۴۷ اثر در کتاب‌جم
آیت‌الله احمد بهشتی استاد فلسفه‌ی اسلامی در حوزه و دانشگاه است که آثار متعددی در شرح متون فلسفی، تفسیر قرآن و شرح نهج‌البلاغه نوشته است. شرح چندجلدی او بر «الاشارات و التنبیهات» ابن‌سینا و مجموعه‌ی «اندیشه‌ی سیاسی تربیتی علوی در خطبه‌های نهج‌البلاغه» منابعی ارزشمند برای دانشجویان و علاقه‌مندان است.
آیت‌الله احمد بهشتی از استادان شناخته‌شده‌ی فلسفه‌ی اسلامی در ایران است که سال‌ها در حوزه و دانشگاه به تدریس و پژوهش پرداخته و آثار متعددی در شرح متون فلسفی، تفسیر قرآن و شرح نهج‌البلاغه نوشته است. شرح‌های او بر «الاشارات و التنبیهات» ابن‌سینا و مجموعه‌ی چندجلدی «اندیشه‌ی سیاسی تربیتی علوی در خطبه‌های نهج‌البلاغه» از مهم‌ترین کارهای اوست. در این صفحه با زندگی علمی، حوزه‌های پژوهش و کتاب‌های او آشنا می‌شوید و می‌بینید برای شروع کدام اثر مناسب‌تر است.
در میان استادان فلسفه‌ی اسلامی که هم با سنت حوزوی آشنا هستند و هم سال‌ها در دانشگاه تدریس کرده‌اند، نام احمد بهشتی جایگاهی شناخته‌شده دارد. او از عالمانی است که تحصیلات حوزوی را در سطوح عالی گذرانده و سپس به تدریس فلسفه و کلام در دانشگاه تهران پرداخته است. شاگردان بسیاری در رشته‌های فلسفه، کلام و الهیات نزد او درس خوانده‌اند.
یکی از ویژگی‌های کار او، پیوند میان سه حوزه است: فلسفه‌ی عقلی، معارف قرآنی و میراث امام علی (ع) در نهج‌البلاغه. او در هر سه زمینه آثار مفصلی نوشته و تلاش کرده متون دشوار را برای دانشجویان و علاقه‌مندان قابل فهم کند.
توجه داشته باشید که او را نباید با شهید آیت‌الله سید محمد بهشتی اشتباه گرفت. این دو، دو شخصیت جداگانه‌اند و آثار هر کدام به نام خودشان منتشر شده است. کتاب‌هایی که در این صفحه معرفی می‌شوند، به استاد احمد بهشتی تعلق دارند.
مسیر علمی او، مسیری آشنا برای بسیاری از عالمان نسل خودش است: آغاز تحصیل در علوم دینی، گذراندن ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول، و سپس ورود به درس‌های فلسفه و عرفان نزد استادان برجسته‌ی حوزه. او در کنار درس‌های حوزوی، به تحصیلات دانشگاهی هم پرداخت و سرانجام به‌عنوان استاد فلسفه در دانشگاه به تدریس مشغول شد.
این دوگانه‌ی حوزه و دانشگاه، در آثار او هم دیده می‌شود. از یک سو، به متن‌های کلاسیک وفادار است و آن‌ها را با دقت سنتی شرح می‌دهد؛ از سوی دیگر، با نیازهای دانشجوی امروز آشناست و تلاش می‌کند ساختار و زبان شرح‌ها برای این مخاطب هم روشن باشد.
بخش بزرگی از عمر علمی او صرف تدریس متون اصلی فلسفه‌ی اسلامی شده است؛ متن‌هایی مثل آثار ابن‌سینا و ملاصدرا که خواندنشان بدون راهنمایی استاد برای بسیاری دشوار است. شرح‌هایی که از او منتشر شده، در واقع حاصل همین سال‌ها تدریس است.
آثار او را می‌توان در چند حوزه‌ی اصلی دسته‌بندی کرد:
در کتاب‌جم بیشتر آثار او از نشر بوستان کتاب و نشر دلیل ما در دسترس است.
«الاشارات و التنبیهات» آخرین و از مهم‌ترین آثار فلسفی ابن‌سیناست. این کتاب به شیوه‌ای فشرده و رمزگونه نوشته شده و از قرن‌ها پیش شارحان بزرگی مثل خواجه نصیرالدین طوسی و فخر رازی بر آن شرح نوشته‌اند. کتاب در چند بخش به منطق، طبیعیات، الهیات و در پایان به عرفان می‌پردازد. هر بخش به «نمط»هایی تقسیم شده که هر کدام موضوعی مشخص دارند.
استاد بهشتی شرحی مفصل و چندجلدی بر این کتاب نوشته که هر جلد به یک نمط اختصاص دارد. دو جلد از این شرح در کتاب‌جم موجود است:
نمط اول اشارات درباره‌ی جسم و ماهیت آن است. پرسش‌هایی مثل اینکه جسم از چه ساخته شده، آیا از اجزای تقسیم‌ناپذیر تشکیل شده یا نه، و رابطه‌ی ماده و صورت چیست، در این بخش مطرح می‌شوند. این بحث‌ها پایه‌ی بسیاری از مباحث بعدی فلسفه‌ی سینوی‌اند و فهمشان برای ادامه‌ی کتاب ضروری است.
نمط دوم به جهت‌ها، مکان و اجسام نخستین در جهان‌شناسی ابن‌سینا می‌پردازد. این بخش، پیوند فلسفه با طبیعیات قدیم را نشان می‌دهد و برای کسی که می‌خواهد تصویر جهان را از نگاه فیلسوفان مسلمان بشناسد، خواندنی است.
ویژگی شرح استاد بهشتی این است که متن عربی را جمله به جمله توضیح می‌دهد، دیدگاه‌های شارحان پیشین را می‌آورد و آن‌ها را با هم مقایسه می‌کند. همچنین در مواردی به دیدگاه فیلسوفان بعدی، به‌ویژه ملاصدرا، اشاره می‌کند تا خواننده سیر تحول بحث را ببیند. برای کتاب‌های بیشتر در این زمینه، فهرست فلسفه اسلامی را ببینید.
یکی از گسترده‌ترین کارهای او، مجموعه‌ای است که خطبه‌های نهج‌البلاغه را یکی‌یکی شرح می‌دهد و بر دو جنبه تمرکز دارد: اندیشه‌ی سیاسی و اندیشه‌ی تربیتی. این مجموعه در جلدهای متعدد منتشر شده و هر جلد به گروهی از خطبه‌ها اختصاص دارد. در کتاب‌جم چند جلد از این مجموعه موجود است، از جمله:
در عنوان این جلدها، شماره‌ی دیگری هم در پرانتز آمده که نشان‌دهنده‌ی جایگاه آن‌ها در مجموعه‌ی کلی آثار نویسنده است. پیش از سفارش، به شماره‌ی جلد و شماره‌ی خطبه‌ها دقت کنید تا جلد مورد نظرتان را انتخاب کنید.
نهج‌البلاغه را می‌توان از زاویه‌های گوناگون خواند: ادبی، عرفانی، کلامی، اخلاقی و اجتماعی. انتخاب دو محور سیاست و تربیت، به این دلیل است که بخش بزرگی از سخنان امام علی (ع) به حکومت، عدالت، رابطه‌ی حاکم و مردم و همچنین تربیت انسان مربوط می‌شود. این مجموعه تلاش می‌کند این دو محور را در هر خطبه پیدا کند و توضیح دهد.
برای خواننده‌ای که می‌خواهد نهج‌البلاغه را به شکلی منظم و همراه با شرح بخواند، این مجموعه منبعی مفصل است. فهرست نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه در کتاب‌جم کتاب‌های بیشتری در این حوزه دارد.
در کنار فلسفه و نهج‌البلاغه، استاد بهشتی در حوزه‌ی تفسیر قرآن هم آثاری دارد. رویکرد او در تفسیر، ترکیبی از دقت در معنای واژه‌ها، توجه به سیاق آیات و بهره‌گیری از مباحث عقلی است. پیشینه‌ی فلسفی او باعث شده که در تفسیر آیات مربوط به توحید، معاد و انسان‌شناسی، از استدلال‌های عقلی هم کمک بگیرد.
اگر به تفسیر قرآن علاقه دارید و دنبال آثاری هستید که در کنار جنبه‌ی معنوی، نگاه عقلی هم داشته باشند، آثار تفسیری او را ببینید. فهرست تفسیر قرآن کتاب‌جم هم تفسیرهای دیگری را در اختیارتان می‌گذارد.
در آثار شرحی او، متن اصلی بخش به بخش آورده و سپس توضیح داده می‌شود. این روش برای دانشجو بسیار کاربردی است، چون می‌تواند متن و شرح را کنار هم بخواند.
او به یک دیدگاه بسنده نمی‌کند. نظر شارحان پیشین را نقل می‌کند، آن‌ها را مقایسه می‌کند و گاهی دیدگاه خودش را هم می‌افزاید.
با وجود دشواری موضوع، زبان او آموزشی است. هدفش این است که خواننده بفهمد، نه اینکه با اصطلاحات پیچیده شگفت‌زده شود. البته متن‌های فلسفی ذاتا دشوارند و خواندنشان حوصله و پیش‌زمینه می‌خواهد.
در شرح نهج‌البلاغه، او فقط به معنای واژه‌ها بسنده نمی‌کند و تلاش می‌کند پیام سیاسی و تربیتی هر خطبه را برای زندگی فردی و اجتماعی امروز روشن کند.
انتخاب کتاب به علاقه و پیش‌زمینه‌ی شما بستگی دارد:
برای متن‌های فلسفی، پیشنهاد می‌کنیم پیش از شروع، با مقدمات منطق و فلسفه‌ی اسلامی آشنا باشید. اگر این آشنایی را ندارید، کتاب‌های مقدماتی را اول بخوانید یا این شرح‌ها را در کنار کلاس و استاد مطالعه کنید.
برای فهم ارزش شرح استاد بهشتی، باید کمی درباره‌ی خود اشارات بدانیم. ابن‌سینا، فیلسوف و پزشک بزرگ ایرانی، آثار فراوانی نوشت که «شفا» و «نجات» و «اشارات» از مشهورترین آن‌هاست. «شفا» دانشنامه‌ای مفصل است، «نجات» خلاصه‌ای از آن، و «اشارات» اثری فشرده که در پایان عمر نوشته شد و در آن، علاوه بر خلاصه‌ی فلسفه‌ی مشایی، به عرفان و مقامات عارفان هم پرداخته شده است.
اشارات قرن‌ها در حوزه‌های علمیه تدریس شده و شرح خواجه نصیرالدین طوسی بر آن، خودش یکی از متون مهم فلسفی است. شرح‌های تازه‌ی فارسی، مثل شرح استاد بهشتی، این متن را برای نسل امروز در دسترس‌تر کرده‌اند و به دانشجویان کمک می‌کنند بدون تسلط کامل بر عربی، با بحث‌های آن آشنا شوند.
نهج‌البلاغه مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان کوتاه منسوب به امام علی (ع) است که سید رضی در قرن چهارم هجری گردآوری کرد. این کتاب از نظر ادبی شاهکاری در زبان عربی است و از نظر محتوایی، موضوعات گسترده‌ای از توحید و آفرینش تا حکومت، اخلاق و زهد را در بر می‌گیرد.
شرح‌های فراوانی بر نهج‌البلاغه نوشته شده، از شرح ابن ابی‌الحدید تا شرح‌های معاصر. هر شرح از زاویه‌ای خاص به متن می‌نگرد. مجموعه‌ی استاد بهشتی با تمرکز بر سیاست و تربیت، به خواننده‌ای که دنبال پیام اجتماعی و تربیتی نهج‌البلاغه است، کمک می‌کند.
شاید برای خواننده‌ی امروز عجیب باشد که فیلسوفان قدیم این‌قدر درباره‌ی جسم بحث می‌کردند. اما پرسش از اینکه جسم چیست، در واقع پرسش از بنیاد جهان مادی است. در دوره‌ی ابن‌سینا، دو دیدگاه اصلی وجود داشت. گروهی از متکلمان معتقد بودند که اجسام از ذره‌هایی کوچک و تقسیم‌ناپذیر ساخته شده‌اند که «جزء لایتجزی» نامیده می‌شد. فیلسوفان مشایی، و در رأس آن‌ها ابن‌سینا، این دیدگاه را نقد می‌کردند و جسم را مرکب از «ماده» و «صورت» می‌دانستند.
ماده در این نگاه، استعداد و قابلیت محض است که به خودی خود هیچ فعلیتی ندارد، و صورت چیزی است که به ماده فعلیت و تعین می‌بخشد. این بحث، که در نگاه اول انتزاعی به نظر می‌رسد، پیامدهای مهمی در فلسفه دارد: از بحث تغییر و حرکت گرفته تا رابطه‌ی نفس و بدن و اثبات موجودات مجرد.
کتاب «چیستی اجسام» همین بحث‌ها را با جزئیات و با نقل استدلال‌های موافق و مخالف شرح می‌دهد. خواننده پس از مطالعه‌ی آن، نه‌تنها دیدگاه ابن‌سینا را می‌شناسد، بلکه می‌فهمد چرا این بحث برای او اهمیت داشت و چه جایگاهی در کل نظام فلسفی‌اش دارد.
اشارات در دو بخش اصلی تنظیم شده است: بخش منطق و بخش حکمت. بخش حکمت خودش از ده نمط تشکیل شده که از طبیعیات آغاز می‌شود و به الهیات و عرفان می‌رسد. نمط‌های نخست به جسم و جهات و اجسام آسمانی و زمینی می‌پردازند؛ نمط‌های میانی به نفس انسانی، وجود و علل آن، و آفرینش؛ و نمط‌های پایانی به لذت و سعادت، مقامات عارفان و اسرار آیات.
این سیر، از جهان محسوس به جهان معقول و سپس به تجربه‌ی عرفانی، یکی از ویژگی‌های جذاب اشارات است. شرح استاد بهشتی که هر نمط را در جلدی جداگانه بررسی می‌کند، به خواننده امکان می‌دهد این سیر را قدم به قدم دنبال کند. اگر جلدهای نخست را خواندید و پسندیدید، می‌توانید جلدهای بعدی را هم دنبال کنید.
جلد نخست مجموعه‌ی شرح نهج‌البلاغه، خطبه‌هایی را در بر می‌گیرد که از مشهورترین بخش‌های این کتاب‌اند. خطبه‌ی نخست با سخن از خداوند، شناخت او و آفرینش جهان و انسان آغاز می‌شود و از نظر ادبی و فکری یکی از درخشان‌ترین متن‌های عربی است. خطبه‌ی سوم، که به شقشقیه شهرت دارد، از خطبه‌هایی است که درباره‌ی رویدادهای پس از رحلت پیامبر (ص) و مسئله‌ی حکومت سخن می‌گوید.
در خطبه‌های دیگر این بخش، موضوعاتی مثل دنیا و ناپایداری آن، فتنه‌ها، رابطه‌ی امام و مردم، و فراخوان به عمل صالح مطرح می‌شود. شرح این خطبه‌ها با تمرکز بر جنبه‌های سیاسی و تربیتی، تصویری روشن از نگاه امام علی (ع) به جامعه و انسان ارائه می‌دهد.
خواننده‌ای که این جلد را می‌خواند، هم با زیبایی‌های زبانی نهج‌البلاغه آشنا می‌شود، چون متن عربی و ترجمه در کنار هم آمده است، و هم با پیام‌های اجتماعی و اخلاقی آن. این ترکیب، جلد نخست را به نقطه‌ی شروعی مناسب تبدیل کرده است.
یکی از محورهای اصلی این مجموعه، عدالت است. در بسیاری از خطبه‌ها، امام علی (ع) بر ضرورت عدالت در حکومت، رسیدگی به حال مردم و پرهیز از ستم تأکید می‌کند. محور دیگر، رابطه‌ی متقابل حاکم و مردم است: حقوقی که مردم بر حاکم دارند و حقوقی که حاکم بر مردم دارد.
در بعد تربیتی، موضوعاتی مثل خودسازی، پرهیز از دنیاطلبی، یاد مرگ، تقوا و مسئولیت فردی بارها مطرح می‌شود. شارح تلاش می‌کند نشان دهد که این آموزه‌ها چگونه به یکدیگر پیوند دارند: جامعه‌ی عادل از انسان‌های تربیت‌یافته ساخته می‌شود و تربیت فردی هم بدون فضای اجتماعی سالم دشوار است.
این نگاه یکپارچه به سیاست و تربیت، یکی از ویژگی‌های این مجموعه است و آن را برای کسانی که به اندیشه‌ی اجتماعی در متون دینی علاقه دارند، خواندنی می‌کند.
اگر می‌خواهید آثار استاد بهشتی را به شکل منظم بخوانید، این برنامه را در نظر بگیرید:
این روش آهسته اما پیوسته، در درازمدت فهمی عمیق و ماندگار از این متن‌ها به شما می‌دهد.
یکی از پرسش‌های همیشگی در سنت فکری اسلامی، نسبت عقل و وحی است. آیا فلسفه با دین سازگار است؟ آیا استدلال عقلی می‌تواند به فهم بهتر متون دینی کمک کند؟ عالمانی مثل استاد بهشتی که هم در فلسفه و هم در تفسیر و شرح متون دینی کار کرده‌اند، به این پرسش پاسخی عملی داده‌اند: آن‌ها نشان داده‌اند که می‌توان با ابزار عقل به سراغ متن دینی رفت و از متن دینی هم برای پرسش‌های فلسفی الهام گرفت.
این رویکرد ریشه در سنتی دیرینه دارد که از فارابی و ابن‌سینا آغاز می‌شود و در ملاصدرا به اوج می‌رسد. در شرح‌های استاد بهشتی، این پیوند را می‌توان دید: در شرح نهج‌البلاغه گاه به استدلال‌های فلسفی اشاره می‌شود و در شرح اشارات، گاه به آیات و روایات.
برای خواننده‌ای که دوست دارد ببیند چگونه یک ذهن فلسفی متن دینی را می‌خواند، یا یک ذهن دینی چگونه با فلسفه روبه‌رو می‌شود، آثار او نمونه‌ای روشن است.
اگر کتابخانه‌ای در حوزه‌ی فلسفه و معارف اسلامی دارید یا می‌خواهید آن را بسازید، آثار استاد بهشتی جای خوبی در آن دارند. مجموعه‌ی چندجلدی شرح نهج‌البلاغه، به‌ویژه اگر چند جلد پیاپی را داشته باشید، منبعی است که می‌توان سال‌ها به آن مراجعه کرد. شرح اشارات هم در کنار متن اصلی و شرح‌های کلاسیک، مرجعی برای مطالعه و پژوهش خواهد بود.
این کتاب‌ها برای هدیه به طلاب، دانشجویان الهیات و فلسفه، یا دوستانی که به نهج‌البلاغه علاقه دارند هم انتخاب مناسبی‌اند.
برای کتاب‌های مرتبط با زندگی پیشوایان دینی، فهرست زندگانی معصومین (ع) را هم ببینید.
خواندن شرح‌های فلسفی با خواندن کتاب‌های عمومی فرق دارد. چند پیشنهاد:
بخش بزرگی از میراث فلسفی و دینی ما به زبان عربی نوشته شده است. برای بسیاری از دانشجویان و علاقه‌مندان امروزی، خواندن مستقیم این متن‌ها دشوار است. شرح‌های فارسی، پلی میان این میراث و خواننده‌ی امروز می‌سازند. آن‌ها نه‌تنها متن را ترجمه می‌کنند، بلکه زمینه، استدلال و پیامدهای آن را هم توضیح می‌دهند.
عالمانی که سال‌ها این متن‌ها را تدریس کرده‌اند، بهترین کسانی هستند که می‌توانند چنین شرح‌هایی بنویسند، چون می‌دانند دانشجو در کجا گیر می‌کند و چه توضیحی لازم دارد. آثار استاد بهشتی از این نظر ارزشمندند.
در کتاب‌جم مجموعه‌ای از آثار او، به‌ویژه از نشر بوستان کتاب و نشر دلیل ما، با قیمت روز و موجودی به‌روز در دسترس است. همه‌ی کتاب‌ها نسخه‌ی چاپی‌اند و سفارش آنلاین ثبت می‌شود. اگر چند جلد از مجموعه‌ی نهج‌البلاغه یا شرح اشارات را می‌خواهید، می‌توانید آن‌ها را با هم سفارش دهید تا مجموعه‌ای کامل‌تر در کتابخانه داشته باشید.
خیر. این دو شخصیت جداگانه‌اند. کتاب‌های این صفحه از استاد احمد بهشتی، استاد فلسفه‌ی اسلامی، هستند.
شرح چندجلدی «الاشارات و التنبیهات» ابن‌سینا و مجموعه‌ی «اندیشه‌ی سیاسی تربیتی علوی در خطبه‌های نهج‌البلاغه» از مهم‌ترین آثار او به شمار می‌روند.
برای دانشجویان فلسفه، طلاب و پژوهشگرانی که با مقدمات منطق و فلسفه‌ی اسلامی آشنا هستند.
بهتر است از جلد اول که خطبه‌های ۱ تا ۳۵ را شرح می‌دهد شروع کنید، اما هر جلد مستقل هم خواندنی است.
در کتاب‌جم بیشتر آثار او از نشر بوستان کتاب و نشر دلیل ما هستند.
شرح نهج‌البلاغه برای خواننده‌ی عمومی علاقه‌مند قابل استفاده است. شرح‌های فلسفی تخصصی‌ترند و پیش‌زمینه می‌خواهند.
استاد احمد بهشتی عالمی است که عمر علمی خود را صرف تدریس و شرح متون اصلی فلسفه‌ی اسلامی و معارف دینی کرده است. از شرح دقیق اشارات ابن‌سینا تا مجموعه‌ی گسترده‌ی شرح نهج‌البلاغه، آثار او منابعی ارزشمند برای دانشجویان، طلاب و علاقه‌مندان است.
اگر به فلسفه‌ی اسلامی، نهج‌البلاغه یا تفسیر قرآن علاقه دارید، کتاب‌های او را در کتاب‌جم ببینید، جلد مورد نظرتان را انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
