۵۶ اثر در کتاب‌جم
محمدابراهیم باستانی پاریزی تاریخ‌نگار، استاد دانشگاه و نویسنده‌ی کرمانی است که تاریخ ایران را با نثری شیرین، پر از حکایت و طنز، به زبان مردم نزدیک کرد. کتاب‌هایش مثل گفت‌وگویی دلنشین با پیرمردی دانا و بذله‌گوست که از یعقوب لیث تا کویر کرمان را برای شما روایت می‌کند و خواندن تاریخ را به لذتی واقعی تبدیل می‌کند.
محمدابراهیم باستانی پاریزی از آن نویسنده‌هایی است که کتابش را که باز می‌کنید، حس می‌کنید کنار یک کرسی گرم نشسته‌اید و پیرمردی دانا و خوش‌صحبت برای‌تان قصه می‌گوید. فقط این قصه‌ها خیالی نیستند؛ تاریخ ایران‌اند. او استاد تاریخ دانشگاه تهران بود و ده‌ها کتاب و مقاله نوشت، اما چیزی که نامش را در میان کتاب‌خوان‌ها ماندگار کرد، شیوه‌ی نوشتنش بود: نثری روان، پر از حکایت، شعر، ضرب‌المثل و طنز که تاریخ را از قفسه‌ی کتاب‌های خشک دانشگاهی بیرون آورد و به خانه‌ی مردم برد.
در این مقاله با زندگی و سبک او آشنا می‌شویم، کتاب‌هایش را مرور می‌کنیم و می‌بینیم کسی که تازه می‌خواهد سراغ آثارش برود، از کجا شروع کند. در کتاب‌جم ده‌ها عنوان از این نویسنده فهرست شده که می‌توانید نسخه چاپی آن‌ها را با قیمت روز و موجودی به‌روز سفارش دهید.
باستانی پاریزی در سال ۱۳۰۴ خورشیدی در پاریز، شهری کوچک در استان کرمان، به دنیا آمد. نام «پاریزی» که همیشه همراه نامش آمد، نشانه‌ی دلبستگی عمیق او به همین زادگاه است. او بعدها به تهران آمد، در رشته‌ی تاریخ درس خواند و سال‌ها در دانشگاه تهران تدریس کرد. نسل‌های زیادی از دانشجویان تاریخ، شاگرد کلاس‌های او بوده‌اند.
باستانی پاریزی در سال ۱۳۹۳ درگذشت و پیکرش را به زادگاهش پاریز بردند. او در طول عمر طولانی‌اش، کتاب‌های فراوانی نوشت و تصحیح کرد؛ از پژوهش‌های تاریخی درباره‌ی دوره‌های مختلف ایران تا مجموعه‌های مقاله که در آن‌ها از خاطرات، سفرها و تأملاتش درباره‌ی تاریخ و جامعه نوشته است.
چیزی که او را از بسیاری از مورخان هم‌روزگارش متمایز کرد، این بود که می‌خواست تاریخ را برای همه بنویسد، نه فقط برای اهل دانشگاه. به همین دلیل کتاب‌هایش هم در میان پژوهشگران خوانده می‌شود و هم در میان کتاب‌خوان‌های عادی که شاید هیچ‌وقت کلاس تاریخ نرفته باشند.
کودکی باستانی پاریزی در محیطی روستایی و کویری گذشت و همین محیط، رنگ و بوی بسیاری از نوشته‌هایش را ساخت. او بارها در کتاب‌هایش از پاریز، از آدم‌هایش، از آب و قنات، از باغ‌ها و از زندگی ساده و سخت مردم کویر حرف زده است. این خاطرات کودکی برای او فقط یادگار نبود؛ دریچه‌ای بود برای فهمیدن تاریخ. او معتقد بود که بسیاری از رویدادهای بزرگ تاریخ را می‌توان با نگاه به زندگی روزمره‌ی مردم عادی بهتر فهمید.
تحصیلاتش را در کرمان و بعد در تهران ادامه داد و در رشته‌ی تاریخ به مدارج بالای دانشگاهی رسید. سال‌ها معلم بود و بعد به دانشگاه رفت. تدریس او در دانشگاه تهران معروف بود؛ دانشجویانش از کلاس‌هایی یاد می‌کنند که پر از حکایت و شوخی بود، اما در عین حال درس جدی تاریخ را هم می‌آموخت.
او در کنار تدریس، پیوسته می‌نوشت. در نشریه‌های مختلف مقاله منتشر می‌کرد و بسیاری از کتاب‌هایش در واقع مجموعه‌ی همین مقاله‌ها هستند. باستانی پاریزی همچنین چند متن کهن تاریخی درباره‌ی کرمان را تصحیح و منتشر کرد و به این ترتیب سهم مهمی در شناخت تاریخ این منطقه داشت.
اگر بخواهید فقط یک ویژگی از نثر باستانی پاریزی را به خاطر بسپارید، آن «حاشیه‌روی شیرین» است. او موضوعی را شروع می‌کند، وسطش به یاد حکایتی می‌افتد، از آن حکایت به شعری می‌رسد، از شعر به خاطره‌ای از پاریز و دوباره به موضوع اصلی برمی‌گردد. برای خواننده‌ای که عادت به متن‌های خطی و منظم دارد، این شیوه شاید اول عجیب باشد، اما خیلی زود معلوم می‌شود که همین حاشیه‌ها، روح کتاب‌های اوست.
باستانی پاریزی به جای تمرکز صرف بر شاهان و جنگ‌ها، به زندگی مردم عادی هم توجه داشت: نان، آب، مالیات، قنات، بازار، حمام و آداب و رسوم. او نشان می‌داد که تصمیم‌های بزرگ سیاسی چطور در زندگی یک کشاورز کویری اثر می‌گذارد. این نگاه، کتاب‌هایش را به منبعی ارزشمند برای شناخت تاریخ اجتماعی ایران تبدیل کرده است.
طنز در نوشته‌های او جایگاه ویژه‌ای دارد. این طنز نیش‌دار و تلخ نیست؛ بیشتر لبخندی است که از دل یک حکایت قدیمی یا مقایسه‌ای غیرمنتظره بیرون می‌آید. همین طنز ملایم، خواندن کتاب‌های قطور او را آسان می‌کند و خستگی را از خواننده دور نگه می‌دارد.
یکی از نشانه‌های شناخته‌شده‌ی آثار او، نام‌گذاری‌های خاص است. بسیاری از کتاب‌هایش عنوان‌هایی دارند که با عدد «هفت» ساخته شده‌اند، مثل «کوچه‌ی هفت پیچ»، «نای هفت بند»، «آسیای هفت سنگ» و «خاتون هفت قلعه». کتاب «بارگاه خانقاه در کویر هفت کاسه» هم که در کتاب‌جم فهرست شده، از همین خانواده است. «از پاریز تا پاریس» هم یکی دیگر از عنوان‌های مشهور اوست که بازی با نام زادگاهش را نشان می‌دهد.
باستانی پاریزی خودش شعر هم می‌گفت و با ادبیات کلاسیک فارسی آشنایی عمیقی داشت. در نوشته‌هایش بیت‌های فراوانی از شاعران بزرگ فارسی می‌آورد و از آن‌ها برای روشن کردن یک نکته‌ی تاریخی استفاده می‌کرد. این پیوند میان تاریخ و ادبیات، به کتاب‌هایش عمق و زیبایی خاصی بخشیده است.
آثار باستانی پاریزی را می‌توان در چند گروه قرار داد: پژوهش‌های تاریخی درباره‌ی شخصیت‌ها و دوره‌های خاص، مجموعه‌مقاله‌ها و نوشته‌های جستارگونه، و تصحیح متن‌های کهن. در کتاب‌جم عنوان‌های متعددی از او فهرست شده که چند تا را این‌جا مرور می‌کنیم.
یکی از شناخته‌شده‌ترین پژوهش‌های تاریخی باستانی پاریزی، کتابی درباره‌ی یعقوب لیث صفاری است؛ رویگرزاده‌ای از سیستان که در قرن سوم هجری حکومتی مستقل بنیان گذاشت. یعقوب در تاریخ ایران چهره‌ی مهمی است، چون از نخستین کسانی بود که پس از ورود اسلام، حکومتی ایرانی با پایگاه مردمی ساخت و در ماجرای رواج زبان فارسی هم نامش آمده است. باستانی پاریزی در این کتاب با همان نثر گرم همیشگی، زندگی و دوران این شخصیت را روایت می‌کند. برای کسی که به تاریخ ایران پس از اسلام علاقه دارد، این کتاب شروع خوبی است.
«پوست پلنگ» از کتاب‌های اوست که نامش در کتاب‌جم آمده است. مانند بسیاری از آثار او، عنوانی تصویری و کنجکاوی‌برانگیز دارد. پیش از سفارش، می‌توانید در صفحه‌ی کتاب مشخصات نسخه را ببینید.
«حضورستان» هم از عنوان‌های اوست که در کتاب‌جم فهرست شده است. کتاب‌های این‌چنینی او معمولا ترکیبی از مقاله، خاطره و تأمل تاریخی‌اند و خواننده را از موضوعی به موضوع دیگر می‌برند.
«سایه‌های کنگره» از دیگر آثار باستانی پاریزی است که در کتاب‌جم دیده می‌شود. نام کتاب، مانند بسیاری از کتاب‌های او، تصویری شاعرانه دارد.
«اطلس اصطنبولی» عنوان دیگری از اوست که در فهرست کتاب‌جم قرار دارد. بازی با کلمه‌ها و عنوان‌های غیرمنتظره، از امضاهای همیشگی باستانی پاریزی است.
این دو عنوان هم در کتاب‌جم فهرست شده‌اند. اگر به نثر او علاقه پیدا کنید، تقریبا هر کتابش برای‌تان تازگی دارد، چون حتی وقتی موضوع تکراری به نظر برسد، شیوه‌ی روایت و حاشیه‌هایش متفاوت است.
این کتاب از خانواده‌ی عنوان‌های «هفت»دار اوست. نامش ترکیبی از تصویر عرفانی خانقاه و فضای کویر است؛ دو چیزی که در جهان فکری باستانی پاریزی جای مهمی داشتند.
با توجه به تعداد زیاد کتاب‌های او، انتخاب اولین کتاب ممکن است کمی گیج‌کننده باشد. این پیشنهادها کمک‌تان می‌کند:
یک توصیه‌ی مهم: کتاب‌های باستانی پاریزی را مثل رمان پشت سر هم نخوانید. بهتر است هر روز یک فصل یا یک مقاله بخوانید و بگذارید حکایت‌ها و نکته‌ها در ذهن‌تان بنشیند. این کتاب‌ها برای خواندن آرام و چندباره ساخته شده‌اند.
برای فهم اهمیت باستانی پاریزی، باید بدانیم که تاریخ‌نویسی در ایران معمولا یا شکل رسمی و دانشگاهی داشت، یا شکل داستانی و عامه‌پسند. او راه سومی ساخت: متنی که هم بر منابع معتبر تکیه دارد و هم خواندنی و دلنشین است. در کتاب‌هایش ارجاع به منابع کهن، اسناد و سفرنامه‌ها دیده می‌شود، اما این ارجاع‌ها در دل روایتی زنده و گرم آمده‌اند.
او همچنین به اهمیت تاریخ محلی توجه داشت. بسیاری از مورخان به پایتخت‌ها و رویدادهای بزرگ می‌پرداختند، اما باستانی پاریزی نشان داد که تاریخ یک شهر کوچک کویری هم می‌تواند درس‌های بزرگی داشته باشد. پژوهش‌ها و تصحیح‌هایش درباره‌ی تاریخ کرمان، از مهم‌ترین منابع شناخت این منطقه است.
نگاه او به تاریخ، نگاهی انسانی بود. او به جای داوری‌های تند و قطعی، می‌کوشید شرایط و دشواری‌های هر دوره را بفهمد. این نگاه باعث شده کتاب‌هایش برای خواننده‌هایی با سلیقه‌های مختلف قابل‌قبول و خواندنی باشد.
آثار او مخاطب گسترده‌ای دارند، اما برای این گروه‌ها به‌ویژه خواندنی‌اند:
نثر باستانی پاریزی ترکیبی است از زبان ادبی کلاسیک و زبان گفتاری مردم. او گاهی جمله‌ای را با واژه‌های فاخر می‌نویسد و بلافاصله با تعبیری عامیانه یا ضرب‌المثلی کرمانی آن را می‌شکند. این ترکیب، نثرش را زنده و شخصی کرده است؛ تا جایی که بسیاری از خواننده‌ها با خواندن چند سطر، بدون دیدن نام نویسنده، می‌فهمند که متن از اوست.
او از پانوشت‌ها هم استفاده‌ی خاصی می‌کرد. در بسیاری از کتاب‌هایش، پانوشت‌ها خودشان دنیایی جداگانه‌اند: حکایت‌هایی کوتاه، توضیح‌های طنزآمیز یا خاطره‌هایی که در متن اصلی جا نشده‌اند. خواننده‌های قدیمی او می‌دانند که نباید از پانوشت‌ها گذشت.
همچنین او استاد تشبیه و مقایسه بود. رویدادی از قرن‌ها پیش را با اتفاقی از زندگی امروز مقایسه می‌کرد و همین مقایسه، فاصله‌ی زمانی را کم و تاریخ را ملموس می‌کرد. این شیوه کمک می‌کند خواننده بفهمد که آدم‌های گذشته هم مثل ما بودند، با همان آرزوها، ترس‌ها و گرفتاری‌ها.
شاید هیچ نویسنده‌ای به اندازه‌ی او درباره‌ی کرمان ننوشته باشد. او متن‌های تاریخی کهن درباره‌ی کرمان را تصحیح کرد، درباره‌ی شهرها و روستاهای این استان نوشت و در بسیاری از مقاله‌هایش، از آدم‌ها و رسم‌های کرمانی یاد کرد. برای او کرمان فقط زادگاه نبود؛ نمونه‌ای کوچک از کل تاریخ ایران بود که می‌شد از طریق آن، رویدادهای بزرگ را دید.
این دلبستگی، به خواننده‌های غیرکرمانی هم چیزی می‌دهد. وقتی او از قنات و آب کم و باغ‌های کویری حرف می‌زند، تصویری از تلاش انسان ایرانی برای زندگی در سرزمینی خشک می‌سازد که برای همه‌ی ایرانیان آشناست.
بخشی از شهرت باستانی پاریزی به کلاس‌های درس او برمی‌گردد. شاگردانش در یادداشت‌ها و گفت‌وگوها، از استادی یاد کرده‌اند که درس تاریخ را با قصه شروع می‌کرد و با پرسشی فکری تمام می‌کرد. او از دانشجو نمی‌خواست فقط تاریخ‌ها و نام‌ها را حفظ کند؛ می‌خواست بپرسد چرا یک رویداد رخ داد و چه اثری بر زندگی مردم گذاشت.
همین روحیه‌ی معلمی در کتاب‌هایش هم پیداست. خواننده احساس می‌کند که نویسنده روبه‌رویش نشسته و با حوصله توضیح می‌دهد. گاهی جمله‌ای را تکرار می‌کند تا مطمئن شود مطلب جا افتاده، گاهی شوخی می‌کند تا خستگی را بشکند و گاهی از تجربه‌ی شخصی خودش مثال می‌آورد. این ویژگی، کتاب‌های او را برای کسانی که با تاریخ رابطه‌ی خوبی ندارند هم دلنشین می‌کند.
با وجود نثر صمیمی، پشت نوشته‌های باستانی پاریزی پژوهشی جدی قرار دارد. او با متن‌های کهن تاریخی، سفرنامه‌ها، دیوان‌های شاعران، اسناد محلی و حتی روایت‌های شفاهی مردم سروکار داشت. در کتاب‌هایش بارها می‌بینیم که برای روشن کردن یک نکته‌ی کوچک، چند منبع را کنار هم می‌گذارد و مقایسه می‌کند.
یکی از ویژگی‌های جالب کار او، توجه به منابعی است که کمتر مورد توجه مورخان رسمی بودند: ضرب‌المثل‌ها، ترانه‌های محلی، نام‌های جغرافیایی و آداب روزمره. او معتقد بود که این‌ها هم سند تاریخی‌اند و می‌توانند چیزهایی درباره‌ی گذشته بگویند که در کتاب‌های رسمی نیامده است. این نگاه، پیش از آن‌که در ایران رایج شود، در نوشته‌های او دیده می‌شد.
تصحیح متن‌های کهن هم بخشی از کار پژوهشی او بود. تصحیح یعنی مقایسه‌ی نسخه‌های خطی مختلف یک کتاب قدیمی، یافتن متن درست، نوشتن توضیح و مقدمه و آماده کردن آن برای خواننده‌ی امروز. باستانی پاریزی چند متن مهم درباره‌ی تاریخ کرمان را به این شیوه منتشر کرد و مقدمه‌های مفصلش بر این متن‌ها، خودشان پژوهش‌هایی ارزشمندند.
کتاب‌های باستانی پاریزی را می‌توان مثل یک همدم طولانی‌مدت در نظر گرفت. این چند پیشنهاد کمک می‌کند از خواندن‌شان بیشتر لذت ببرید:
امروز که سال‌ها از درگذشت او می‌گذرد، اثرش را در جاهای مختلف می‌توان دید. نسلی از تاریخ‌نگاران و نویسندگان جوان، از شیوه‌ی او آموختند که می‌شود دقیق بود و در عین حال خواننده را خسته نکرد. بسیاری از نویسنده‌هایی که امروز درباره‌ی تاریخ محلی شهرها و روستاهای ایران می‌نویسند، مستقیم یا غیرمستقیم از راهی که او باز کرد بهره برده‌اند.
کتاب‌های او همچنان تجدید چاپ می‌شوند و خواننده‌های تازه پیدا می‌کنند. این نشان می‌دهد که نوشته‌هایش به یک دوره‌ی خاص محدود نماند. دلیلش شاید همان چیزی باشد که خودش بارها به آن اشاره می‌کرد: انسان‌ها در طول تاریخ کمتر از آن‌چه فکر می‌کنیم تغییر کرده‌اند و قصه‌های گذشته، آینه‌ای برای فهمیدن امروزند.
برای کتاب‌خوان امروز، او یادآوری می‌کند که تاریخ فقط مجموعه‌ای از تاریخ‌ها و جنگ‌ها نیست؛ قصه‌ی آدم‌هایی است که در همین سرزمین زندگی کردند، کشاورزی کردند، قنات کندند، شعر گفتند، عاشق شدند و رنج کشیدند. خواندن آثار او، آشتی دوباره با این گذشته است.
از آن‌جا که «یعقوب لیث» برای بسیاری از خواننده‌ها اولین کتاب این نویسنده است، بد نیست کمی بیشتر درباره‌ی اهمیت موضوعش بدانیم. یعقوب در سیستان، در خانواده‌ای ساده، به دنیا آمد و در جوانی به کار رویگری مشغول بود. او با جمع کردن یاران و تکیه بر حمایت مردم، قدرتی ساخت که توانست بخش بزرگی از ایران را زیر فرمان بگیرد. برای مورخی مثل باستانی پاریزی که به نقش مردم عادی در تاریخ اهمیت می‌داد، داستان مردی که از دل مردم برخاست، موضوعی طبیعی و جذاب بود.
در این کتاب، خواننده نه فقط با رویدادهای سیاسی و نظامی آن دوره، بلکه با فضای اجتماعی سیستان و شرق ایران آشنا می‌شود. نویسنده با همان شیوه‌ی همیشگی، از منابع کهن نقل می‌کند، آن‌ها را با هم می‌سنجد و در جای‌جای متن، نکته‌ای امروزی یا حکایتی شیرین می‌گذارد تا روایت زنده بماند.
آثار باستانی پاریزی در طول سال‌ها از سوی ناشرهای مختلف منتشر و تجدید چاپ شده‌اند. در کتاب‌جم نسخه‌هایی از ناشرهایی مثل علم، توس و شفیعی فهرست شده است. نشر علم مجموعه‌ی گسترده‌ای از آثار او را منتشر کرده و بسیاری از عنوان‌هایش را در دسترس نگه داشته است.
هنگام انتخاب نسخه، به نوبت چاپ، قطع، تعداد صفحه و نوع جلد توجه کنید. کتاب‌های او معمولا قطورند و اگر قصد دارید آن‌ها را برای سال‌ها نگه دارید، جلد محکم انتخاب بهتری است. اگر می‌خواهید چند عنوان را کنار هم در کتابخانه بچینید، انتخاب از یک ناشر ظاهر یکدست‌تری به قفسه می‌دهد.
اگر از آثار باستانی پاریزی لذت بردید، احتمالا دسته‌های زیر هم برای‌تان جذاب است:
این دسته‌ها کمک می‌کنند بعد از کتاب‌های او، مسیر خواندن‌تان را ادامه دهید.
در کتاب‌جم ده‌ها عنوان از آثار باستانی پاریزی فهرست شده است. قیمت هر کتاب به‌روز است و موجودی‌اش هر روز بررسی می‌شود. شما می‌توانید صفحه‌ی هر کتاب را ببینید، مشخصات نسخه را بررسی کنید و نسخه چاپی را آنلاین سفارش دهید.
کتاب‌های او هدیه‌ی خوبی هم هستند؛ به‌ویژه برای کسانی که به تاریخ، ادبیات یا کرمان علاقه دارند. یک جلد از آثار او می‌تواند سال‌ها کنار تخت یا روی میز مطالعه بماند و هر بار با خواندن یک فصل تازه، لذتی دوباره بدهد.
او اهل پاریز، شهری کوچک در استان کرمان، بود و نام «پاریزی» را به نشانه‌ی دلبستگی به همین زادگاه همراه نامش داشت.
او تاریخ‌نگار و استاد تاریخ دانشگاه تهران بود و سال‌ها به تدریس و نوشتن مشغول بود.
کتاب‌های زیادی از او شناخته‌شده‌اند؛ از پژوهش «یعقوب لیث» تا مجموعه‌های پرطرفداری مثل «از پاریز تا پاریس» و عنوان‌های «هفت»دار مثل «نای هفت بند» و «خاتون هفت قلعه».
استفاده از عدد هفت در عنوان‌ها از امضاهای شخصی اوست. عدد هفت در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد و او این عدد را در نام‌گذاری بسیاری از مجموعه‌هایش به کار برد.
نه. با وجود عمق علمی، نثرش روان و پر از حکایت است. فقط بهتر است آرام و بخش‌به‌بخش خوانده شوند.
اگر موضوع مشخص می‌خواهید، «یعقوب لیث» شروع خوبی است. اگر می‌خواهید با نثر او آشنا شوید، یکی از مجموعه‌مقاله‌هایش را انتخاب کنید.
در کتاب‌جم صفحه‌ی کتاب موردنظر را باز کنید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخه چاپی را به سبد خرید اضافه کنید.
باستانی پاریزی نشان داد که تاریخ می‌تواند شیرین باشد. کتاب‌هایش پلی‌اند میان دانش دانشگاهی و ذوق مردمی، میان کویر کرمان و قصرهای پادشاهان، میان شعر و سند. خواندن آثار او، مثل سفری آرام در جاده‌های تاریخ ایران است، با راهنمایی که هم همه‌چیز را می‌داند و هم بلد است چطور شما را سرگرم کند.
اگر تا امروز تاریخ را درسی خشک و خسته‌کننده می‌دانستید، یک کتاب از او بردارید و چند صفحه بخوانید؛ احتمالا نظرتان عوض می‌شود. فهرست کتاب‌های باستانی پاریزی در کتاب‌جم را ببینید، عنوان دلخواه‌تان را با قیمت روز انتخاب کنید و نسخه چاپی را آنلاین سفارش دهید.
