اسدالله شعبانی برای خیلی از پدر و مادرهای ایرانی اسمی آشناست؛ شاید چون خودشان در کودکی شعرهایش را در کتابهای کودک و مجلهها خواندهاند و حالا همان حس را با فرزندشان تجربه میکنند. او از شاعران و نویسندگان شناختهشدهی ادبیات کودک در ایران است که بیش از چند دهه برای بچهها نوشته است: شعرهای کوتاه و آهنگین، لالایی، ترانه، و بازنویسی قصههای عامیانهای که مادربزرگها سینه به سینه نقل میکردند.
در این صفحه با هم نگاهی به کارنامهی شعبانی میاندازیم: چه نوع کتابهایی نوشته، چه ویژگیهایی شعرهایش را برای بچهها دلنشین میکند، کدام کتاب برای چه سنی مناسبتر است و چطور میشود از این کتابها در خانه و مهدکودک بیشترین بهره را برد. هدف ما این است که شما، چه پدر و مادر باشید، چه مربی و چه معلم، راحتتر کتاب مناسب را پیدا کنید.
اسدالله شعبانی کیست؟
شعبانی شاعری است که بخش بزرگی از عمر کاریاش را وقف کودکان کرده است. نام او در کنار شاعرانی قرار میگیرد که شعر کودک امروز ایران را شکل دادهاند؛ شاعرانی که باور داشتند کودک فقط شنوندهی پند و نصیحت نیست و حق دارد شعری بخواند که با زبان خودش حرف بزند، بازیگوش باشد و او را بخنداند.
آثار او را ناشرهای مختلفی منتشر کردهاند و تعداد کتابهایش زیاد است. در کتابجم هم بیش از صد عنوان با نام او ثبت شده است؛ از مجموعههای شعر و لالایی تا قصههای عامیانه و کتابهای آموزشی و سرگرمی برای سالهای اول کودکی. همین تنوع نشان میدهد که شعبانی تنها به یک قالب بسنده نکرده و تلاش کرده برای همهی سالهای کودکی، از نوزادی تا دبستان، چیزی داشته باشد.
شعر کودک در آثار اسدالله شعبانی
مهمترین بخش کارنامهی شعبانی شعر کودک است. شعرهای او معمولا کوتاهاند، وزن روشن و ضرباهنگ شاد دارند و قافیههایشان بهراحتی در ذهن بچه میماند. این ویژگیها شعر را برای خواندن بلند و حتی آواز خواندن مناسب میکند. بچهها بعد از دو سه بار شنیدن، بیتها را تکرار میکنند و کم کم کل شعر را از حفظ میشوند.
موضوع شعرها از دنیای خود کودک میآید: خانه، مدرسه، حیوانها، میوهها، باران، فصلها، بازی، دوستی و گاهی هم شیطنتهای کوچک. شعبانی از تصویرهای آشنا استفاده میکند و کمتر سراغ مفهومهای انتزاعی و دور از ذهن کودک میرود. همین است که شعرهایش برای بچههای پیشدبستانی هم قابل فهم است.
یکی از مجموعههای پرطرفدار او، شعرهای شیرین برای بچهها است که شخصیتی به نام علی کوچولو در آن حضور دارد. در کتابجم از جمله شعرهای شیرین برای بچهها ۴ (علی کوچولو و مدرسه) و شعرهای شیرین برای بچهها ۹ (علی کوچولو کلاغ شد) را میبینید. حضور یک شخصیت ثابت در چند جلد، کمک میکند کودک با کتاب رابطهی دوستانه بگیرد و منتظر ماجرای بعدی علی کوچولو بماند.
لالاییها؛ نرمترین کتابهای اسدالله شعبانی
لالایی از قدیمیترین شکلهای شعر در فرهنگ ایرانی است. مادرها قرنها برای خواباندن بچهها زمزمه کردهاند و بسیاری از این لالاییها پر از مهر، نگرانی و آرزو برای کودکاند. شعبانی به این قالب هم توجه نشان داده و لالاییهایی با زبان امروزی سروده است.
کتاب لالالا، ابرپاره (لالاییها) نمونهای از همین کارهاست. خواندن لالایی پیش از خواب، علاوه بر آرام کردن کودک، رابطهی عاطفی میان پدر و مادر و بچه را هم گرمتر میکند. لازم نیست صدای خوبی داشته باشید؛ بچهها صدای پدر و مادرشان را از هر صدای دیگری بیشتر دوست دارند. یک کتاب لالایی کنار تخت کودک، میتواند عادتی شیرین برای سالها بسازد.
قصههای عامیانه به روایت اسدالله شعبانی
بخش مهم دیگری از کارهای شعبانی، بازنویسی قصههای شفاهی ایران است. این قصهها سالها در خانهها، شبنشینیها و کنار کرسیها نقل میشدند و هر راوی رنگ و بوی خودش را به آنها میداد. امروز که کمتر خانوادهای قصهگوی سنتی دارد، بازنویسی این قصهها به زبانی ساده و همراه با تصویرهای رنگی، راهی است برای اینکه این میراث به نسل تازه برسد.
در کتابجم از این مجموعه، نخودک و دیو کلک و عمو نوروز و پیرزن را با زیرعنوان «قصههایی از ادبیات شفاهی ایران» میبینید. داستان نخودک، پسرک کوچکی که با زرنگی بر دیو بزرگ پیروز میشود، برای بچهها پیام قشنگی دارد: کوچک بودن به معنای ناتوان بودن نیست. قصهی عمو نوروز و پیرزن هم از محبوبترین قصههای نوروزی است؛ پیرزنی که هر سال برای آمدن عمو نوروز خانه را آماده میکند و منتظر میماند. خواندن این قصه در روزهای نزدیک به عید، بچهها را با معنای نوروز و سنتهایش آشنا میکند.
قصههای دیگری هم در کارنامهی شعبانی هست، مثل غول مهربان که با نشر شهر منتشر شده است. اگر به این نوع کتابها علاقه دارید، فهرست قصه و افسانه را ببینید تا کتابهای همخانواده را پیدا کنید.
ترانههای شهر و زندگی شهری در کتابهای اسدالله شعبانی
بچههای امروز بیشتر در شهر بزرگ میشوند و شهر هم قاعدهها، خطرها و زیباییهای خودش را دارد. مجموعهی ترانههای شهر که با نشر شهر منتشر شده، با شعر و ترانه بچهها را با زندگی شهری آشنا میکند. یکی از جلدهای این مجموعه در کتابجم ترانههای شهر (۷) ترانههای ترافیکی است.
آموزش قوانین عبور و مرور به کودک، با شعری که میشود با هم خواند و تکرار کرد، خیلی موثرتر از تذکرهای خشک است. بچهای که شعری دربارهی چراغ قرمز و خط عابر پیاده از حفظ است، وقتی سر چهارراه میرسد، خودش یادآوری میکند که باید صبر کرد. این همان آموزش غیرمستقیمی است که شعر کودک میتواند به بهترین شکل انجام دهد.
کتابهای آموزشی و سرگرمی
شعبانی برای سالهای پیش از دبستان کتابهایی هم دارد که شعر را با آموزش و فعالیت ترکیب میکنند. نمونهاش با میوهها و سبزیهای رنگی، یاد میگیری، میخندی است که با کاغذ گلاسه چاپ شده است. در این نوع کتابها کودک با شعر، رنگها، نام میوهها و سبزیها و گاهی عادتهای خوب غذایی را یاد میگیرد.
این کتابها برای کودکانی که هنوز خواندن نمیدانند هم مناسباند، چون تصویر نقش اصلی را دارد و بزرگتر میتواند شعر را بخواند و دربارهی تصویرها با کودک حرف بزند. اگر به دنبال کتابهایی هستید که بچه بتواند با آنها کار کند و رنگ بزند، فهرست رنگآمیزی و کاردستی و برای کتابهای آموزشی فهرست علمی و دانستنیها را ببینید.
ویژگیهای شعر اسدالله شعبانی
چه چیزی شعرهای شعبانی را برای بچهها دلنشین میکند؟ چند ویژگی را میشود برشمرد:
- وزن و آهنگ روشن: شعرها ریتمی دارند که کودک با شنیدنش ناخودآگاه دست میزند یا سرش را تکان میدهد.
- زبان ساده: کلمهها از واژگان روزمرهی کودک انتخاب میشوند و کمتر به واژهی سخت یا ادبی برمیخوریم.
- تکرار: تکرار بیتها یا مصرعها به حافظهی کودک کمک میکند و حس آشنایی و امنیت میدهد.
- طنز و بازیگوشی: بسیاری از شعرها لحنی شوخ دارند و موقعیتهای بامزه میسازند.
- ریشه در فرهنگ ایرانی: از لالاییها تا قصههای عامیانه، نشانههای فرهنگ بومی در کارها پیداست.
- همراهی با تصویر: بیشتر کتابها مصورند و تصویر بخشی از تجربهی خواندن است.
این ویژگیها شعبانی را به شاعری تبدیل کرده که هم پدر و مادرها به او اعتماد دارند و هم بچهها با شعرش خوش میگذرانند.
بهترین کتابهای اسدالله شعبانی برای هر سن
اگر «بهترین کتابهای اسدالله شعبانی» را جستوجو کردهاید، احتمالا دنبال کتابی برای سن مشخصی هستید. این دستهبندی ساده کمکتان میکند:
- نوزاد تا دو سالگی: لالاییها، مثل لالالا، ابرپاره. در این سن صدای شما مهمتر از تصویر است.
- دو تا چهار سالگی: شعرهای کوتاه و آهنگین و کتابهای تصویری مثل با میوهها و سبزیهای رنگی.
- چهار تا شش سالگی: مجموعهی شعرهای شیرین برای بچهها با علی کوچولو، و ترانههای شهر.
- شش تا نه سالگی: قصههای عامیانه مثل نخودک و دیو کلک و عمو نوروز و پیرزن؛ کودکانی که تازه خواندن یاد گرفتهاند میتوانند بخشی از آنها را خودشان بخوانند.
البته این سنها تقریبیاند. هر کودکی ریتم خودش را دارد و بهترین راه، دیدن واکنش خود او به کتاب است.
چطور شعرهای اسدالله شعبانی را با کودک بخوانیم؟
خرید کتاب خوب نیمی از کار است؛ نیم دیگر، نحوهی خواندن آن است. چند پیشنهاد عملی:
- بلند و با حس بخوانید. شعر کودک برای شنیدن نوشته شده. صدایتان را بالا و پایین ببرید و روی قافیهها کمی مکث کنید.
- بگذارید کودک کامل کند. بعد از چند بار خواندن، آخر مصرع را نگویید و منتظر بمانید کودک خودش بگوید.
- با حرکت همراه کنید. برای شعرهای حیوانها صدای حیوان را درآورید، برای شعرهای حرکتی دست بزنید یا راه بروید.
- دربارهی تصویر حرف بزنید. بپرسید چه چیزی در تصویر میبیند، علی کوچولو چه حالی دارد، کلاغ کجا نشسته است.
- تکرار را جدی بگیرید. بچهها دوست دارند یک کتاب را بارها بشنوند. این خستهکننده نیست؛ بخشی از یادگیری است.
- زمان ثابتی داشته باشید. مثلا هر شب پیش از خواب یک شعر یا یک قصه.
اسدالله شعبانی و آموزش زبان فارسی
شعر کودک فقط سرگرمی نیست. پژوهشگران حوزهی کودک بارها گفتهاند که شنیدن شعر و قافیه به رشد زبانی کودک کمک میکند. وقتی کودک کلمههای همقافیه را میشنود، به صداهای زبان حساس میشود و این مهارت بعدها در یادگیری خواندن و نوشتن به کارش میآید.
شعرهای شعبانی با زبان فارسی ساده و درست، میتوانند گنجینهی واژگان کودک را بزرگتر کنند. برای خانوادههایی که خارج از ایران زندگی میکنند و میخواهند فرزندشان فارسی را فراموش نکند، کتابهای شعر و قصهی فارسی، از جمله آثار شعبانی، ابزار خیلی خوبی است. کودک با شعر، زبان را با شادی و بدون فشار یاد میگیرد. برای دیدن مجموعهی بزرگتری از این کتابها فهرست شعر کودک را مرور کنید.
کتابهای اسدالله شعبانی در مهدکودک و پیشدبستانی
مربیان مهدکودک و آموزگاران پیشدبستانی همیشه دنبال شعرهای کوتاه و آسانی هستند که بچهها با هم بخوانند. شعرهای شعبانی به خاطر وزن روشن و طول کوتاهشان برای این کار مناسباند. شعرهای مدرسه، مثل آنچه در علی کوچولو و مدرسه هست، برای روزهای اول سال و آماده کردن بچهها برای فضای کلاس به کار میآیند.
قصههای عامیانه هم برای ساعت قصهگویی و نمایشهای کوچک کلاسی ایدهآلاند. بچهها میتوانند نقش نخودک یا دیو یا عمو نوروز را بازی کنند و همین بازی، قصه را برایشان ماندگارتر میکند. ترانههای ترافیکی هم برای جلسههای آموزش ایمنی و روزهای مخصوص مناسبتها کاربرد دارد.
ناشرهای آثار اسدالله شعبانی
کتابهای شعبانی را ناشرهای مختلفی منتشر کردهاند. در کتابجم نام ناشرهایی مثل گاج، افق و قدیانی را در کنار آثار او میبینید و برخی کتابها هم با نشر شهر منتشر شدهاند. کیفیت چاپ، نوع کاغذ و تصویرگری در هر ناشر متفاوت است؛ مثلا بعضی کتابها با کاغذ گلاسه و رنگهای درخشان چاپ شدهاند که برای کودکان کمسن جذابتر است.
وقتی کتاب کودک میخرید، به چند چیز توجه کنید: اندازهی کتاب برای دست کودک، جنس کاغذ و مقاومتش در برابر ورق زدنهای پرشور، اندازهی حروف و کیفیت تصویرها. کتاب کودک قرار است بارها باز و بسته شود؛ پس دوام آن هم مهم است.
خرید کتاب اسدالله شعبانی از کتابجم
در کتابجم بیش از صد عنوان از آثار شعبانی ثبت شده و بخشی از آنها همین حالا موجود است. از جملهی این کتابها: نخودک و دیو کلک، عمو نوروز و پیرزن، با میوهها و سبزیهای رنگی، یاد میگیری، میخندی، غول مهربان، ترانههای شهر (۷) ترانههای ترافیکی، لالالا، ابرپاره و جلدهای مختلف شعرهای شیرین برای بچهها. قیمت هر کتاب بهروز است و وضعیت موجودی مرتب بررسی میشود.
اگر چند کتاب برای یک کودک میخرید، ترکیبی از شعر، لالایی و قصه انتخاب کنید تا هم زمان خواب، هم زمان بازی و هم زمان قصهگویی، کتاب مناسب خودش را داشته باشد.
شعر کودک در ایران و جایگاه اسدالله شعبانی
شعر کودک به شکل امروزیاش در ایران سابقهی چندان طولانی ندارد. تا چند دهه پیش، بیشتر شعرهایی که برای بچهها خوانده میشد یا لالاییها و متلهای عامیانه بود، یا شعرهای پندآموزی که بزرگترها برای تربیت کودک میسرودند. کم کم نسلی از شاعران آمدند که شعر کودک را هنری مستقل دانستند؛ هنری که باید از نگاه کودک به جهان شروع شود، نه از توقع بزرگترها.
شعبانی از شاعرانی است که در این مسیر قلم زدهاند. در کارهای او کودک فقط مخاطب نصیحت نیست؛ خودش قهرمان شعر است، شیطنت میکند، سؤال میپرسد، میخندد و گاهی هم اشتباه میکند. این نگاه، شعر را برای کودک صمیمیتر میکند و به او حس میدهد که کسی دنیایش را جدی گرفته است.
در کنار این، توجه شعبانی به ادبیات شفاهی و قصههای عامیانه کاری ارزشمند است. ادبیات شفاهی هر سرزمین، حافظهی جمعی مردم آن است و وقتی قصهگوها کم میشوند، این حافظه در خطر فراموشی قرار میگیرد. بازنویسی این قصهها برای کودکان، هم آنها را زنده نگه میدارد و هم بچهها را با ریشههای فرهنگی خودشان آشنا میکند.
چرا قصههای عامیانه برای کودک امروز مهم است؟
شاید بپرسید در دنیایی که کارتون و بازیهای رایانهای همه جا هست، قصهی نخودک و دیو چه جایی دارد. جواب این است که قصههای عامیانه چیزهایی به کودک میدهند که کمتر جای دیگری پیدا میشود. اول، این قصهها ساختاری ساده و روشن دارند: شروع، مشکل، تلاش و پایان. این ساختار به کودک کمک میکند منطق روایت را بفهمد و بعدها خودش هم قصه بگوید.
دوم، قصههای عامیانه پر از تکرار و جملههای آهنگیناند که بچهها عاشقشان هستند. سوم، این قصهها ترسها و آرزوهای کودک را در قالبی امن نشان میدهند؛ دیو ترسناک است، اما در نهایت شکست میخورد و قهرمان کوچک با هوش و شجاعتش پیروز میشود. این پیام به کودک اعتمادبهنفس میدهد.
و چهارم، قصههای عامیانه کودک را به خانواده و گذشته وصل میکنند. وقتی پدربزرگ یا مادربزرگ بشنوند که نوهشان قصهی عمو نوروز را میداند، شاید روایت خودشان را هم تعریف کنند و این گفتوگو میان نسلها، از ارزشمندترین چیزهایی است که یک کتاب میتواند بسازد.
کتاب یا صفحهی نمایش؟
بسیاری از پدر و مادرها نگران زمانی هستند که بچهها پای تلفن همراه و تبلت میگذرانند. کتاب شعر و قصه یکی از بهترین جایگزینهاست، به شرط اینکه خواندنش تجربهای گرم و مشترک باشد. کودک وقتی در آغوش پدر یا مادر کتاب میخواند، فقط داستان نمیشنود؛ توجه و محبت هم دریافت میکند و همین کتاب را برایش خواستنی میکند.
چند پیشنهاد ساده برای اینکه کتاب در خانه جای خودش را پیدا کند:
- کتابهای کودک را در قفسهای پایین و در دسترس خودش بگذارید تا هر وقت خواست بردارد.
- هر از گاهی کتابها را جابهجا کنید و چند کتاب قدیمی را دوباره جلوی چشم بیاورید.
- بگذارید کودک خودش کتاب شب را انتخاب کند، حتی اگر هر شب همان کتاب تکراری باشد.
- خودتان هم جلوی کودک کتاب بخوانید؛ بچهها بیش از حرف ما، از رفتار ما یاد میگیرند.
- زمان کتاب را به پاداش یا تنبیه گره نزنید؛ کتاب باید لذت باشد، نه وظیفه.
نوروز و قصههای آیینی در کتابهای کودک
نوروز برای بچههای ایرانی جشنی پر از رنگ و هیجان است: خانهتکانی، سفرهی هفتسین، ماهی قرمز، لباس نو و دید و بازدید. اما خیلی از بچهها نمیدانند این آیینها از کجا آمدهاند. قصههایی مثل عمو نوروز و پیرزن راهی ساده و شیرین برای گفتن این ماجراست. در این قصه، انتظار و آماده شدن برای بهار به شکل داستانی دلنشین درآمده و کودک حس میکند خودش هم بخشی از این انتظار است.
یک پیشنهاد: چند روز مانده به عید، هر شب بخشی از قصه را برای کودک بخوانید و همزمان با او سفرهی هفتسین را بچینید یا سبزه سبز کنید. اینطور قصه و زندگی به هم گره میخورند و نوروز برای کودک معنای عمیقتری پیدا میکند. بعد از عید هم میتوانید از کودک بخواهید قصه را با زبان خودش برایتان تعریف کند یا از صحنهی محبوبش نقاشی بکشد.
نقاشی و بازی پس از خواندن
کتابهای شعبانی را میشود با فعالیتهای سادهی خانگی همراه کرد. بعد از خواندن شعری دربارهی میوهها، با کودک به آشپزخانه بروید و میوههای واقعی را نام ببرید و رنگشان را بگویید. بعد از قصهی نخودک، یک نخود واقعی نشانش دهید و بپرسید چطور ممکن است چیزی به این کوچکی بر دیو پیروز شود. بعد از ترانههای ترافیکی، با مقوای رنگی یک چراغ راهنمایی بسازید و بازی عبور از خیابان را در خانه انجام دهید.
این فعالیتها کتاب را از صفحه بیرون میآورند و به تجربهای زنده تبدیل میکنند. کودکی که کتاب را با بازی و نقاشی و حرکت به خاطر دارد، کتاب را بیشتر دوست خواهد داشت و احتمالا زودتر به سراغ کتاب بعدی هم میرود.
انتخاب کتاب مناسب برای کودک کمحوصله
همهی بچهها از اول عاشق کتاب نیستند. بعضیها بیقرارند و نمیتوانند مدت طولانی بنشینند. برای این بچهها شعرهای کوتاه بهترین شروع است؛ شعری که در یک دقیقه تمام میشود و قافیهای بامزه دارد، صبر زیادی نمیخواهد. کم کم که کودک به کتاب عادت کرد، میتوانید سراغ قصههای بلندتر بروید. شعرهای علی کوچولو، با یک شخصیت آشنا و ماجراهای کوتاه، برای همین مرحلهی گذار مناسباند. مهم این است که صبور باشید و از کوچکترین علاقهی کودک استقبال کنید.
کتاب کودک به عنوان هدیه
کتاب از ماندگارترین هدیهها برای کودک است. اسباببازی بعد از مدتی کنار گذاشته میشود، اما کتابی که کودک دوستش دارد، سالها همراهش میماند و گاهی حتی تا بزرگسالی نگه داشته میشود. برای تولد، عید نوروز، شروع مهدکودک یا اولین روز مدرسه، یک کتاب شعر یا قصهی مصور میتواند هدیهای معنادار باشد. عمو نوروز و پیرزن برای عید، علی کوچولو و مدرسه برای اول مهر و یک کتاب لالایی برای خانوادهای که تازه نوزاد دارند، انتخابهایی بهجا هستند.
پرسشهای پرتکرار دربارهی اسدالله شعبانی
اسدالله شعبانی بیشتر برای چه سنی مینویسد؟
بیشتر آثار او برای کودکان پیشدبستانی و سالهای اول دبستان است؛ از لالایی برای نوزادان تا قصههای عامیانه برای کودکانی که تازه خواندن یاد گرفتهاند.
شعرهای شیرین برای بچهها چند جلد است؟
این مجموعه جلدهای متعددی دارد و در هر جلد شعرهایی با یک موضوع یا ماجرای مشخص آمده است. در کتابجم جلدهای مختلف آن، از جمله جلد ۴ و جلد ۹، را میبینید.
قصههای عامیانهی شعبانی برای چه سنی مناسب است؟
برای کودکان چهار تا نه سال. کوچکترها با شنیدن لذت میبرند و بزرگترها میتوانند خودشان بخوانند.
آیا کتابهای شعبانی تصویری هستند؟
بیشتر کتابهای کودک او مصورند و بعضی هم با کاغذ گلاسه و تصویرهای رنگی چاپ شدهاند.
برای نوزاد کدام کتاب شعبانی مناسب است؟
کتابهای لالایی، مثل لالالا، ابرپاره، برای این سن مناسبترند. خواندن آرام لالایی پیش از خواب به آرامش کودک کمک میکند.
چطور شعر را به کودک یاد بدهیم؟
با تکرار، خواندن بلند و شاد، و اجازه دادن به کودک برای کامل کردن مصرعها. فشار نیاورید؛ بچهها شعر را با بازی بهتر یاد میگیرند.
جمعبندی: دنیای شاد اسدالله شعبانی
اسدالله شعبانی شاعری است که سالها با کلمههای ساده و آهنگین، برای بچههای ایرانی دنیایی شاد و آشنا ساخته است. از لالاییهایی که خواب را شیرین میکنند تا علی کوچولو که به مدرسه میرود و قصههای نخودک و عمو نوروز که ما را به قصههای مادربزرگها وصل میکنند، آثار او بخشی از کودکی بسیاری از خانوادههاست.
فهرست کامل کتابهای او را در همین صفحه ببینید، قیمت روز و موجودی را بررسی کنید و نسخهی چاپی کتاب مناسب کودکتان را آنلاین سفارش دهید. یک شعر کوتاه امشب، شاید شروع عادتی باشد که کودک شما تا همیشه با خودش داشته باشد.