب‌های او بازسرایی ترانه‌ها و بازی‌های عامیانه‌ی کودکانه است، مثل «گرگم و گله می‌برم» و «دس و دس و دس نخود و عدس»، و بخشی دیگر شعرهای تازه‌ی خود اوست.
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ناشر بخش بزرگی از کتاب‌های اوست. ناشرانی مثل سوره مهر، ناریا، به‌نشر و نشر شهر هم آثاری از او منتشر کرده‌اند.
بله، بیشتر کتاب‌های او کتاب تصویری‌اند و شعر با تصویرهای رنگی همراه شده است.
شعرهای ضربی و کوتاه مثل «دس و دس و دس نخود و عدس» که با بازی دست خوانده می‌شوند، برای این سن مناسب‌ترند.
بله، شعرهای آهنگین و کوتاه او برای خواندن گروهی در مهدکودک و پیش‌دبستانی بسیار مناسب‌اند.
کتاب‌های افسانه شعبان نژاد پلی‌اند میان ترانه‌هایی که مادربزرگ‌ها می‌خواندند و کودکی که امروز در دنیای پرسرعت بزرگ می‌شود. این شعرها کوتاه‌اند، اما اثرشان طولانی است: کودکی که با آن‌ها بزرگ می‌شود، عاشق صدای کلمه‌ها می‌شود و این عشق، بعدها او را به سمت کتاب و خواندن می‌کشاند.
فهرست کتاب‌های او را در همین صفحه ببینید، کتابی را که با سن و حال کودکتان جور است انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی آن را آنلاین سفارش دهید. امشب، پیش از خواب، یک شعر بخوانید و ببینید چطور چشم‌های کودکتان برق می‌زند.
